Titelpagina

Wim Zitman

Het Horus enigma

Ontdekking van de tijd in het oude Egypte

eBook editie, maart 2012

Walburg Pers

Colofon

Deze digitale editie is gebaseerd op de eerste druk, 2009.

Omslagontwerp: Henk Wals, Lauwers-C, Nijmegen
Opmaak ePUB: Merijn de Haen, ePUB Pro, Utrecht

www.walburgpers.nl

ISBN 978.90.5730.860.4
NUR 683

Eerste druk, 2009

© 2009 Wim Zitman, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen
© 2012 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voorzover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16b Auteurswet 1912 juncto het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351 zoals gewijzigd bij Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 kb Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

Dankwoord

Mijn speciale dank gaat uit naar Joost R. Ritman. Tijdens één van mijn ontmoetingen met hem, stelde hij voor om een boek te schrijven over de Tijd. Enige tijd later maakte ik een inhoudsopgave over dit fascinerende onderwerp, waarbij ik mij richtte op de ontdekking daarvan door het oude Egypte. Vele jaren geleden ontmoette ik na een gearrangeerde ontmoeting in de BPH de auteur Jacob Slavenburg, een treffen dat voor ons beiden in de afgelopen jaren vruchten afwierp. Zijn waardevolle inzichten en boeiende kijk op de Oudheid prikkelen en stimuleren. Mijn bijzondere dank gaat verder uit naar Herman Traas en Wiel Lacroix die het manuscript gelezen en voorzien hebben van de nodige kritische op- en aanmerkingen. Verder ben ik dank verschuldigd aan Henk Heijblok die het vervaardigen van de illustraties verzorgde. Zijn zorgvuldigheid en interesse staan borg voor goede kwaliteit. De samenwerking met de uitgever was heel plezierig en er op gericht om tot een hoogwaardig resultaat te komen. Dit boek zou niet compleet zijn zonder dank te betuigen aan andere verwanten, vrienden en relaties die mij in de loop van de jaren ieder op hun eigen kenmerkende wijze gesteund en geholpen hebben om dit werk te realiseren. Als laatste, maar ‘last but not least’, ben ik buitengewone dank verschuldigd aan mijn lieve vrouw Hendrine voor haar nooit aflatende liefdevolle steun.

Een akkadisch rolzegel, waarop uiterst rechts een godheid op de troon zit. Voor hem staan twee mannen die blijkbaar een lam als offer brengen. In de tekst staat: “Dubsiga, Ili-illat, uw dienaar.” Bijzonder is dat tussen de hoofden van de mannen het Zonnestelsel is afgebeeld. De Zon wordt als ster weergegeven met rondom elf hemellichamen. De Aarde meegerekend kennen we nu tien hemellichamen.

Ten geleide

In 1781 werd door F.W. Herschel de planeet Uranus ontdekt. In 1846 volgde de ontdekking van Neptunus en in 1930 de planeet Pluto. Maar in de voor-Aziatische afdeling van het Pergamonmuseum in Berlijn bevindt zich een akkadisch rolzegel van ruim vierduizend jaar oud waarin deze drie in de laatste eeuwen ‘ontdekte’ planeten haarscherp en op correcte schaal worden afgebeeld (zie afbeelding). Ze cirkelen er samen met de andere planeten, ook op de juiste schaal afgebeeld, om de Zon. Hoe konden deze ‘primitieve’ mensen, vierduizend jaar terug, Zonder de technische hulpmiddelen waarover wij vandaag beschikken, dit weten?

Meningen, doorgegeven van wetenschapper op wetenschapper, roesten vaak vast. Verblind door hun eigen fenomenale kennis van hun vakgebied, zijn wetenschappers veelal niet in staat om hun zekerheden te relativeren en er een ander licht op te laten schijnen. En zeker geen licht dat zij niet kennen en dat zij wantrouwen. Zoals het licht van een diepe kennis van verschijnselen bij zogenaamde primitieve cultuurvolkeren. Zij constateren dan met een achteloos gebrek aan werkelijk inzicht dat die oude volkeren dat nooit hebben kunnen weten. Want zij beschikten niet over de middelen en de kennis die wij nu hebben. Het komt bij de meesten niet op en wil er niet in dat er heel lang culturen zijn geweest die op een andere wijze dan de onze kennis en inzicht vergaarden.

In zijn klassieker The Structure of Scientific Revolutions rept de toonaangevende wetenschapsfilosoof Thomas S. Kuhn van een toestand van abnormal science (abnormale wetenschap). Wetenschappers, signaleert hij, raken verwikkeld in filosofische en metafysische discussies over de fundamenten van hun discipline. Er heerst verwarring, want het oude, vertrouwde kader brokkelt af en een nieuw kader ontbreekt vooralsnog. Deze periode van onzekerheid, schrijft Kuhn, kan op twee manieren worden beëindigd: er wordt ofwel alsnog een op lossing voor de belangrijkste problemen gevonden, ofwel er dient zich een nieuw paradigma aan. In het laatste geval is er sprake van een wetenschappelijke revolutie. Volgens Kuhn wordt een nieuw paradigma vaak aangereikt door een buiten staander met een onbevangen blik. Zo iemand is immers nog niet geïndoctrineerd door het heersende wereldbeeld.

Zo’n ‘buitenstaander’ met een onbevangen blik is Willem H. Zitman. Als kenner van de oud-Egyptische cultuur kijkt hij met andere ogen naar haar verschijnselen. In dit boek ontvouwt hij een nieuw paradigma dat tot een revolutie zal leiden in het benaderen van oude culturen. Willem Zitman laat zien dat de oudste wetenschap der mensheid, astronomie, al in het vijfde millennium voor Christus door de Egyptenaren werd beoefend. Zij wisten nog van een samenhang van verschijnselen. Door hun waarnemingen konden ze komen tot de ontdekking van de tijd. Meer nog, ze waren in staat een hemel op aarde te creëren. Niet alleen het piramideveld, maar zeer vele heilige plaatsen zijn geconstrueerd naar het ‘beeld van de hemel’, zoals Willem Zitman in dit boek op overtuigende wijze laat zien. De kosmos was uitermate belangrijk voor de Egyptenaren. In de kosmos weerspiegelden de goden zich. Osiris en Isis en vooral ook Horus, de hemelse Mens, verschenen aan het zichtbare firmament en gaven richting aan het leven op aarde.

In de gefragmenteerde moderne wetenschap wordt de betekenis van religie niet meer verstaan. Toch vormde de religie honderden eeuwen lang de grondslag voor het menselijk bestaan. Kennis van de kosmische verschijnselen was een religieuze noodzaak. Profetisch waren de woorden van Hermes Trismegistus toen hij twintig eeuwen terug zei:

Weet jij dan niet Asclepius, dat Egypte het beeld van de hemel is? Liever gezegd, het is de verblijfplaats van de hemel en alle hemelse krachten. Wanneer we de waarheid mogen zeggen: ons land is de tempel van de kosmos. En je behoort ook te weten dat er een tijd zal komen waarin zal blijken dat Egyptenaren de godheid tevergeefs hebben gediend, en dat al hun religieus handelen waardeloos zal worden geacht.

Willem Zitman laat in dit majestueuze boek zien dat de woorden van de oude wijzen niet hebben afgedaan, al wijzen hedendaagse astronomen en egyptologen klassieke teksten van Griekse en Romeinse auteurs af. Ze passen namelijk niet in de eenzijdige constructies die de moderne wetenschap opgezet heeft. Ook een innerlijke beleving van religie past niet meer in de opgetrokken bouwwerken en ingenomen stellingen. Wie echter oog heeft voor al deze, vaak genegeerde, verschijningen nadert het wezen van de Egyptische cultuur en maakt het zichtbaar voor ons. Daar is kennis van zaken, moed en doorzettingsvermogen voor nodig. Daarvan getuigt dit boek dat ik dan ook van ganser harte kan aanbevelen aan de ontvankelijke lezer.

Jacob Slavenburg

Voorwoord

Het is van belang om de Egyptische beschaving en haar geschiedenis te onderzoeken. Dit geldt zeker wat betreft hun kennis van het begrip tijd. Zij waren de ontdekkers van de kalender, de meest fundamentele en praktische toepassing van astronomie door observaties en zij stelden de lengte van het Zonnejaar vast. Kosmologie in optima forma. Die toepassing beantwoordt de fundamentele vraag waartoe de astronomie dient. De ontdekking van de kalender bevestigt zonder enige reserve dat de Egyptenaren deze alleroudste wetenschap minstens al in het 5de millennium voor Christus vakkundig beoefenden.

Hun oriëntatie op de sterrenhemel was een doel op zich. Waarom de Egyptenaren dat deden, heb ik uitgebreid beschreven in mijn boek Sterrenbeeld van Horus (2001) dat in de Engelse taal verscheen onder de titel Egypt: ‘Image of Heaven’ (2006).1 Zij bouwden hun heilige domein, het piramideveld, als aardse link met de goddelijke sterrenhemel. Dat heilige domein was in situ voorzien van hun icoon, de Sterke Arm. Het onverwoestbare karakter van dat heilige domein stond daarbij voorop.

Onderzoek doen naar de notie van tijd bij de Egyptenaren is als in een pikdonkere kamer op zoek gaan naar het lichtknopje. Wanneer het lichtknopje is gevonden en omgedraaid, is het alsof het doek van het toneel plotseling omhoog gaat. Een wolk trekt weg, een duizelingwekkend inzicht openbaart zich, licht glijdt over je werk en als bij toverslag doorgrond je in al zijn klaarheid de ware zingeving van hun levensbeschouwing.

Jean François Champollion vertaalde omstreeks 1825, dat de god Horus de Zon zou zijn.2 Emmanuel de Rougé volgde hem daarin na de vroege dood van Champollion. De Zon is Re. Champollion determineerde als eerste de naam S3H en ontcijferde toentertijd dat hiëroglief als het sterrenbeeld Orion. Nadat Gaston Maspero en Auguste Mariette omstreeks 1880 de piramideteksten ontdekten, volgden daarna vertalingen. In die piramideteksten wordt Horus voorgesteld als een mens, met sandalen (Pt. §444), tepels (§32), witte tanden (§35); verder worden de wenkbrauw (§52), zijn ledematen (§116) en zijn mond genoemd (§850). In §1507 wordt Horus geïdentificeerd als de farao die zijn paleis verlaat en die net als Horus zijn gordel omdoet. Dit doelt mijns inziens op de gordel van Orion. Dit alles toont aan dat Horus niet geïdentificeerd moet worden met de Zon, maar met een menselijke gestalte. Toch werd dit begrip, Horus is de Zon, na de vertaling van de piramideteksten nooit gecorrigeerd.

In mijn boek toon ik aan dat het sterrenbeeld Orion de voorstelling was van de farao met de uitgestrekte sterke arm en in zijn hand de strijdbijl. De farao werd tijdens zijn leven geïdentificeerd met de god Horus. Horus als Orion met zijn uitgestrekte arm komt in piramideteksten en decaanlijsten op doodskisten veelvuldig voor. In hun decaanlijsten legden zij de nadruk op de uitgestrekte rechterarm van Orion, decaan 26-27 als rmn-hry.

De vermelde jaartallen zijn gebaseerd op het volgende gebruik: 4242 v.C. = - 4241.

De volgende afbeeldingen, afb. 00; 1b en 1c; 2; 3; 4; 5; 6a en 6b; 12; 14; 15; 19; 20; 23; 25; 27; 28; 32; 33; 35; 36; 37; 38; 39; 41; 45 en 53 zijn opgenomen in een apart katern achterin het boek.

De Plaquette van Dendera is een voorstelling van de sterrenhemel met de dierenriem en heersers over de decanen op de buitenrand. Centraal staat de Poolster met daaromheen de circumpolaire sterren. Over de authentieke plaquette is een moderne foto van de huidige sterrenhemel met de Melkweg geprojecteerd, waardoor de meesterlijke precizie waarmee de Egyptenaren dit prachtige werkstuk realiseerden wordt getoond, zie ook afb. 00 (Plaquette in het Museum Louvre te Parijs).

Inleiding

Dit boek gaat over de ontdekking van de tijd. Tijd is denkbeeldig; wij werden ons ervan bewust door de studie van het hemelse uurwerk. Tijd is dus sterrenkunde. De hoge ouderdom van de astronomie staat buiten kijf, waardoor deze wetenschap zich onderscheidt van alle andere. Wie waren de ontdekkers die door bestudering van hemelse verschijnselen aan de grondslag staan van de gehele natuurwetenschappelijke ontwikkeling? Waarom wilden zij de wetmatigheid van die verschijnselen, de begin- en eindpunten van cycli van Zon, Maan en planeten vastleggen? Vanwege het verbouwen van gewassen en het houden van vee of om te vissen? Het kennen van de seizoenen is voor die eenvoudige bezigheden eigenlijk voldoende; nauwkeurige tijdwaarneming was daarvoor niet noodzakelijk.

Wij kennen slechts één nulpunt, het geboortejaar van Christus. In de Oudheid kende men talrijke nulpunten, zoals in de loop van dit boek zal blijken. Deze nulpunten kenden wij tot nog toe niet, waardoor we ze voor het verankeren van de chronologie dus niet konden gebruiken. Het jaar 0 is nog steeds het enige vaste uitgangspunt voor onze chronologie, zowel vooruit als achteruit. Dat veroorzaakt onzekerheid en onnodige misstappen.

Was er een andere reden waarom men de hemelverschijnselen bestudeerde? Wellicht had het te maken met hun levensbeschouwing over geboorte, dood en wedergeboorte? Religieuze noties die in honderdvoud zijn vastgelegd in teksten en boekrollen. Welke vroegst herkenbare traditie kan daarvoor verantwoordelijk zijn geweest? En op welke wijze wisten ze de onzichtbare tijd vast te leggen? Welke barrières moesten zij overwinnen om tot dat grote geheim door te dringen? Het grote geheim van de geboorte van het heelal en de ontwikkeling van sterrensystemen die zij vergeleken met de embryonale ontwikkeling van de mens. Leefden er in het verre verleden ook al mensen met de geest van Einstein? Mensen om wie later een mythe werd geweven, omdat zij in staat waren moed te paren aan fantasie en grootse prestaties wisten te leveren? Die ontdekkers zijn bekend uit de geschiedenis van Egypte.

Bezaten de Egyptenaren een verfijnde en vergevorderde sterrencultus en -kunde? En hoe kon ooit die ‘absurde wetenschap’ ontstaan, zich ontwikkelen en verbreiden? Waren zij het oudste volk van de wereld en bouwden zij voort op kennis en inzichten van hun verloren gegane beschaving? Een beschaving uit de verre prehistorie, die door de Egyptenaren de ‘Eerste tijd’, de ‘Gouden tijd van Osiris’ werd genoemd? Deze vragen zijn door egyptologen en astronomen de laatste honderd jaar van tafel geveegd en pertinent ontkennend beantwoord. Het schrift was immers nog niet uitgevonden. Op welke wijze had men die kennis en inzichten kunnen doorgeven? Dat kon wel degelijk: via de geheugenkunst of via een planmatig opgebouwde infrastructuur, waarin het begrip tijd een fabuleuze rol speelde. De Egyptenaren waren, samen met de Phrygiërs, het oudste volk op aarde. De oeroude chronologie van de Egyptenaren klopt niet met de visie van egyptologen en astronomen. Integendeel, zij tonen het tegenovergestelde aan. De geometrische infrastructuur, gebaseerd op hun astronomie, ontbreekt in alle egyptologische en astronomische studies. Zonder de acceptatie van die structuur zal het ware oude Egypte eeuwig een blinde vlek blijven. Wetenschappers reageren daarop afwijzend, want de Egyptenaren waren in hun ogen eenvoudige agrariërs en vissers. Wat ontsnapt er dan aan onze aandacht?

Volgens recente uitspraken heeft de Egyptische sterrenkunde zelfs nooit bestaan. Zo schrijft de Zwitserse egyptoloog Hornung in Die Unterweltsbücher der Ägypter: ‘In tegenstelling tot het oude Mesopotamië hebben de Egyptenaren zich slechts weinig met de sterrenhemel en met de fenomenen aan de hemel beziggehouden, maar des te meer met de onderwereld waarin de sterren afdalen’.3 De Duitse egyptoloog Assmann veroorlooft zich nog meer als hij in zijn boek Eine Sinngeschichte schrijft: ‘dat Egypte zweeg over Zons- en Maansverduisteringen en aardbevingen. De wil van de goden speelde in de Egyptische religie geen bijzondere rol’.4

In 1935 schreef de Duitse egyptoloog Borchardt Die Mittel zur Zeitlichen Festlegung von Punkten der Ägyptischen Geschichte und ihre Anwendung. In de aanhef van zijn boek vermeldde hij: ‘Vanuit de Egyptische geschiedenis zijn helaas met nadruk, geen genoteerde data van Zons- en Maansverduisteringen overgeleverd, behalve voor de late Grieks-Romeinse periode’.5 Toch zouden volgens een bericht van de Griekse biograaf Diogenes Laërtius (3de eeuw n.C.) in zijn werk Verzameling van levens en leerstellingen van wijsgeren, de Egyptenaren 373 Zons- en 832 Maansverduisteringen hebben opgetekend in de loop van hun geschiedenis.6 In de 18de eeuw is al door de Fransman Fréret in zijn Mémoires de l’Academie des Inscriptions 16, 219 opgemerkt, dat de gegeven eenheden te klein zouden zijn, maar hun onderlinge verhouding wel juist. Men zou kunnen concluderen dat alleen verduisteringen die boven een bepaalde mate van verduistering uitgingen opgetekend werden, maar dat register is niet behouden gebleven, aldus Borchardt. Dit typeert de scheiding die er bestaat tussen de Egyptologie van voor en na de Tweede Wereldoorlog. Oorzaak is een belangrijke publicatie uit 1938 van de astronoom Neugebauer, waarover later meer.

De wetenschappelijke afwijzing blijkt des te meer uit de zinsneden van de Nederlandse astronoom Pannekoek in De Groei van ons Wereldbeeld, waarin hij resoluut vaststelt: ‘Van een ontwikkeling der Sterrenkunde tot enigszins wetenschappelijke hoogte vindt men in het oude Egypte geen spoor’.7 Ze hadden de sterrenkunde nergens voor nodig, want ‘na de vastlegging in een star jaarsysteem kon de bemoeienis met de sterren beperkt blijven tot uitsluitend de morgenopkomst van Sirius. Ook de Maan behoefde niet verder in het oog te worden gehouden’. Hij besluit met: ‘Egypte kan tonen hoe weinig een altijd schitterende sterrenhemel in staat is een wetenschap der sterren op te roepen, als deze niet in leven en bedrijf van de mensen een praktische grondslag vindt’.

De Griekse historicus Diodorus Siculus (1ste eeuw v.C.) prees juist de resultaten van de Oudegyptische astronomische activiteiten, waarover hij zei: ‘dat zij tot op de huidige dag, verslagen over de sterren en planeten in hun archieven bewaren die terugreiken tot een ongelofelijk aantal jaren… en dat zij als resultaat van deze langdurige waarnemingen voorkennis bezaten van aardbevingen en overstromingen en over het verschijnen van kometen…Zij observeerden op scherpzinnige wijze de bewegingen, de banen van de planeten en de stationaire posities in de banen van de hemellichamen’.8

Het afwijzen of ontkennen van klassieke teksten van Griekse en Romeinse auteurs en de door Arabieren geschreven boeken die over het oude Egypte gaan, zijn onbegrijpelijke handelingen van hedendaagse astronomen en egyptologen. De samenhang die moet bestaan met die teksten en bronnen en het huidige gevormde model van de geschiedenis wordt niet getoetst. Die komt namelijk niet overeen. Een monumentaal boekwerk Ordnung und Geschichte van Voegelin is recentelijk bekritiseerd door de Duitse egyptoloog Assmann en hoofdzakelijk weersproken. In het eerste deel van het boek waarin Voegelin deze hoogculturen behandelt, wijst hij op de door deze volkeren aangebrachte relatie tussen hemel en aarde: De staat als artificiële kosmos. Assmann wijst in een heruitgave van Voegelins boek in zijn nawoord over Egypte op de onvolkomenheden in diens theorie. Volgens Assmann zijn in de afgelopen zestig jaar nieuwe interpretaties ontstaan van oude teksten. Ze zouden ‘leesbaarder’ zijn geworden.9 Als gevolg van Voegelins zienswijze schreef Assmann Eine Sinngeschichte. Die titel spreekt klare taal; hij poogt de zingeving van de Egyptische cultuur te beschrijven. Sterrenkunde was voor de Egyptenaren volgens Assmann niet meer dan: ‘het op gang houden van het dagelijkse kosmische proces, de cyclische tijd, en het uitvoeren van rituelen om het onophoudelijke scheppingsproces voort te laten gaan’. Assmann spreekt daarbij heel kenmerkend over hun kunst van de ‘Initialzündung’. Scherpzinnig door Assmann bedacht, maar hij gaat daarbij gemakshalve voorbij aan hun vele astronomische uitingen, zoals het grote aantal genoteerde Zons- en Maansverduisteringen. Assmann meent zelfs ‘dat over deze tekens van profetisch belang werd gezwegen in Egypte’, en gaat vervolgens verder in dezelfde alinea met: ‘dat de wil van de goden in de Egyptische religie geen bijzondere rol speelde’. Volgens Assmann waren de Egyptenaren wat hun sterrenkunde betreft enkel gericht op ‘het geheim van de cyclische tijd, het geheim van de [eeuwige] vernieuwing’, die de vernietiging de baas zou blijven.10

In een ander recent boek, Empires of Time van astronoom Aveni, stelt deze in het begin de vragen: hoe mat men de tijd, of hoe telde en gebruikte men maanden en jaren, welke precizie en technologie paste men toe? Opmerkelijk genoeg schittert juist het oude Egypte, op een enkele kleine opmerking na, geheel door afwezigheid. Immers, tweehonderd jaar wetenschappelijk onderzoek naar Egyptische sterrenkunde heeft geleid tot de conclusie dat de Egyptenaren: ‘gewoon geen verstand hadden van Sterrenkunde’. De Egyptenaren ontdekten nota bene de kalender die wij nu nog steeds gebruiken. Dat mysterieuze feit moet toch worden onderzocht. We kunnen niet tevreden zijn met standaardopvattingen van een wetenschap, die de oorsprong van de beschaving niet op een overtuigende manier kan verklaren. Hier ligt de oorzaak van de zoektocht naar zogenoemde verloren of nog niet ontdekte beschavingen als de voorgangers van de Egyptische beschaving. De zo verfoeide pseudo-archeologie of schijnwetenschap is het gevolg van onvrede over de resultaten van 200 jaar wetenschappelijk onderzoek naar onze wortels.

De grootste ‘clue’ die we missen is dat de Egyptenaren door hun hermetica een geografisch-planologisch en astronomisch alomvattend systeem bezaten, een stelsel dat gebaseerd was op het universum. Hun vroegste intellectuele ideeën laten zien dat zij een samenhang realiseerden en letterlijk in beeld brachten tussen hemel en aarde: de staat als artificiële spiegel van de kosmos. Astronomie was het centrale thema van hun cultuur. Hun chronologie was gebaseerd op een cyclische notie van de tijd; het festival van de ‘eeuwige ‘vernieuwing van de tijd’.

Dit machtige geheim wordt in dit boek geopenbaard. Ik laat de inhoud van dit boek over aan het oordeel van de lezer.

Vervolgens is eveneens een uitvinding van de Egyptenaren, welke god aan een bepaalde maand of dag is toegeschreven. Een god behorend bij een bepaalde geboortedag bepaalt het lot van die persoon, met andere woorden wat hem of haar zal overkomen en hoe hij of zij zal sterven en wat voor karakter hij of zij zal hebben.11

citaat van de Griekse Historicus Herodotus

1
Mysteries… zonder verklaringen?

Secretiora exquirere

(Geheimen onderzoeken)

De Otio 5, Seneca

1.1 De verwarring door taal

Is de Egyptologie net zo dood als het oude Egypte? Iedereen die wel eens naar een film heeft gekeken over het oude Egypte, of een lezing over dit onderwerp beluistert, wordt vrijwel direct geconfronteerd met onopgeloste vraagstukken en schijnbaar onoplosbare vragen. Dat heeft het oude Egypte tot een mysterieuze beschaving gemaakt. Zijn er echt na bijna 200 jaar wetenschappelijk onderzoek niet meer antwoorden en verklaringen mogelijk? Rondom 1840 was in grote lijnen al bekend wat we nu ook weten. Het huidige model stond toen al vast. Kortom, we kijken nog steeds met een 19de eeuwse blik naar de ontwikkeling van het oude Egypte. Latere vondsten hebben wel meer details opgeleverd, doch de grote lijn is nog steeds dezelfde.

Vraag is of de wijze van onderzoek, de wijze waarop wij historie bedrijven c.q. definiëren, wel voldoende aansluit op de specifieke elementen van de Oudegyptische beschaving om de juiste antwoorden te kunnen vinden. Met andere woorden, is onze methode van wetenschappelijk geschiedkundig onderzoek wel toegerust om die kwestie diepgaand te beantwoorden? Is bij aanvang van de Egyptologie wel het juiste uitgangspunt gekozen? Missen we bijvoorbeeld bij ons onderzoek naar de achtergronden misschien bepaalde kwaliteiten, die vrijwel onverenigbaar zijn in één mens, de egyptoloog? Egyptologen gaan vrijwel alleen uit van teksten. Zij beschrijven wel, wat typerend is voor mensen met een alfa-studie, maar verklaren amper, een hoedanigheid die meer thuishoort in een bèta-studie. Technisch georiënteerde mensen zijn daarentegen gemiddeld minder taalvaardig. De egyptoloog beheerst voornamelijk de talen van het oude Egypte, wat op zich al een zeer gecompliceerde studie is.

De taal van een volk is maar één specifiek onderdeel om een beschaving te leren kennen en is zeker niet alleen zaligmakend. De interpretatie van teksten verlangt het kennen van de strekking, de inhoud ervan, het gedachtenleven erachter, en dat ontbreekt te enen male. Zonder goede aanknopingspunten geen juiste vertaling. Taal is namelijk multi-interpretabel. ‘De ontcijfering van de hiërogliefen ontsloot weliswaar in zekere zin de taal van het oude Egypte. Doch nog steeds ontbreekt het in de teksten vervatte gedachteleven, daar dit een precair en moeizaam werk is. Het symbool is per definitie multivalent; de betekenis, die het in de ene context heeft, heeft het niet automatisch in de andere’, schreef prof. B. Stricker.12 De overtuiging in het wetenschappelijk vakgebied egyptologie is dat er niet meer specialismen nodig zijn. Het werkmodel staat vast. Egyptologen hebben de hiërogliefen wel ontcijferd, maar de ontstane teksten zijn vaak onbegrijpelijk en gesteld in een jargon dat alleen voor ingewijden te begrijpen is. Woorden schieten hier mijns inziens te kort.

1.2 Leemten en ontkenning

De bewijsvoering van vele zogenoemde ‘vaststellingen’ door egyptologen berust meestal slechts op enkele teksten op papyri, stèlae en ostrakons. Van deze teksten is het hoogst onzeker of de strekking wel juist geïnterpreteerd werd. Daar bestaan veel voorbeelden van. Wat overleefde van het oude Egypte, meestal nog zelfs uit de Late Tijd, is in verhouding zo gering en zo willekeurig gerangschikt in ruimte en tijd dat niemand in de positie verkeert om op krachtige wijze te beschouwen, te ordenen en een vaste opvatting te uiten. Waar begin ik dan aan? Naar mijn langzaam gegroeide overtuiging, die zich tijdens 20 jaar onderzoek ontwikkelde, is alleen kennis van de Oudegyptische beeldtaal een te smalle basis om daarmee optimale resultaten te bereiken. Bij de huidige werkwijze ontbreken inzichten als geometrie, landmeetkunde, bouwkunde en astronomie. Het Egyptische beeldschrift is niet alleen ‘communicatie met de goden’ of ‘geometrisch/iconografisch’, maar moet geïnterpreteerd worden als synthese van beide aspecten. Assmann13 laat in zijn werk duidelijk zijn voorkeur blijken voor een idee van Jamblichus (rond 245 na Chr.). Deze ging er vanuit dat het hiërogliefenschrift bedoeld was als ‘communicatie met de goden’. Het boek Ewige Gegenwart van de Zwitserse architectuur- en kunsthistoricus S.Giedion volgt daarentegen de Griek Plato uit de 4de eeuw voor Chr.14 Plato zag het schrift als ‘geometrisch/iconografisch’. We zien hier de experts van taal en techniek in hun zienswijze tegenover elkaar staan. Dit boek wenst een poging te doen om die uiteenlopende zienswijzen te doen samengaan en zo te voorzien van nieuwe waardevolle inzichten. Hierdoor worden fundamentele vragen beantwoord en wordt een nieuwe kijk geboden op de oude Egyptische beschaving.

Tegenwoordig wordt gezegd dat de Egyptische kunst statisch is en dat kunstenaars elkaar door de eeuwen heen slaafs kopiëerden. De Egyptenaren zouden het oude naast het nieuwe willen behouden. Dergelijke uitingen vinden we ondermeer terug in de bouwkunst en religie. Er kunnen hierdoor nog geen pasklare theorieën en verklaringen over deze gebieden gegeven worden. Het oude bestond namelijk naast het nieuwe en werd ook daarmee vermengd. Deze enigszins starre conservatieve levenshouding van de Egyptenaren wijst naar mijn mening op een dieperliggende oorzaak, die we moeten zoeken in de ‘Eerste tijd’, een vroegere cultuurperiode van hen.

Wanneer een volk een catastrofe meemaakt, waardoor grote verliezen aan kennis en goederen ontstaan, dan wordt het vanzelfsprekend voorzichtiger en behoudender. Ook kan daarbij een bepaalde god van speciale betekenis worden. Dit geldt tevens voor rituelen en iconen die vanwege een catastrofe een speciale betekenis kunnen krijgen en een prominente rol kunnen gaan spelen in de religie. Aan dergelijke rituelen of iconen kon een oeroude diepe betekenis toegekend worden, waardoor hun instandhouding gerechtvaardigd was. Primair van belang was het actief onderhouden van de rituelen en het pogen in direct contact te komen met de goden. Dat is bijvoorbeeld het geval bij het verklaren van het begrip van de ‘Sterke Arm’ als icoon van het oeroude Egypte. Dat icoon was van zoveel betekenis dat andere volkeren het veel later zelfs overnamen. Dat lijkt mij een vruchtbaar uitgangspunt voor een nieuwe manier van kijken naar de Egyptische beschaving en naar die van de buurlanden.15 Hierin past ook een nieuwe kijk op de betekenis van sommige hiërogliefen.

1.3 Geen Oudegyptische sterrenkunde?

Hoe kijken we tegen de Oudegyptische sterrenkunde aan? Dat specialisme bestond niet, althans volgens het huidige standpunt van de wetenschap. De sterrenkunde, als de Egyptenaren die al zouden hebben gekend, was volgens de wetenschap van een belabberd niveau. Wie ooit naar de nachtelijke hemel in Egypte heeft gekeken, weet dat er een helder stralend uitspansel te aanschouwen is. Het is dan ook geen wonder dat de volkeren van Mesopotamië en Egypte die fonkelende chaos wilden begrijpen. Vervolgens wilden ze deze ook ordenen door de sterren in te delen in sterrenbeelden en de juiste omloopbanen van de planeten met Zon en Maan te kennen. Hierdoor konden ze een bruikbaar kalendersysteem ontwikkelen. Waaruit zouden anders de levende kunsten, religies en wetenschappen zijn voortgekomen? Astrologie, en de daaruit voortgekomen astronomie, is de moeder van alle wetenschappen. De oude culturen van Mesopotamië en Egypte bezaten ondoorgrondelijke wetten die tot op heden niet ontsloten zijn. Wetten die verzegeld zijn door een code, en die alleen te ontsluiten zijn met de juiste sleutel. Waren er in de 19de en aan het begin van de 20ste eeuw nog geleerden die daarnaar op zoek waren, sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog is die zoektocht voor wat Egypte betreft abrupt gestopt. De oorzaak is een beruchte publicatie van de astronoom O. Neugebauer16 die bij wijze van spreken met één pennenstreek de egyptologen heeft verlamd. Zijn scherpe afwijzing luidde dat de Egyptenaren geen mathematische wetenschap beoefenden. Dat is in zoverre juist dat er inderdaad tot op heden geen schriftelijke bewijzen van mathematische astronomie zijn gevonden. Het onderzoek naar het ontstaan van de astronomie is steeds gericht geweest op het mathematische aspect van dat terrein. Echter, Neugebauer’s daaruit voortvloeiende dogmatische conclusie ‘dat Egypte geen plaats verdient onder de volkeren die een bijdrage leverden tot de ontwikkeling van die wetenschap’ gaat te ver. Hij wist op overtuigende wijze de kunde van de Egyptenaren te simplificeren. Neugebauer concludeerde dat de Egyptenaren niet geïnteresseerd waren in de verandering van het astronomisch seizoen op grond van het feit dat zij hun jaar in drie seizoenen indeelden, de periode van de overstroming, het droog worden van de velden na de overstroming en de oogst.17 Mijns inziens was hun indeling van het jaar in drie seizoenen gebaseerd op enerzijds de natuurlijke verschijnselen en anderzijds op de sterrenbeelden en dus hun kalender. Een indeling in vier seizoenen had die samenhang verbroken. Dit boek zal aantonen dat allerlei stellingen die Neugebauer poneerde te dogmatisch waren. Die stellingen zullen naar het rijk der fabelen moeten worden verwezen anders zal het oude Egypte werkelijk voor eeuwig dood zijn.

1.4 Een boom zonder wortels?

De huidige egyptologie is te vergelijken met een boom zonder wortels. De geschiedenis van Egypte begint op het moment dat de boom boven het maaiveld zichtbaar wordt, met andere woorden, met de geschreven geschiedenis. De zichtbare stam is zo goed mogelijk in kaart gebracht, maar vooral ook in model. Er bestaan echter grote leemtes, vooral als het gaat om de vroeg-dynastieke tijd en het daarop volgende piramidetijdperk en de toentertijd gebruikte technieken om monumentale gebouwen als piramides te realiseren. Deze bouwwerken werden voor de eeuwigheid gebouwd, zoals de Egyptenaren veelvuldig meedeelden. Egyptologen worden hier met techniek geconfronteerd en dat is beslist niet hun sterkste kant. Om die reden wordt er naar het piramidetijdperk nog nauwelijks onderzoek gedaan. Dit tijdperk kan intussen wel getypeerd worden als het ‘vergeten tijdperk’, ook door de slechte naam die het onderzoek van de piramiden in de loop van de laatste 150 jaar heeft gekregen. De welbekende piramidioten-theorieën zijn daar debet aan. ‘Egyptologen houden niet van de piramiden’, merkte prof. I.E.S.Edwards op. Men neigt er zelfs toe om de piramiden onder te brengen in een subwetenschap, de piramidologie, en deze af te scheiden van de Egyptologie. Gevolg is dat wij de wortels van onze beschavingsgeschiedenis aan het kwijt raken zijn. Wij laten zo de historie van ons erfgoed omwille van deze ongepaste houding teloor gaan. Egyptologen dienen juist aan te tonen dat piramidioten gelijk of ongelijk hebben.

1.5 Verschil met onze wereldbeschouwing

De Egyptenaren probeerden hun oeroude tradities in stand te houden. Dit is een reden om die diepgaand te bestuderen, waardoor we mogelijkerwijs nog achter de oergeschiedenis van de mensheid kunnen komen. Als zij in oeroude tijden spraken over het ‘midden van de wereld’, dan moeten zij ten minste de aarde en haar omvang hebben gekend.

Wij begrijpen weinig van de oude religie en tradities. Eigenlijk zijn hun oeroude tradities ons totaal vreemd, zoals de mummificatie van miljoenen dieren, waaronder heilige dieren zoals de valk, havik, aap en de Apis-stier. Het begrip dierenriem of zodiac, een gordel bestaande uit twaalf sterrenbeelden aan de hemel, waarin zich de baan van de Zon, Maan en planeten bevindt, moet dan eveneens van hen afkomstig zijn, want hun denken was gericht op mens, flora en fauna. De dierenriem met de twaalf sterrenbeelden bestaat immers uit figuren van mensen, dieren of combinaties daarvan. Vooral bij het vertalen van hun beeldschrift blijkt hun manier van denken totaal te verschillen met die van ons. Het respect dat andere culturen voor hen hadden was uitzonderlijk groot. Egypte was het ‘land waarin de goden huisden’. Dit moet de Macedonische dynastie van de Ptolemaeën en de Romeinen wel op een bijzondere manier hebben getroffen. Zij moeten een grote mate van verantwoordelijkheidsgevoel en plicht hebben gevoeld en vooral overtuigd zijn geweest van het belang ervan. Zij bezaten de wens om het Oude Egypte, nota bene als vreemde indringers, te herstellen en opnieuw op te bouwen. Hierdoor bleven de mythen en symbolen van dat oude volk behouden en konden ze opnieuw beleefd worden in de herstelde tempels ten faveure van de latere mensheid. Die grondhouding treffen wij ook aan bij de Griekse wijsgeren.

1.6 Griekse wijsgeren in Egypte

Is het niet frappant dat vele beroemde Griekse wijsgeren, bij wijze van spreken, stage hebben gelopen in Egypte in de geometrie en astronomie? Die mogelijkheid ontstond in Egypte na het midden van de 7de eeuw v.C. nadat de Assyrische bezetting beëindigd was. Hun abrupt gegroeide kennis en razendsnelle ontwikkeling dateren uit de 6de eeuw v.C. en de eeuwen daarna en staan nu bekend als Griekse geometrie en astronomie. Hiëronymus van Rhodos (3de eeuw v.C.) stelde al vast dat Thales van Milete, van origine een Phoeniciër, geen enkele leraar had voordat hij naar Egypte reisde en door de priesters aldaar begeleid werd.18 Volgens Hiëronymus had Thales de hoogte van de piramiden gemeten door middel van de schaduw die ze wierpen. Thales wordt gezien als een man die geloofde dat de kosmos een orde bezat, ook introduceerde hij in Griekenland de geometrie, die hij in Egypte had geleerd.19Farao Amasis (570 v.C.) uit de 26ste dynastie breidde tijdens zijn regering, vanuit de toenmalige hoofdstad Saïs, de mogelijkheden tot een Griekse kolonie en handelspost verder uit. De Grieken vestigden zich in de plaats Naucratis en omgeving in de westelijke delta van de Nijl.

Op een enkele uitzondering na bekwaamden, voorzover bekend, de volgende belangrijke Griekse wijsgeren zich in Egypte, die op hun beurt weer vele leerlingen onderwezen. De meesten leerden zowel geometrie als astronomie, een enkeling één van deze disciplines.20Reeds genoemde Thales van Milete (volgens Apollodorus leefde hij van ongeveer 640-562v.C.) was een van die filosofen. Hij vertrok samen met Solon (circa 640-560 v.C.) naar Kreta om daar onderzoek te doen en naar Egypte om er te confereren met priesters en astronomen. Volgens prof. O.Neugebauer, met zijn historisch-kritische benadering, wist Thales bijzonder weinig van Egypte. Dit concludeerde hij op grond van het feit dat hij een vreemde theorie had over de overstromingen van de Nijl. Op deze typerende wijze zaaide Neugebauer met zijn historisch-kritische kijk regelmatig twijfel onder zijn collega wetenschappers.

Een van de leerlingen op de door Thales gestichte school was de beroemde Anaximander (rond 611-546 v.C.). Zowel Thales als Anaximander staan aan de oorsprong van de Griekse kosmologie. Thales is bekend om zijn voorspelling van de Zonsverduistering van 28 mei 585v.C. (JD. 1.507900).21 Anaximander was bekend met het kosmische grootjaar, het magnus annus, en de daaruit voortvloeiende wetten. Ook Pythagoras van Samos (576-496v.C.) studeerde in Egypte en stichtte een school waarop vele leerlingen zaten. Democritus van Abdera (circa 460-370v.C.) studeerde zo’n vijf à zeven jaar sterrenkunde in Egypte bij de priesters voordat hij naar Babylonië en Perzië ging om zich daar verder te bekwamen.22 Hij leerde in Egypte geometrie en het gouden getal van 19 jaar kennen. Herodotus, een historicus, werd waarschijnlijk rond 485v.C. geboren in Halikarnassos in een Grieks-Karisch koopmansgezin, een zuidelijke Griekse handelsstad op de westkust van Klein-Azië. Vanaf ongeveer 450v.C. maakte hij reizen waarbij hij vermoedelijk 4 maanden vertoefde in Egypte. Eudoxus van Cnidus (408-355 v.C.) verbleef 16 maanden in Egypte; Plato (429-350 v.C.) woonde volgens Strabo 13 jaar in Egypte, waar hij speciaal de geometrie bestudeerde. Euclides (circa 300 v.C.) was werkzaam in Alexandrië; Aristyllus en Timocharis leerden aan de School van Alexandrië (circa 320-260 v.C.); Aristarchus van Samos (320-250 v.C.) studeerde astronomie te Alexandrië; Archimedes van Syracuse (circa 287-212 v.C.) studeerde mathematiek te Alexandrië; Eratosthenes (276-196 v.C.) was hoofd van de Alexandrijnse bibliotheek onder farao Ptolemaeus III; Apollonius van Perga (circa 262-190 v.C.) studeerde mathematiek te Alexandrië; Hipparchus (190-120 v.C.) was vermoedelijk in Alexandrië werkzaam; Menelaus van Alexandria (circa 50 v.C.) was wis-en sterrenkundige; Claudius Ptolemaeus (circa 100-160 n.C.) was van geboorte Egyptenaar en bibliothecaris te Alexandrië.

Blijkbaar bestond er niet eerder behoefte bij de Grieken om kennis op deze terreinen op te doen. De roem van de Egyptische wijsheid verspreidde zich via de eerder genoemde scholen langzaam over het gehele Midden-Oosten. Neugebauer schreef over het grote vernuft van het Hipparchische model waarmee Hipparchus afwijkingen in de baan van de Maan en Zon kon berekenen. Hij vermeldde de fundamentele rol die epicycles en de excenters speelden in de Griekse astronomie. Beschrijvende geometrie en stereografische projectie waren bekend, in het bijzonder de methode om cirkels in cirkels te beschrijven inclusief de rechte lijnstukken in die cirkels. Claudius Ptolemaeus noemde dat een planisphaerium. Kortom Neugebauer laat zich bijzonder enthousiast uit over de Grieks mathematisch astronomische ontwikkelingen.

1.7 Tijd voor eerherstel

Neugebauer verwoordt in Mathematical Methods in Ancient Astronomy, één van de essays in zijn Astronomy and History, in niet mis te verstane woorden dat Egypte geen enkele aanspraak kan maken op het beoefenen van mathematische astronomie. Hij is, ook na zijn overlijden, een van de grootste autoriteiten op het terrein van de antieke astronomie en stelde zelfs dat Egypte geen positieve invloed uitoefende op de ontwikkeling van mathematische astronomie. Hij stelde verder dat de Egyptische mathematiek nooit voorbij een eenvoudig peil kwam en dat hun prestaties ongeschikt waren voor de beschrijving van astronomische fenomenen. Volgens Neugebauer zetten zij geen enkele stap in de richting van systematische astronomie. Neugebauer is op dit vlak altijd pertinent geweest. Kort en bondig concludeerde hij, na de indrukwekkende uitgave in drie delen van Egyptian Astronomical Texts tussen 1960 en 1969 in samenwerking met de egyptoloog Parker, dat er niets te onderzoeken viel op het terrein van de Egyptische astronomie. In hoeverre is dat standpunt juist? Tussen 1938 en 1969 liet Neugebauer diverse studies publiceren waarin onomstotelijk zijn bovengenoemde dogmatische zienswijze tot uiting kwam. Er kan zodoende gesproken worden over een pre- en een post-Neugebauertijdperk, met name voor de egyptologie en de geschiedenis van de astronomie. Hij verloste de egyptologen van een Tantaluskwelling: de astronomie van de Egyptenaren. Hierdoor is er sinds ongeveer 1950 nauwelijks nog onderzoek in die richting gedaan. Vanaf dat moment heeft vrijwel niemand, behalve de Duitse egyptoloog Chr.Leitz, het nog aangedurfd om dit terrein opnieuw te onderzoeken en daarover te publiceren. Leitz publiceerde in 1989 zijn Studien zur Ägyptischen Astronomie. Deze studie werd door de Amerikaanse astronoom R.Wells in een artikel in Bibliotheca Orientalis xlix ernstig bekritiseerd.23 Wells was zelfs van mening dat de uitgever dit werk niet had mogen publiceren. Een dergelijk oordeel is funest en heeft vergaande gevolgen voor verschillende deelterreinen, zoals mogelijk onderzoek naar de Egyptische religie en de Egyptische chronologie, waaraan juist de astronomie ten grondslag ligt. In feite voelde Wells als aanhanger van Neugebauer zich aangesproken door een poging van Leitz om aan te tonen dat de Egyptenaren wél de bekwaamheid bezaten om de sterrenhemel nauwkeurig te observeren en te meten. De tijd is aangebroken dat de astronomische kennis van het oude Egypte opnieuw voor het voetlicht wordt gebracht waardoor eerherstel volgt. De wortels van onze natuurwetenschap bevinden zich wel degelijk in Egypte.

1.8 Eenzijdige verslaglegging

Als wij de woorden van Aristoteles (384-322 v.C.) ernstig nemen dan stelde deze, dat de oorsprong van de mathematische wetenschappen juist in de priesterkaste van Egypte gezocht moet worden.24 Wat moeten wij daarvan denken, waarom worden dergelijke vermeldingen veronachtzaamd en ontkend? Neugebauer was van mening dat de Babylonische mathematische astronomie een diepgaande invloed op de Griekse astronomie uitoefende, zelfs tot in de middeleeuwen. Keiharde bewijzen daarvoor waren volgens hem echter niet te vinden. Wil de huidige wetenschap wel aannemen dat de Griekse geleerden geschoold werden in Egypte? Is het niet tijd voor eerherstel? Een niet ongebruikelijke eenzijdige verslaglegging door de Grieken en onze latere studie van de klassieken hebben langzamerhand een scheef beeld doen groeien. De heersende doctrine is dat de Grieken tot hun uitzonderlijke wetenschappelijke definities kwamen zonder enige hulp, behalve dan die uit Babylonië. Dit wetenschappelijk dogma berust op onderzoek dat voornamenlijk gebaseerd is op laat-Babylonische kleitabletten met astronomische gegevens. Zie bijvoorbeeld het werk van de jezuïet Kugler, die categorisch ontkende dat er een bepaalde vorm van wetenschappelijk onderzoek vóór de 7de eeuw v.C. had plaatsgevonden en Swerdlows boek Babylonische Planeetperioden. Swerdlow, die ooit samenwerkte met Neugebauer, leverde met dit boek een flinke bouwsteen voor het huidige model van de wereldgeschiedenis. Teksten van Griekse wijsgeren die het tegenovergestelde standpunt huldigen worden nu terzijde gelegd. Daarmee is het evenwicht verbroken en om de balans te herstellen is naar mijn mening een diepgaande studie vereist van de technieken die vóór ongeveer 2000v.C. in het oude Egypte werden gebruikt.

1.9 Misverstand

Het wetenschappelijke standpunt over het oude Egypte in de vakgebieden astronomie en egyptologie is na bijna 200 jaar onderzoek vastgesteld en vastomlijnd. Men spreekt over een gebrek aan rudimentaire mathematische kennis wat tot uiting zou komen in hun geometrie, zoals het ontbreken van hoekmeting en cirkelmeting. Kortom, hun geometrische kunde stond op een zeer laag niveau, waardoor metingen, ook op astronomisch gebied, onmogelijk waren. Men kon geen hemelkaarten, planeetomlopen of nauwkeurige sterrenbeelden vervaardigen vanwege het gebrek aan mathematisch effectieve methoden. Hierdoor zou het uitgesloten zijn dat de oude Egyptenaren tot geometrische en stereografische projecties op aarde konden komen. Het denkbeeld, dat bepaalde moderne en wetenschappelijke inzichten reeds meer dan 5000 tot 6000 jaar geleden bij hen bekend moeten zijn geweest is buitengewoon strijdig met het huidige orthodoxe wetenschappelijke standpunt. Vrijwel alle egyptologen zijn bang om verbanden te leggen tussen de sterrenhemel en de piramiden en tempels. Kom je na een lezing over de teksten die op de mastaba’s in het piramideveld staan, met hen in gesprek onder het genot van een glas en je roert bijvoorbeeld de piramideteksten aan waarbij je zegt dat die teksten de sterrenhemel beschrijven, dan valt er een ijzingwekkende stilte. Of zij reageren met: ‘Sterren, hoezo sterren, waar?’ Ondanks dat de hiërogliefen niets anders vertellen, wordt dat pertinent ontkend. Slechts één bekende egyptoloog, de Fransman Goyon, heeft de moed getoond om zich openlijk af te vragen of de Egyptenaren uit het piramidetijdperk meer wisten van astronomie en geodesie dan we hun toedichten. Kenden ze de geografie van hun land veel beter dan we over het algemeen denken? Waren ze er al in het 3de millennium v.C. in geslaagd hun land op te meten en van een coördinatenstelsel te voorzien op een manier die later werd opgeëist door Griekse filosofen als Thales, Pythagoras, Eudoxus, Plato en Democrites die vanaf de 6de eeuw voor Christus in overvloed naar Egypte kwamen?25

1.10 Absoluut ijkpunt voor de wereldchronologie, de Zonsverduistering van 3517 v.C.

Oudegyptische wetenschap bestaat niet volgens de huidige wetenschap omdat het hen volgens de academici ontbrak aan systematiek. Hierdoor is de Oudegyptische geometrische kunde niet of nauwelijks onderzocht. Toont de uitvoering van hun beeldtaal die systematiek niet aan? Al die duizenden hiërogliefische voorstellingen, die zij op de tempelwanden, obelisken en kolommen aanbrachten is één en al orde en organisatie. Aan de basis daarvan lag een roostersysteem, dat voortkwam uit hun kalender met een indeling door middel van decanen en de metrologische indeling van hun maatstok, de Koningsel in 28 delen. Uit de beelden spreekt een grote mate van orde en discipline. Er is echter vastgesteld dat het verloren tijd is om naar hun geometrie te zoeken of ze te beredeneren. Daarmee gaat de wetenschap geheel voorbij aan hun praktische toepassingen die we letterlijk kunnen zien. Zo werd een belangrijke meetmethodiek in het ontwerp van de piramide van Meidum ontdekt door de Engelse egyptoloog Sir William Flinders Petrie. Hiermee bewees hij de toegepaste procedure die de Egyptische bouwmeesters volgden om de gebruikte hoekmeting tijdens de uitvoering te controleren. Van die systematische nauwkeurigheid zijn nog vele andere voorbeelden te geven, die door de Duitse ingenieur Gantenbrink getoond worden op zijn website.26

Daarnaast zijn er nog de andere teksten die de stichting van gebouwen, zoals het piramideveld met tempels en andere tempelcomplexen, in de astronomische of religieuze sfeer grondig en betrouwbaar beschrijven.27 Ook hun precizie bij het uitzetten van de funderingen en de grote mate van nauwkeurigheid die nagestreefd werd bij het bepalen van de lengte van elk grondvlak van de piramiden en hun hoogte tonen dit aan.28 Fouten in de verhouding bij de bouw leidden beslist tot het instorten van een piramide. Verder is in de Grote Piramide de gulden snede (phi = 1,618) teruggevonden in de verhouding tussen de hoogte van een zijvlak en de halve basis. Bekend is dat in Egypte de wetenschap in zogenoemde huizen van het leven door priesters werd beoefend en bewaard. Die vertrekken maakten deel uit van de tempelcomplexen. Religie en wetenschap waren met elkaar verbonden.

Bij ons oordeel over hun werk is de stand van ontwikkeling die we persoonlijk stilzwijgend aan de Egyptenaren toeschrijven fundamenteel. Deze persoonlijke beoordeling is vooral bepalend bij de interpretatie van teksten. Daaruit blijkt dat we met teksten alleen, onvoldoende kunnen doordringen in de ideeënwereld van de Egyptenaren. De Nederlandse egyptoloog Egberts drukte dat ooit als volgt uit: ‘ik kan niet in hun hoofden kijken’. Toch vormt hun beeldtaal, de hiërogliefen, een ingang tot hun denken, evenals hun gekozen bouwvormen, zoals de trapeziumvormige mastaba, de piramide29, de afgeknotte piramide, de obelisk, de trapeziumvormige tempeltoegangen die pyloon genoemd wordt. Hun beeldtaal en hun architectuur zijn onlosmakelijk met hun wereldbeschouwing verbonden door vastomlijnde geometrische vormen, het is een venster op hun gedachtengoed. Bouwkunde is immers een fundamentele uiting van de menselijke geest. Bekendheid met astronomie, bouwkunde en hun technieken is onmisbaar bij de analyse van teksten die over deze onderwerpen gaan. Bij het uitzetten van de fundering van gebouwen gebruikten zij sterrenbeelden, de noordelijke hemelpool met circumpolaire sterren, het zenith en de stand van de Zon, de Maan30 en de planeten. Zij ‘navigeerden’ als het ware op aarde. Kenmerkend in dat kader is de zinsnede: ‘de farao had zijn handen om de Pool[ster] geslagen’.31

Daarnaast is astronomische chronologie van groot belang. De huidige egyptologen maken door hun afwijzing van de sterrenkunde echter geen gebruik van die wetenschap. Daardoor missen zij een kans om van de egyptologie een meer wetenschappelijke discipline te maken. Een dergelijke lacune geldt ook voor het onderzoek naar de wijzigingen van het klimaat en de gevolgen daarvan die zich in de loop van de millennia in Egypte voordeed waardoor discontinuïteit in de chronologie ontstond. Er zijn breuken opgetreden in de continuïteit van deze beschaving door ingrijpende veranderende klimatologische omstandigheden, zoals de catastrofale droogte die aan het einde van het piramidetijdperk ontstond. De huidige chronologie is echter een aaneengesloten relatieve chronologie waarin geen plaats is voor rampen en hun gevolgen. Nooit eerder werd verondersteld dat de Eerste Tussenperiode na het Oude Rijk van 2524 v.C. tot circa 2150 v.C. het gevolg was van een kolossale overstroming, die zich voordeed in de delta van Egypte, waardoor het piramideveld met de monumentale tempels, havens, kanalen en toegangswegen werd vernietigd. Het rampgebied strekte zich uit tot Assiut in Midden-Egypte, waardoor het zo’n 375 jaar duurde voordat men de nieuwe residentie Thebe, als equivalent van Memphis, in het veiliger geachte zuidelijker gelegen Boven-Egypte stichtte. Een bekende breuk in de chronologie van ruim 6 jaar in de continuïteit van de regeringen van de farao’s als gevolg van die ernstige ramp, is niet als zodanig opgenomen. De keuze voor het zuidelijk gelegen Thebe als nieuwe residentiële vestiging kwam voort uit angst om ooit opnieuw getroffen te worden door een dergelijke vernietiging.

Kortom, in plaats van geïntegreerde wetenschapsbeoefening zien we meer en meer fragmentatie in het vakgebied egyptologie optreden, waardoor het hoe langer hoe speculatiever wordt, getuige de beweringen van deskundigen in films of op de televisie. Terwijl ondanks onvoorstelbare verliezen en plundering van hun cultuur, toch zeer sprekende teksten bewaard zijn gebleven. Hun praktische bouwkundige uitingen baseerden zij op de stelling dat deze eeuwigheidswaarde moesten bezitten voor hun nazaten. Zij streefden ernaar dat hun fundamentele wereldbeeld niet verloren zou gaan. En toch staan wij op het punt om die kern van het oude Egypte voorgoed kwijt te raken.

Zonder twijfel is astronomie de oudste wetenschap in de wereld, maar geschreven bronnen over dit onderwerp gaan niet verder terug dan de 8ste eeuw v.C. Die bronnen zijn meestal incompleet en fragmentarisch. Ondanks deze formidabele handicap volhardt men tot nu toe in het uitgangspunt dat geschreven bronnen het belangrijkste bewijsmateriaal zijn. Wij moeten een beroep doen op andere aanvullende mogelijkheden zoals de oriëntatie van bouwwerken, graveringen en schilderingen, om relevante kennis van astronomie te verzamelen uit daaraan voorafgaande eeuwen. Sinds 1983 wordt archeo-astronomie wetenschappelijk onderzocht en men begint te begrijpen hoe astronomie op intrigerende wijze verweven was met de oudste monumentale structuren die ons nog resten. Prehistorische bouwwerken en later gebouwde monumenten blijven in stilte vertellen over hun astronomisch georiënteerde locatie. Alleen Egypte wordt vergeten.

Juist de Egyptenaren waren het allereerste volk dat bepaalde voorbeelden, patronen en gegevens nagelaten heeft die onmiskenbaar bewijzen dat zij bijzondere kennis bezaten van de sterrenhemel en de cycli van Zon, Maan en planeten. Zij waren de eersten die onze kalender ontwikkelden op basis van de heliakische opkomst van de grootste zichtbare ster Sirius. Bij die gebeurtenis was het nieuwjaarsdag, dan begon het jaar. De lengte van het jaar hadden zij vastgesteld op 365 dagen, ingedeeld in drie gelijke perioden van elk 120 dagen waar 5 dagen aan toegevoegd waren, die gewijd waren aan hun belangrijkste goden. De lengte van 365 dagen projecteerden zij nauwkeurig in de lengte (365 geografische boogminuten) van het observatietracé tussen de prehistorische zuidelijke hoofdstad Hieraconpolis en de noordelijke hoofdstad Buto. De Egyptenaren stichtten dus hun hoofdsteden op van te voren door hen vastgelegde locaties. De tijdsduur van deze schematische kalender van de Siriusperiode was 1460 Egyptische jaren van elk 365 dagen. Die kalender was gebaseerd op Maan- en Venusperioden.32 De door de Egyptenaren ontwikkelde 25-jarige Maankalender die uit 309 Maanperioden bestond en totaal 9125 dagen omvatte, begon altijd in de ‘wandelende’ kalender om de 9125 dagen op I Achet 1. Hun ‘wandelende’ kalender toont hun zienswijze met betrekking tot de tijd: die was cyclisch. Daarnaast startte deze schematische Sirius-kalender, volgens mijn nauwkeurige berekeningen, die gebaseerd zijn op mijn onderzoek naar de relatie met de papyrus Carlsberg 9, op 20 juli 5702 v.C. op Nieuwjaarsdag.33 Deze 25-jarige Maankalender omvatte een totale duur van 7300 Egyptische jaren’ van elk 365 dagen (5 x 1460 jaren = 7300 jaren : 25 is nauwkeurig 292 perioden van de Maankalender). Dit bewijst dat aan de basis van hun schematische kalender de Siriusperiode van 1460 jaren stond van elk 365 dagen. Iedere andere tijdsduur van de lengte van het jaar, zoals 365,25 of 365,242 dagen, doet die ‘wandelende’ Maankalender uit de pas lopen. Waardoor afwijkende tijdvakken met een tijdsduur van 1456 tot 1459 jaar, die door de astronomen Oppolzer, Ginzel, Mahler, Knobel, Schoch, Ingham en P.V. Neugebauer34 in de loop van de vorige eeuw werden berekend, op zich wel juist zijn maar niet door de Egyptenaren werden gebruikt vanwege de door hen geautoriseerde Maan- en Venuskalender, zie hoofdstuk 4.

Beide prehistorische hoofdsteden, zowel Buto in Beneden-Egypte als Hieraconpolis in Boven-Egypte, bestonden elk uit een zogenoemde dubbelstad, steden die aan beide zijden van de rivier de Nijl waren gelegen. De zo spreekwoordelijke dualiteit die vervat is in het sterrenbeeld Tweelingen, waaronder het land Egypte in de Oudheid ressorteerde, en waarop de Egyptenaren zo gericht waren komt tot uitdrukking in het begrip de ‘Beide Landen’ en ‘dubbelsteden’.35 Dergelijke zaken zijn moeilijk uit het gebruik van taal te halen, wanneer de strekking onbekend is.

De Egyptenaren kenden een jaarindeling van 12 maanden van elk 30 dagen, verdeeld in drie seizoenen. Verder kenden zij de lengte van de dag van 24 uur. De totale lengte van het jaar van 360 dagen verdeelden zij in 36 perioden van elk 10 dagen, de zogenaamde decanen waarmee zij de hemelsfeer van 360º indeelden in 36 stukken van elk 10º met elk hun eigen goden. Elke decaan of sector van de hemel kende zijn eigen specifieke invloed op al het leven op aarde. Zo’n decaan werd horoscopus genoemd. Eén jaar bestond zo uit 36 horoscopen 36 waaraan de auteur van de Asclepius een hoge plaats (troon) toekende, het grote belang van de 36 genoemd.37 Origenes merkte in samenspraak met Celsus op ‘dat de Egyptenaren zeggen dat de mens (lichaam) gesteld is onder de hoede van de 36 demonen (godendecanen) of etherische goden of wat dan ook…’38 Dit betekent dat de decanen die op Oudegyptische doodskisten aangebracht waren in het tijdvak tussen circa 2100 en 1850 v.C., de zogenoemde Diagonale Sterrenklokken, astrologische voorstellingen waren. Die voorstellingen op doodskisten zijn de vroegst bekende vorm van horoscopen. Daaruit blijkt dat de Egyptenaren ervan overtuigd waren dat de mens onder heerschappij van de decanen en hun invloeden stond.39 Daarmee komen we wat dichter bij hun gedachtenleven.

Ondanks deze gesophistikeerde astronomische gegevens, die wijzen op een hoog ontwikkelde astronomische kennis in het 3de millennium v.C., wordt Egypte door met name Neugebauer en van der Waerden, autoriteiten op het astronomische vakgebied, afgedaan als primitief. Egypte speelt geen enkele rol, zelfs geen minimale in het onderzoek naar de ontwikkeling van astronomie in de Oudheid. Huidige vakbroeders worden iets voorzichtiger, zo blijkt uit de woorden van Moore, die in Astronomy before the telescope schreef: ‘Ondanks dat hun nauwkeurigheid verbazingwekkend was op elk terrein en in elk opzicht, bestaat er geen twijfel dat de piramiden astronomisch georiënteerd werden.’ Moore begint die zinsnede echter met de woorden: ‘Maar de Egyptenaren hadden geen begrip c.q. verstand van het universum’40. De woorden van astronoom Wells in datzelfde boek zijn niet minder kenmerkend: ‘Historici onderschatten meestal, terwijl anderen regelmatig de bekwaamheden van de oude Egyptenaren overdrijven’41.

Volharding, inzicht en moed zijn nodig om over dit omstreden onderwerp te publiceren, het onderzoek in die richting ligt vrijwel stil; het is heel fascinerend en het daagt uit. Het heersende misverstand kan immers met één enkele ontdekking van tafel geschoven worden. Vraagstukken die nu liggen te wachten op een oplossing, zouden beantwoord kunnen worden. Dit geldt bijvoorbeeld voor de problematiek van de huidige wereldchronologie die gebaseerd is op een onjuiste chronologie van Egypte. Of de bijdrage die geleverd kan worden tot de exacte berekeningen van de aswenteling van de aarde. Het kennen van Zonsverduisteringen uit het verre verleden dragen bij tot een exacte berekening, omdat versnelling of vertraging van de aswenteling van de aarde uiteindelijk bepaalt waar een Zonsverduistering waargenomen werd. De Britse astronoom Stephenson, hoogleraar aan de Universiteit van Durham, doet momenteel onderzoek hiernaar en meldt dat ‘voorzover nu bekend er geen bruikbare berichten over eclipsen nagelaten zijn door de Egyptenaren’. Fascinerende ontdekkingen uit een ver verleden en terzijde geschoven teksten maken niettemin duidelijk dat er wel degelijk Zonsverduisteringen zijn waargenomen. De staat Egypte en de instelling van het koningschap van de 1ste Dynastie werden geboren en ingewijd bij een door hen waargenomen Zonsverduistering aan het begin van de dag op 17 januari 3517 v.C. (JD.436.855). Dit was de bijzondere dag van het wintersolstitium. Het samenvallen van de verduistering op de dag van het wintersolstitium was voor hen een karakteristieke kosmische gebeurtenis, die tevens bijzonder licht werpt op hun vroege astronomische kennis, de samenstelling en het gebruik van de kalender. Met die bijzondere gebeurtenis werd het begin van de staat Egypte en zijn kosmische ordening, duurzaam en chronologisch blijvend verankerd.42 Het kunnen bepalen van een Zonsverduistering die duizenden jaren geleden waargenomen werd, is volgens de huidige wetenschappelijke astronomie beslist onmogelijk. Oorzaak is de uit die tijd onbekende versnelling of vertraging van de aswenteling van de aarde, delta T genoemd. Aan de hand van hun systematische kalender en de overduidelijke tekst kon deze Zonsverduistering wel door mij worden berekend en gedateerd. Deze datum is een absoluut ijkpunt voor de wereldchronologie.43 Het is Day-exact-chronologie, dit ijkpunt van 17 januari 3517 v.C.

1.11 Archeo-astronomie in Egypte

De archeo-astronomie richt zich bij het onderzoek tot nu toe uitsluitend op het kunnen vaststellen van eenvoudige astronomische verschijnselen, zoals zomer- en wintersolstitia. In de huidige tijd zijn dat de kalenderdagen 21 juni en 23 december, de langste en kortste dag op ons halfrond, waarop de Zon ’s middags het hoogst respectievelijk het laagst aan de hemel staat. Het onderzoek in die richting staat nog in de kinderschoenen. Om tot een andere kijk op de Egyptische erfenis te komen is de zinsnede van Moore ‘dat de Egyptenaren geen begrip c.q. verstand hadden van het universum, terwijl hun nauwkeurigheid verbazingwekkend was op elk terrein en in elk opzicht en er geen twijfel kan bestaan dat de piramiden astronomisch georiënteerd zijn’ een intrigerende tegenspraak. Moore wist dat door deze woorden een heftig debat zou losbarsten. Dit was ook het geval toen de Britse egyptologe K.Spence in november 2000 met haar publicatie in het vaktijdschrift Nature over de oriëntatie van de piramiden en de samenhang met de chronologie de wereldpers haalde. Ook hier heftige voor- en tegenstanders van haar theorie; een astronoom van het Sterrenkundig Instituut van de Universiteit van Utrecht verweet haar onkunde. Hij schreef: ‘Onkundig is ook een recent artikel dat ons vertelt dat de Egyptenaren hun piramides tot op een boogminuut nauwkeurig op het noorden zetten. De schrijfster realiseert zich niet hoe klein een boog-minuut is: zelfs met gespecialiseerde apparatuur slaagde [de Deense Astronoom] Tycho Brahe er vierduizend jaar later (!) niet in nauwkeurigheden te bereiken die de Egyptenaren volgens de schrijfster met een touwtje en een stokje verkregen.’44 Prehistorische en historische bouwwerken zwijgen weliswaar, maar blijven in stilte vertellen over hun astronomisch georiënteerde locatie. In 1988 werden de resultaten van Krupps veldwerk aan de zonnetempels uit 1982 gepubliceerd. Zijn metingen bevestigden de eerdere conclusies van Hawkins met betrekking tot de tempel van Karnak te Thebe. Een ander voorbeeld: de dodentempel van Hatshepsoet te Thebe werd georiënteerd op de opkomst van de Zon bij het wintersolstitium. Ook deed Krupp onderzoek naar de oriëntatie van de zonnetempel van farao Niuserre te Abu Gorab, waarbij het resultaat niet duidelijk was.45 Astronoom Wells schrijft over een tweevoudig kalendersysteem, een krachtige economie en religieuze bevelen die alle voortkwamen uit waarnemingen van de Zon, Maan en sterren.46 Planeten komen blijkbaar niet voor. Daarna gaat hij verder met de oriëntatie van de piramiden van Gizeh op de poolster Thuban en wijdt hij verder uit over mogelijke religieuze aspecten van die oriëntatie. Hierna maakt hij nog wat algemene opmerkingen over oriëntatie en instrumenten die gebruikt werden in andere tijdperken zoals het Midden Rijk, Nieuwe Rijk en de Grieks-Romeinse periode. Zijn bijdrage eindigt met een slotconclusie over de erfenis van het oude Egypte. Deze luidt: ‘Wetenschappelijke historici geven slechts twee zaken van wetenschappelijk belang toe die de oude Egyptenaren aan ons nagelaten hebben: de civiele kalender van 365 dagen die tot in de dagen van Copernicus in de Middeleeuwen werd gebruikt, en de verdeling van de dag en de nacht in elk 12 uren. Deze fundamentele bijdragen mogen mager lijken, ondanks hun bouwkundige techniek toegepast bij de piramiden en resterende tempels. Maar we moeten ook in die nalatenschap betrekken, op welke wijze en waarom zij hun begrip van de astronomie gebruikten om zowel hun religie alswel hun onvergankelijke levens te regelen. Dat heeft ons een realistischer inzicht gegeven in hun gemeenschap die meer dan 3000 jaar bestond’. Hier volgt Wells zestig jaar nadat Neugebauer eerder tot deze conclusies kwam, zijn grote voorganger. Astronomen wijzen categorisch elke andere kwalificatie van de hand en egyptologen volgen dat spoor.

1.12 Waren de piramiden enkel graftomben?

De waarheid blijkt altijd gecompliceerder te zijn dan in eerste instantie gedacht of verondersteld wordt. Dit geldt ook voor de functie van de piramiden als graftomben. Egyptologen beweren dat ongeveer 15 miljoen kubieke meter natuursteen, bewerkt en in gecompliceerde piramidevorm gebouwd, ‘slechts’ de functie van graftomben voor de farao’s van het Oude Rijk bezat. Oppervlakkig gezien schijnen de feiten dat te bevestigen.

Waarom werd het piramideveld gebouwd? Die vraag plaatst de mensheid al eeuwenlang voor een groot raadsel. Zijn de piramiden werkelijk graftomben? Een als degelijk bekendstaand boek over de piramiden is door Abu Ja’far al Idrisi (1173-1251) samengesteld, met de titel Boek over de Lichten van de Sterren; de onthulling van de Geheimen van de Piramiden. Deze titel tendeert naar een samenhang tussen sterren en piramiden. De Griekse geschiedschrijver Diodorus Siculus (1ste eeuw v.C.) schreef dat ‘geen enkele farao begraven werd in een piramide die hij voor zichzelf liet bouwen, maar dat zij in het geheim op een onbekende plaats werden begraven’. Diodorus veronderstelde verder over de piramiden dat zij aan één of andere god deden denken, maar hij vertelde ook dat zij als graftomben gebouwd waren.47 Nooit is er een mummie van een farao in de piramiden gevonden. Zelfs niet in de zich nog in oorspronkelijke staat bevindende albasten sarcofaag, met op de natuurstenen deksel een vrijwel vergane grafkrans van farao Sekhemket (3de Dynastie). Deze sarcofaag werd in de vijftiger jaren van de vorige eeuw gevonden door de egyptoloog Zakaria Goneim, toenmalig hoofdinspecteur van Oudheden te Sakkara. De sarcofaag bevond zich achter een na meer dan 5000 jaar nog origineel verzegelde toegangsdeur. Toen de werklieden onder grote belangstelling van tientallen genodigden uiteindelijk met veel moeite de schuif van de sarcofaag, die zo’n 225 kilo woog verwijderden, knielde Goneim om erin te kunnen kijken met een zaklantaarn. Hij was letterlijk en figuurlijk met stomheid geslagen en de toeschouwers waren volkomen verbijsterd. De sarcofaag was leeg. Er had volgens zijn nadere onderzoek zelfs nooit een dood lichaam in de sarcofaag gelegen. Had de farao zijn sarcofaag verlaten en was hij gereïncarneerd? Zijn de piramiden schijngraftombes en had het piramideveld een andere functie?

1.13 Hemelse macht van de Sterke Arm

Het vertalen van hiërogliefen verlangt het kennen van de inhoudelijke betekenis, de strekking daarvan; zonder aanknopingspunten geen juiste vertaling. We moeten op die wijze achter de kennis van het gedachtenleven van de makers zien te komen en die ontbreekt tot nu toe. Dat gemis is ontstaan door de ontkenning van de Egyptische sterrenkunde en de grondbeginselen van hun ‘Eerste tijd’, terwijl bronvermeldingen van duizenden jaren geleden juist het tegendeel vertellen. Elk hiëroglief kent zijn eigen iconografie waarvan de beeldbeschrijving uitsluitsel dient te geven over de specifieke betekenis van dat hiëroglief. Het hiëroglief van de ‘Sterke Arm’, T14 en 15 (slagwapen), zie lijst met hiërogliefen, is vertaald met het begrip kracht, overwinning en onoverwinnelijkheid. Wij denken daarbij aan de toepassing van aardse lichamelijke spierkracht, maar de Egyptenaren gingen er vanuit dat die spierkracht van hemelse oorsprong was. Dit is de goddelijke hemelse macht zoals verbeeld in het sterrenbeeld Orion.48 De Egyptenaren beschreven Orion in piramidetekst §408 als de Vader van de Goden, de Vader van de planeten, die de farao de mogelijkheid had gegeven om zijn macht op aarde uit te oefenen. Hun wereldbeeld was, in tegenstelling tot dat van ons, gebaseerd op het principe van de eenheid tussen hemel en aarde, of: zo boven, zo beneden. Dit begrip voerden zij door in alle facetten van hun leven. Aanvaarden wij deze notie niet dan zullen wij het oude Egypte nooit meer leren kennen. Dat is volgens mij de diepere strekking van de eerder aangehaalde woorden van Stricker: ‘De ontcijfering van de hiërogliefen ontsloot weliswaar de taal van het oude Egypte. Doch nog steeds ontbreekt het in de teksten vervatte gedachteleven’. De Egyptenaren gingen in hun streven zover dat zij zelfs besloten om die hemelse macht letterlijk op aarde te bouwen, in de vorm van het piramideveld. Hun woorden dat de goden in Egypte woonden, krijgen daarmee niet alleen werkelijkheidswaarde, ook hun iconografie komt tot leven. De iconografie van de ‘Sterke Arm’ overstijgt daarmee het tot nu toe bekende aardse begrip van het ‘neerslaan van de vijanden’. Het krijgt een diepere betekenis, namelijk die van hun levensbeschouwing ‘zo boven, zo beneden’, met andere woorden die van de hemelse macht uitgebeeld in de aardse infrastructuur van het piramideveld. Dit is goddelijke geografie; de goden woonden echt in Egypte. In dit boek zal aangetoond worden dat zij de hemelse machine kenden en de poort tot de Melkweg op aarde bouwden.

1.14 Egyptologie en astronomie, een onontkoombare relatie

Hoe gerenommeerde egyptologen trachten, niet alleen hun gelijk te halen maar zich ook in allerlei bochten wringen om de lezer op hun hand te krijgen, illustreert de Engelse egyptoloog Kemp als volgt: ‘We kunnen antieke logica opnieuw bedenken. Maar dat schept een interessante valkuil omdat het moeilijk is om te weten waar met dat overdenken gestopt moet worden… We kennen namelijk het einde van hun denken niet, alleen de wetenschappelijke gids van de beschikbare bronnen is onze leidraad. Want wat voegen we toe met onze moderne Westerse denkwereld aan de Egyptische religie?’ De Tsjechische archeoloog Verner becommentarieert het probleem van de piramiden als volgt: ‘Mensen zijn altijd bezig om te dromen, en daarom zullen er altijd mensen zijn die willen graven in bepaalde mysteries en anderen werpen zichzelf in het avontuur van het wetenschappelijk onderzoek. Zij zullen zich langs hetzelfde pad bewegen, maar zij zullen elkaar nooit ontmoeten’.49

De Duitse egyptoloog R.Stadelmann wijdde in zijn boek Die Ägyptischen Pyramiden het gehele laatste hoofdstuk aan de ‘Schreibtisch-Pyramidologen’ waarin hij de latere Nobelprijswinnaar Luiz Alvarez op de hak neemt vanwege de testen die deze liet uitvoeren naar onbekende ruimten in zowel de Grote Piramide van Khufu als in de piramide van Khafre. Uit het door Alvarez toentertijd uitgevoerde werk bleken geen holle ruimten aanwezig te zijn in die piramiden. In maart 1993 werd echter door de Duitse ingenieur Gantenbrink met een robotwagentje onderzoek gedaan naar de in de Grote Piramide aanwezige schachten. Dit om ze eventueel te gebruiken voor de mechanische luchtverversing van de piramide, die dagelijks door enorme aantallen bezoekers bezichtigd wordt. Tijdens dat onderzoek stuitte de robotwagen in de schacht op een luikje met handgrepen. Het duurde tot 16 september 2002 voordat een ander team met een nieuw gebouwde robotwagen een gaatje boorde in dat luikje om daarna met een kleine camera achter dat luikje te kunnen kijken. Men ontdekte op 18 cm afstand een tweede luikje. Sindsdien heeft de onderminister voor de monumenten van Gizeh, Zahi Hawass, geen verder onderzoek meer laten uitvoeren. Hawass liet in 2002 weten, ontzettend nieuwsgierig te zijn naar dat wat achter het eerste luikje in die schacht zit. We zijn nu vele jaren verder en die nieuwsgierigheid van Zahi Hawass valt dus wel mee. Eerder lijkt er een embargo te rusten op dit onderzoek, waardoor de inhoud van die ‘kamer’, mogelijk behorend tot de geheime kamers van Thot, nog steeds een raadsel is. Wanneer wordt dit raadsel opgelost?

Sommige wetenschappers zetten met hun uitspraken de lezer op het verkeerde been of zijn dusdanig overtuigd van hun gelijk dat zij de werkelijkheid van het oude Egypte geheel uit het oog verliezen, zoals het volgende citaat aantoont. Hornung schreef: ‘In tegenstelling tot het oude Mesopotamië hebben de Egyptenaren zich slechts weinig met de sterrenhemel en met de fenomenen van de hemel beziggehouden, des te meer met de onderwereld waarin de sterren afdalen’.50 Een dergelijke uitspraak vol innerlijke tegenspraak is moeilijk te ontleden. Gezien het voorgaande lijkt langzamerhand de stellingname gerechtvaardigd dat er twee Oudegyptische beschavingen bestaan: ten eerste het echte oude Egypte en daarnaast het oude Egypte zoals dit gemodelleerd werd.

Het is bedroevend gesteld met de egyptologie, getuigen de verholen kritiek en de sterk levende frustraties onder hen. Deze zijn vriendelijk doch scherp weergegeven door egyptoloog Shaw in zijn boek Ancient Egypt, A Very Short Introduction. De egyptologie is niet in staat om tot een eensluidende synthese te komen. Zij voelt aan dat zij de kwintessens mist, namelijk de kennis van de astronomie van het oude Egypte.

Dit feit is beslist niet nieuw, zoals blijkt in de inleiding van de Duitse egyptoloog Brugsch tot zijn magistrale boekwerk Thesaurus Inscriptionum Aegyptiacarum uit 1882: ‘Indem sich der Herausgeber die Aufgabe gestellt hatte, das ganze ihm zugänglich gewordene astronomische Material der Denkmäler in übersichtlicher Weise zu ordnen, vom philologischen Standpunkte aus zu erklären und nach Gruppen zusammenzustellen, hat er aus Mangel astronomischer Kenntnisse, wie sie dem Astronomen zu Gebote stehen, sich jedes Urtheils im astronomischen Sinne enthalten und es den Fachmännern überlassen, das Gebotene zum Nutzen der geschichtlichen Forschung zu verwerthen’.

Egyptologen missen de gespecialiseerde en systematische kennis die de beoefening van astronomie en astrologie nu eenmaal vergt. De onbekendheid van hen met de gebruikelijke terminologie van die wetenschappen heeft al heel wat teksten verbasterd en uit zijn context gehaald. De onbekendheid met de strekking van bepaalde teksten, heeft soms tot onzinnige vertalingen geleid. Hierdoor zijn onjuiste theoriëen ontstaan die een eigen leven zijn gaan leiden.51 Zelfs wanneer egyptologen en archeologen een vondst doen waaruit klip en klaar blijkt dat de Egyptenaren grootmeesters waren in de astronomie, dan zullen zij nog proberen dat te bagatelliseren. Voor de astronomen geldt waarschijnlijk hetzelfde, zij houden vast aan het idee dat de Babyloniërs grootmeesters waren op dat terrein en dat de Grieken die kennis toepasten en geometrisch verder uitwerkten.

Het doen van onderzoek naar de astronomie van het oude Egypte maakt onvermijdelijk dat het juiste chronologische tijdvak wordt vastgesteld; dat is ook voor het overzicht van de lezer van belang. De egyptologie plaatst dat chronologische tijdvak tussen circa 3000 en 332 v.C., onderverdeeld in diverse perioden. Het chronologische tijdvak op hoofdlijnen is naar mijn mening als volgt:

Predynastieke koningen regeerden 1790 jaar vanuit Memphis, vanaf ca. 5330 v.C. over de landstreek ‘To Tjemehu’, tussen Merimda en Dahshur tot 3522 v.C.

I-ste Dynastie t/m II-de Dynastie | 3522 v.C. - ca. 3143 v.C.
Piramidetijdperk, Oude Rijk: | ca. 3143 v.C. - 2524 v.C.
III-de Dynastie t/m VII-de Dynastie |
Catastrofe: | onderbreking van 6 jaar
VIII-ste Dynastie | 2518 v.C. - 2422 v.C.
Eerste Tussenperiode: . | 2422 v.C. - 2148 v.C
IX-de Dynastie t/m X-de Dynastie |
Klassieke tijdperk, Midden Rijk: | 2148/36 v.C. - 1781/80 v.C.
XI-de Dynastie t/m XII-de Dynastie |
Tweede Tussenperiode: | 1781/80 v.C. - 1580/79 v.C.
XIII-de Dynastie t/m XVII-de Dynastie (inval Hyksos) |
Nieuwe Rijk: | 1580/79 v.C. - 1071v.C.
XVIII-de Dynastie t/m XX-ste Dynastie |
Derde Tussenperiode: | 1071v.C. - 664 v.C.
XXI-ste t/m XXIV-ste Dynastie (Libysche heersers) | 1071v.C. - 712 v.C.
XXV-ste Dynastie (Ethiopische heersers, Kushieten) | 712 v.C. - 671 v.C.
Assyrische bezetting van Egypte: | 671 v.C. - 664 v.C.
XXVI-ste Dynastie vanuit Saïs | 664 v.C. - 525 v.C.
XXVII-ste Dynastie t/m XIX-ste Dynastie |
(Perzische heersers) | 525 v.C. - 380 v.C.
XXX-ste Dynastie (laatste Egyptische heersers) | 380 v.C. - 342 v.C.
XXXI-ste Dynastie (2de periode Perzische heersers) | 342 v.C. - 332 v.C
Macedonische Dynastie en Ptolemaeïsche Dynastie | 332 v.C. - 31 v.C

1.15 Intrigerende boodschappen van de oude culturen

In sommige gebieden op aarde leeft men nog tussen de archaïsche ruïnes van een mythische archeo-astronomische structuur, waarvan de oorsprong ons terugvoert naar de verre prehistorie. Mythologische thema’s en voorstellingen die daarop gebaseerd zijn, werden wel overgeleverd. Het inpassen van die losse fragmenten in de legpuzzel van ons verleden is tot nu toe echter niet gebeurd.

In de prehistorie en historie tot aan de 19de eeuw was de sterrenhemel een baken voor de mens, intrigerend maar onbereikbaar. Grootse culturen als Egypte, Mesopotamië, China, die van Latijns-Amerika en bepaalde regio’s in Europa (Groot-Brittannië, Frankrijk, Malta) richtten hun infrastructuur daarop in. Zij projecteerden de hemel op aarde en brachten een relatie aan door middel van het bouwen van piramiden, tempels en observatoria. Zij bouwden de hemel na op aarde. Zij observeerden de sterrenhemel en hielden religieuze festiviteiten naar het ritme van kosmische fenomenen van Zon, Maan, planeten en sterren. De Egyptische kalender was daar zelfs geheel op afgestemd.

Tegenwoordig heeft het grootste deel van de mensheid zijn interesse voor de sterrenhemel verloren. Zo nu en dan worden we eraan herinnerd doordat een Zons- of Maansverduistering of een ander sterrenkundig fenomeen aandacht van de media krijgt. De huidige mens is meer dan ooit gericht op de aarde; de relatie tussen hemel en aarde is ons vreemd geworden.

Wij missen kennis over de diepere betekenis en bedoeling van de mythische archeo-astronomische structuur. We zijn het ultieme begin kwijt, het is niet alleen verloren in de afgrond van de tijd, maar letterlijk verdwenen in de diepten van de eeuwigheid. Rampen hebben de aarde herhaaldelijk geteisterd en leven van allerlei soort volledig uitgeroeid. Overal op de aardbol, ook op de zeebodem, kunnen we daarvan stille getuigen vinden. Talrijke vulkanische uitbarstingen, meteorietinslagen en tsunami’s hebben hun sporen nog steeds zichtbaar achter gelaten. Grote rampen hebben het aangezicht van de aarde steeds veranderd, soms zelfs ingrijpend. Andere veranderingen, ontstaan door de beweging van het hemelse mechaniek, voltrekken zich langzamer. De mensheid wist dat al heel lang en trachtte haar belangrijkste kennis te bewaren voor de eeuwigheid. Zij deed dat door gigantische megalithische bouwwerken op te richten die dergelijke catastrofen konden weerstaan. Men bouwde zo voor de eeuwigheid; het godenrijk bestaat immers eeuwig. Men markeerde met die gebouwen belangrijke locaties en stichtte beschavingen die gebaseerd waren op kennis van de hemel. De plaatsen van beschavingscentra werden in verband gebracht met sterrenconstellaties. Duidelijk spreekt hieruit dat men in de verre oudheid, minstens al vanaf 20.000 v.C., kennis bezat van sterrenconstellaties in de dierenriem. Hiervan getuigen de prehistorische rotsschilderingen in Frankrijk, Spanje en het Centrale Gebergte van Noord-Afrika en de latere megalithische bouwwerken in die gebieden. De prehistorie beslaat minstens 95% van onze geschiedenis en is niet zomaar een inleiding op de historie die begrensd wordt door het wel of niet gebruiken van geschreven taal door de mensheid. Nog steeds meent men dat het verschijnen van het schrift, ongeveer 5500 jaar geleden, de scheidslijn vormt tussen prehistorie en historie. Het schrift bracht de beschaving een sprong voorwaarts, toch levert die scheidslijn problemen op.

Die grens is er de oorzaak van dat de ontwikkeling van de beschavingsgeschiedenis niet doorloopt en daardoor geen eenheid vormt. Deze rigide wetenschappelijke opvatting belemmert een nauwkeurige interpretatie van de historische beschavingen van Egypte, Sumerië, China en Latijns-Amerika en hoe zij uit de prehistorie ontstonden. De gememoreerde grens tussen prehistorie en historie blokkeert niet alleen vooruitgang in de betreffende wetenschappen, doch de ware aard van deze culturen is ons zelfs na 200 jaar onderzoek niet echt bekend. We moeten dan ook tot de conclusie komen dat hun religie en de kosmische structuur die zij op aarde bouwden nog steeds een raadsel voor ons vormen. Het laatste decennium van de 20ste eeuw bracht hierin enige beweging, doch de door amateurs gedane ontdekkingen werden nog niet geaccepteerd.52 Doorslaggevend is het idee dat niet alleen het schrift ons inzicht kan geven maar dat bouwwerken of funderingsresten soms meer verklaren dan honderd teksten. Cruciaal is dat er begrip groeit voor het fenomeen dat bouwkundige infrastructuur en religieuze teksten onlosmakelijk verbonden zijn met de sterrenhemel. Het is noodzakelijk dit te herkennen en te erkennen. Pas dan zal de gecombineerde kennis van deze mythische archeo-astronomische structuur tot enige synthese kunnen leiden. Daarom: ‘Het ongelooflijke en het onmogelijke zijn mogelijk. Ontgin waar niemand vruchtbaarheid vermoedt, elke woestijn heeft zijn wel; geloof onafgebroken: hier móét water zijn’ (H.Marsman).