Titelpagina

Lo van Driel

Een leven in woorden

J.H. van Dale - schoolmeester - archivaris - taalkundige

eBook editie, maart 2012

Walburg Pers

Colofon

Deze uitgave kwam tot stand dankzij financiële steun van:

de Stichting Dr Hendrik Muller’s Vaderlandsch Fonds

het Harten Fonds

de Stichting K.F. Hein Fonds

de Maurits van Kattendijke Stichting

de Stichting Prins Bernhard Cultuurfonds

Deze digitale editie is gebaseerd op de eerste druk, 2003.

Omslagontwerp: Rob Buschman, BNO Gees
Opmaak ePUB: Merijn de Haen, ePUB Pro, Utrecht

www.walburgpers.nl

ISBN 978.90.5730.861.1
NUR 622 (letterkunde) 681 (hist. biografie)

Eerste druk, 2003

© 2003 Dr. L.F. van Driel, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen
© 2012 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voorzover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16b Auteurswet 1912 juncto het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351 zoals gewijzigd bij Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 kb Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

Johan Hendrik van Dale.

1
Aan het Zwin

Mislukt verraad

Dinsdagavond 14 januari 1862 – in de grote zaal van het stadhuis van Sluis vindt een vergadering plaats van de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen. Die avond houdt de hoofdonderwijzer van de openbare school, tevens archivaris van de stad, J.H. van Dale, een historische lezing. Het verhaal dat de bijna 34-jarige onderwijzer vertelt, heeft als titel De Verrader. Het speelt in 1587. Hij heeft voor een spannend begin gezorgd. Iedereen weet dat hij goed kan vertellen en onder zijn gehoor zijn uiteraard oud-leerlingen en ouders.

Nadat de voorzitter van het Nutsdepartement, een van de notabelen van de stad, meneer Hennequin, de bijeenkomst heeft geopend, krijgt de schoolmeester, die ook secretaris is van de afdeling, het woord. Hij begint ongeveer zo. Op een koude avond aan het einde van februari van het jaar 1587 waren in de zaal van het stadhuis waar wij nu bijeen zijn acht krijgslieden. Het is de tijd van de Tachtigjarige Oorlog en Leycester zal spoedig de plaats van Oranje innemen. Sluis is omringd door Spanjaarden. Van Dale schetst de toestand. Bij een uitval van het garnizoen worden ettelijke Spanjaarden gevangen genomen. Een van hen is een jonge adelborst.

Deze jongeman, afkomstig uit Yperen, – zoals de spreker de Vlaamse stad Ieper in zijn tekst heeft geschreven – is de zaak van de Prins van Oranje toegedaan. Met smart in het hart heeft de jongeman zijn geliefde achtergelaten. Dan ontrolt zich uit de mond van de relatief lange hoofdonderwijzer een verhaal van trouweloosheid, verraad en rechtvaardige straf.

De jongeman uit 1587 was Daniël Carpentier. Een van de hoge gevangenen uit het kamp van de Spanjaarden ziet kans met hem in contact te komen. De Spanjool spiegelt geld, carrière en hereniging met zijn geliefde voor, als hij, Daniël, de rol van de verrader wil spelen. Binnen kort immers zal Sluis met de troepen van Parma tot ruiling van gevangenen overgaan. Dan zal met hulp van deze verrader Sluis in hun handen kunnen komen. Maar, aldus de spreker die januari-avond in de fraaie zaal van het stadhuis van Sluis, ‘bij den Almagtige was het anders besloten’.

Bij zo’n uitspraak blijft het niet. Van Dale heeft verschillende keren morele lessen in zijn historisch verhaal ingelast: ‘Wij bidden u, beoordeel hem niet te streng. Stel u in zijne plaats, gij, die ooit lief hebt gehad of nog lief hebt, gij, die in uwen boezem het vuur der eerzucht voelt gloeijen of blaken’.

De verrader wordt ontmaskerd dankzij het optreden van een eenvoudige vissersman. Daniël Carpentier wordt op 9 mei 1587 door Pieter de Keyers, scherprechter van de stad, met het zwaard geëxecuteerd. Van Dale eindigt zijn verhaal met een enkel woord over de geliefde in Yperen: ‘Weldra bereikte de mare van ’t mislukte verraad de stad van hare inwoning, en toen eenige dagen daarna haar de laatste letteren van den ongelukkige gewerden, door tusschenkomst van den leeraar, die den armen adelborst in zijne levensstonden getroost en versterkt had, vonden deze haar aan den drempel van een klooster, waaruit men haar drie maanden later ten grave droeg. Hare asche ruste in vrede! En wat ons aangaat, zoo wie meent te staan, zie toe dat hij niet valle’.

Het verhaal is uit. De meester kan goed vertellen, met welgekozen feiten over de geschiedenis van de oorlog in Sluis en omgeving, met details over plaatsen en straten. Ongetwijfeld las de hoofdonderwijzer ook mooi voor. Weliswaar had hij op zijn examen bij zijn sollicitatie voor lezen niet de kwalificatie ‘zeer goed’ gekregen – misschien speelde zijn tongval hem parten –, een verhaal levendig voordragen kon hij uitstekend.1 Las hij niet elke zondag in de hervormde kerk het evangelie?

De historische voorlezing werd op dringend verzoek van de geachte toehoorders gepubliceerd in aflevering 3 van de Bijdragen tot de Oudheid kunde en geschiedenis, inzonderheid van Zeeuwsch-Vlaanderen die pas in 1863 verscheen.2

In 1862, toen Van Dale de lezing hield, was hij in Sluis en elders een man van aanzien. Hij heeft veel gepubliceerd, is al bijna acht jaar archivaris van zijn stad en kent de geschiedenis van de streek uitmuntend. In allerlei genootschappen en verenigingen is hij actief, al moet hij wegens ziekte vaak verzuimen. In zijn persoonlijk leven heeft hij tegenslag ondervonden. Hij verliest zijn evenwicht geregeld. Werken, werken, studeren, schrijven – kennelijk is dat het middel om rust te vinden.

Een jaar later is er weer een bijeenkomst van het departement Sluis van het Nut. Ook nu houdt Van Dale een lezing: 3 maart 1863. Opnieuw in de grote zaal van het stadhuis. Van Dale heeft een zwaar jaar achter de rug. Veel leed en veel vreugde heeft hij ondervonden. Belangrijke publicaties heeft hij daarnaast op zijn naam. Van een almanak en een historisch tijdschrift is hij de belangrijkste redacteur. Schoolboeken van zijn hand, in het bijzonder leerboeken voor de schoolgrammatica, hebben goede recensies gekregen.

Op dinsdag 17 november 1863 zal er in Sluis feest zijn: het Koninkrijk der Nederlanden bestaat dan vijftig jaar en dat moet gevierd worden. Om de schooljeugd een aangename dag te bezorgen is er geld nodig. De hoofd onderwijzer zal met dat doel een openbare voorlezing houden. Iedereen kan intekenen en de opbrengst is voor het feest van de schooljeugd.

De lezing is weer ‘een bladzijde uit de geschiedenis der stad Sluis’. Wie had van de archivaris iets anders verwacht? Weer heeft hij het thema van het verraad gezocht. Nu speelt het verhaal zich af aan het eind van de zeventiende eeuw. De Tachtigjarige Oorlog is achter de rug, maar de Europese politiek – de machtsverhouding tussen Frankrijk, Engeland en de Republiek – zorgt voor grote spanningen. Het verhaal is een Sluise episode uit de oorlog tegen de Franse koning.

De spreker heeft zijn verhaal ook nu goed neergezet. Een taveerne in Sluis, De Gouden Helm op de Vischmarkt, zaterdagavond 22 januari 1689. De stinkende walm van tuitlampen, rook, bier en wijn, varensgezellen die zeer kritisch spreken over de lokale bestuurders. ‘In de drukte van het gesprek had men niet opgemerkt, dat reeds geruimen tijd een man, in een wijden mantel gehuld, (...) met gretig oor de woorden had opgevangen.’ De volgende fase in Van Dale’s verhaal is natuurlijk dat een ontevreden schipper benaderd wordt door deze man.

Het bijzondere van de gebeurtenissen in zijn lezing is dat Van Dale deze situeert in de kringen van de Franse hugenoten die nadat het Edict van Nantes was herroepen door Lodewijk XIV in groten getale vluchtten. Velen zoeken hun heil in West-Zeeuws-Vlaanderen. Sommigen zijn betrouwbaar, een enkele is gefrustreerd door het verlies van schepenambt en invloed – de verrader in dit verhaal is zo iemand.

Omdat ze niet kunnen uitvaren, hebben de schippers en vissers het moeilijk. Duinkerker kapers en schepen van de Franse koning maken hen kwetsbaar. Van Dale schetst de armoe in de gezinnen van de schippers, van wie er een wordt omgekocht. Hij vertelt het met mededogen. In de vertelling wordt de schipper omgebracht. Van Dale laat deze varensgezellen zeggen dat ze geen bescherming krijgen van de Staten, noch van de admiraliteit van Zeeland, want Sluis ligt in Vlaanderen. Het is het oude liedje dat klinkt in het voormalige Staats-Vlaanderen. Zal het ooit verdwijnen?

Alle documenten waarop Van Dale zich voor deze Nutsvertelling heeft gebaseerd, heeft hij in de uitgave in bijlagen ondergebracht. Tot in details heeft hij de stukken gevolgd, alleen de verhalende vorm heeft hij verzonnen. De boodschap aan het slot is ook van hemzelf: ‘Wij oordeelen ook de schuldigen niet. Eén is er, die de harten kent en de nieren proeft, voor wien alle dingen naakt en geopend zijn, die hen geoordeeld heeft. Aan Hem, den Vader der weezen, die niet aanziet wat voor oogen is, maar die het harte doorschouwt.’

De aanwezigen bij deze lezing zullen zich misschien niet verwonderd hebben over het religieuze slot van zijn verhaal. Zij kennen ongetwijfeld de gevoelens van Van Dale. Hoewel de Maatschappij tot het Nut van ’t Algemeen weldoet op basis van christelijke plicht en naastenliefde, valt de uitgesproken boodschap in zo’n historische vertelling op. Zo eindigt de schoolmeester die avond: ‘zoo wij uit deze treurige geschiedenis iets leeren mogen, laat het dit zijn: dat we ons hart stellen op onze wegen; dat we ons zelven naauw doorzoeken, opdat begeerlijkheid, noch wraakzucht ons overmeestere, oprechtheid en rouw onze gezellinnen zijn op den levensweg. En God geve, waarde lezers en lezeressen! aan u en aan mij, dat, zoo iemand ooit om onzentwil tranen stort, dit vreugdetranen mogen zijn en geene bittere tranen der smarte!’3

Grensgebied

Sluis – wie vandaag de dag, uit Oostburg komend, naar het Belgische Brugge snelt, ziet er niets van. Een paar bomen en bouwsels, een glimp van St. Anna ter Muiden, een eettent en een restaurant, een grenswisselkantoor zonder grens, een benzinepomp. Voorbij is Sluis.

West-Zeeuws-Vlaanderen, nog met veerdiensten naar Vlissingen en zonder tunnel.

De route via de provinciale weg Groede – Nieuwvliet heeft daarom alleszins de voorkeur. Het landschap vertoont hier nog natuurlijke hoogteverschillen. Hoe dichter bij Sluis, hoe interessanter. De weg verlaagt zich waar vroeger een veer was, een brug over een uitwateringskanaal. Zijn we nu al in wat vroeger het Zwin heette, de zeearm die tussen St. Anna ter Muiden en Sluis naar Brugge liep? De geschiedenis van polders is zonder kaarten moeilijk te schatten. Hoe konden schepen Aardenburg bereiken?

Natuurlijk kan men ook uit andere richtingen naar Sluis. Aantrekkelijk is zeker van Cadzand uit, via Retranchement, uit het westen dus, met aan de rechterkant een weldadig leeg landschap, de Zwinzijde. Truziment – luidt de uitspraak in de taal van de streek van dit fort dat de toegang tot het Zwin moest bewaken. Klinkt de plaatsnaam Retranchement zo of de naam van het garnizoen, ’t regiment, zoals sommigen denken? Hier reikt het oog ver, tot de West-Vlaamse kustvlakte.

De zuidoostelijke route naar Sluis is eveneens een weldaad. Van Sint-Kruis bijvoorbeeld, Aardenburg of Eede, via Heille. Als Wilhelmina hier niet de grens van meel gepasseerd was na de Tweede Wereldoorlog – wie zou dan Eede nog herinneren? In deze contreien heeft die oorlog meer sporen nagelaten. Allen die de beschieting van oktober 1944 hebben meegemaakt – de slag om de Schelde – zijn getekend. Veel gewonden, stadjes en dorpen in puin, dood en verdriet en onbeschrijflijke schade. Archieven verbrand, verloren geraakt.

Daar is Sluis: oude wallen aan de westkant. Voor we in een rechthoekig patroon van wegen het stadje binnengaan, hebben we al het gevoel dat Sluis een beetje ruim in zijn wallen zit. De geschiedenis zou ons beperkt bezighouden, als de schoolmeester van Sluis niet vele uren besteed had om uit de stadsarchieven de vorming van Sluis te reconstrueren.

Waarschijnlijk is Sluis in de tweede helft van de dertiende eeuw gesticht als voorhaven van Brugge aan het Zwin, maar voor die tijd moet er al een nederzetting zijn geweest van vissers bij een uitwateringsluis. Over het ontstaan van Sluis is onder geleerden getwist. Heer Gwijde van Dampierre en zijn zoon Jan van Namen zagen hoe strategisch de nederzetting bij de sluis was ten opzichte van het Vlaamse achterland. Om die reden mocht Sluis groeien en zich reeds in 1290 een ‘vrije stad’ noemen. Daarmee werd ook tussen de stadjes aan het Zwin een concurrentieslag op gang gebracht. De geschiedenis van Sluis is die van de Zwinstreek en dus ook die van Brugge en Damme.

Brugge is ontstaan op een burcht. De nederzetting groeide in de Middeleeuwen uit tot een belangrijke handelsstad. Dicht bij de Noordzee, op de plaats waar het water dat toegang gaf tot Brugge zich verbreedde, ontstonden aan de westkant Mude, later Sint Anna ter Mude, aan de overkant Sluis. Sluis heette toen Lammensvliet of Lamminsvliet en ook wel Lambertsvliet. Naar wie Lamme, Lammin of Lambert was, valt slechts te gissen. Een zekere Lambert heeft een uitwateringsluis gegraven in de vliet die op het Zwin uitkwam. Anderen vermoeden dat met Lambert de heer van het naburige Aardenburg is bedoeld. Hoe dan ook, Lamminsvliet is de oudste aanduiding voor de nederzetting waarbij Sluis ontstond en werd nog lang gebruikt, maar de naam Sluis komt ook vroeg voor. Toen de Vlaamse steden aan de Franse koning, Philippe IV de Schone, een brief stuurden, waarin zij om een vredesregeling verzochten, komt bij de ondertekenaars een klerk voor uit de stad ‘Lamminsvliet dat men Sluis noemt’: Lamminsvliet qu’on appelle l’Ecluse.

Sluis bloeide als tolhuis en havenkantoor voor Brugge. De gunstige positie werd ook oorzaak van langdurige twisten. Zo staken Bruggelingen in 1323 Sluis in brand. Uit nijd. Er kwamen aan beide kanten van het Zwin kastelen en een ketting sloot de Zwinhaven af. De verhouding met andere stadjes aan het Zwin, Damme en Mude bijvoorbeeld, was dikwijls problematisch. Er is veel over geschreven.

Tot in de vijftiende eeuw ging het goed met Sluis. De stad was lid van de Vlaamse Hanze op Londen en dreef handel met alle belangrijke steden van Europa. Maar het Zwin, die fantastische natuurlijk open waterweg, verzandde – was dat de oorzaak van het verval? Tegenwoordig denken historici dat de hoofdoorzaak van de neergang te wijten is aan het middeleeuwse economische stelsel dat op zijn retour was, een ontwikkeling waarop de Zwinsteden niet goed gereageerd hebben. In ieder geval was de verzanding van het Zwin ingrijpend. Om die tegen te gaan, is er nog heel wat denk- en handwerk verricht.

Een zwin is een laagte in het strandgebied, een geul in buitendijkse grond. Etymologisch hangt het samen met het Germaanse swinan ‘afnemen’ en het Duitse schwinden. Dat duidt er op dat zwin de vertragende stroom aangeeft. Het woord is vooral in het Vlaams en Zeeuws bekend, maar in de Middeleeuwen is het een gewoon woord en het komt langs de hele kust tot in Engeland en Zweden voor. Alleen tussen het land van Cadzand en Brugge is dit woord Zwin een eigennaam geworden. In andere plaatsnamen, zoals Zwijndrecht herkennen we het ook als ‘doorwaadbare plaats, een drecht, in een geul’.

Sluis aan het Zwin in het midden van de zeventiende eeuw. Visscher-Romankaart van Zeeland, 1655.

Veel is veranderd in dit deel van West-Zeeuws-Vlaanderen sinds de late Middeleeuwen. In dit meest Vlaamse deel van Nederland, in oorsprong een kustlandschap tussen de Noordzeeduinen en de beweeglijke Honte of Westerschelde, zijn de schorren en de drassige landen tot polders gemaakt met rijen iepen die het gevecht tegen hun ziekte opgegeven hebben en wachten op het waterschap dat komt rooien.

Veel strijd is hier gestreden: het gewoel van de Tachtigjarige Oorlog tot de Tweede Wereldoorlog heeft tekens in het landschap achtergelaten. Sluis heeft de bevrijding op 1 november 1944 nauwelijks overleefd. Het is weer opgebouwd en vooral Belgisch toerisme is voor de economie van het stadje belangrijk. Toen nog in vrijwel geen enkele Nederlandse stad op zondag de winkels open waren, waande je je op de voormalige dag des heren in Sluis op een weekmarkt.

Naar Damme en Brugge resteert een kanaal, met bomen die vragen om een schilderij. Het zoveelste. De oude geul naar zee is er nog steeds, zij het beperkt tot het natuurgebied het Zwin, een buffer tussen de toeristiek van de Vlaamse kust en Zeeuws-Vlaanderen.

Sluis: in oude drukken van Van Dale’s Groot Woordenboek der Nederlandse Taal staat dat een sluis de communicatie in twee richtingen mogelijk maakt. Die omschrijving stond niet in de uitgave van de schoolmeester van Sluis en ook de laatste, dertiende druk heeft die omschrijving inmiddels vervangen. In zekere zin zorgt Zeeuws-Vlaanderen met Sluis nog steeds voor communicatie in twee richtingen: grensgebied tussen Vlaanderen en Zeeland, België en Nederland. Het leven van Johan Hendrik van Dale weerspiegelt de ligging van zijn streek. In zekere zin.

Staats-Vlaanderen

De geschiedenis van Sluis in de Middeleeuwen is mede door het werk dat Van Dale op basis van het archief van zijn stad verrichtte, redelijk bekend. Voor het leven van Van Dale is echter vooral de historie van Sluis van na de Franse tijd relevant. De geschiedenis van het gebied laat zien hoe hecht de verhouding met Vlaanderen was.

Van oudsher was er door de Braakman een natuurlijke scheiding tussen het oostelijke en westelijke deel van Zeeuws-Vlaanderen. Er was ook een historisch-politieke scheiding. Het oostelijke deel met de Nederlandse gewesten behoorde door de deling van het Karolingische gebied tot het Duitse rijk, terwijl het westelijke part via het graafschap Vlaanderen deel uitmaakte van het Franse koninkrijk. Dat graafschap was ingedeeld in enkele bestuurs- en rechtsgebieden. Het grootste deel van West-Zeeuws-Vlaanderen viel onder het rechtsgebied van het Vrije van Brugge. Tijdens de Tachtigjarige Oorlog lag dit gebied in de frontlinie. Veel restanten van fortificaties herinneren daar nog aan; grote gebieden werden geïnundeerd. In 1604 – West-Zeeuws-Vlaanderen was op Sluis en Aardenburg na vrijwel ontvolkt – veroverde Maurits na een beleg van twee maanden Sluis. In 1584 was na de val van Brugge het Vrije van Sluis reeds opgericht. Een deel van de bevolking van Brugge en omgeving week naar het noorden uit, dat nog onder het gezag van de Staatse troepen stond. De traditionele instituties bleven echter globaal intact tot 1794. Daarmee bleef de streek sterk op Vlaanderen gericht.

Tijdens de Oostenrijkse Successieoorlog (1740-1748), die gevoerd werd om de macht in de erflanden van het Oostenrijkse Huis, trokken Franse troepen Maastricht, Bergen op Zoom en Zeeuws-Vlaanderen binnen.

De vesting Sluis viel zonder tegenstand voor het Franse leger in 1747. De Vrede van Aken in 1748 leidde tot de ontruiming van de veroverde gebieden. Maar niet voor lang.

In 1794 werd Staats-Vlaanderen door de Franse troepen onder Napoleon ingenomen. Het is bij die belegering dat de Fransen de verwaarloosde vesting Sluis vernielden. Bij het Verdrag van Den Haag van 1795 werd Staats-Vlaanderen gevoegd bij de Franse Republiek als deel van het ‘departement van de Schelde’ met als hoofdstad Gent. Bij die gelegenheid werden de bestuurlijke instituties zoals het Vrije van Sluis en het Hulster Ambacht opgeheven.

Sluis in de late Middeleeuwen. Kaart van Guicciardini (1567).

Vóór de Franse overheersing bestond het gebied niet als Zeeuws-Vlaanderen. De naam Staats-Vlaanderen geeft aan hoe in oorsprong de verhoudingen lagen: het behoorde tot de generaliteitslanden die rechtstreeks onder het gezag van de Staten-Generaal stonden. Door deze situatie was het gebied dat we nu Zeeuws-Vlaanderen noemen bestuurlijk en praktisch als deel van het huidige België ingelijfd bij Frankrijk. De annexatie vond formeel plaats op 1 oktober 1795. Slechts enkele decennia voordat Van Dale er leefde.

Nederland – om die term maar even te gebruiken – heeft tijdens de Franse tijd in tegenstelling tot België betrekkelijk veel vrijheid gekregen. De Republiek der Verenigde Nederlanden werd omgevormd tot Bataafse Republiek. Toen in 1806 Napoleon Bonaparte deze republiek aan het gezag van zijn broer Lodewijk Napoleon toevertrouwde, kreeg het gebied de naam Koninkrijk Holland. De grenzen van de departementen van dat koninkrijk werden opnieuw bepaald en soms werden nieuwe namen gegeven, maar Zeeuws-Vlaanderen bleef bij het ‘Departement van de Schelde’. De rest van Zeeland omvatte het departement ‘Monden van de Schelde’ en vormde een deel van het Noorden.

Na de val van Napoleon moest Europa opnieuw ingedeeld worden. Uit Engeland kwam de zoon van oud-stadhouder Willem V die in 1806 gestorven was. Zijn zoon Willem (1772-1843) zou spoedig de restauratie van het Huis van Oranje bewerkstelligen en als Koning Willem I bekend worden. Er werd een grondwet opgesteld die gedeeltelijk reeds in de Franse tijd was bedacht. Tot 1813 was het absoluut niet zeker dat het huidige België deel zou gaan uitmaken van dit nieuwe Verenigde Koninkrijk, wat de wens van de nieuwe koning was. Veel Belgische intellectuelen dachten aan een terugkeer in de schoot van Oostenrijk. Alleen bij fabrikanten en industriëlen vonden de vertegenwoordigers van de koning gehoor. Op 21 juni 1814 tekenden de grote mogendheden een protocol waarmee Noord en Zuid werden verenigd onder Koning Willem I. Een sterk bolwerk tegen Frankrijk – die wens had uiteindelijk de doorslag gegeven.

Bij de grondwet van 29 maart 1814 was Staats-Vlaanderen met Noord-Brabant tot één provincie samengevoegd. Bij Souverein Besluit van 20 juli 1814 – een dag voor de definitieve vereniging van Noord en Zuid – werd deze samenvoeging echter ongedaan gemaakt en werd dit Staatse gebied verenigd met de provincie Zeeland. Pas dan kan men spreken van Zeeuws-Vlaanderen, waarvan het jaar daarop West- en Oost-Zeeuws-Vlaanderen respectievelijk het vierde en vijfde district van de provincie gaan uitmaken. Als een Zeeuws-Vlaamse hulponderwijzer examen wenst te doen, zal hij zich in het vervolg tot de Provinciale Onderwijscommissie in Middelburg moeten wenden. Een deel van Zeeland met autoriteiten in Middelburg – nog steeds moeten Zeeuws-Vlamingen er even bij slikken.

Westelijk Zeeuws-Vlaanderen

Voor een Zeeuws-Vlaams jaarboekje heeft Van Dale de belangrijkste historische gebeurtenissen uit zijn streek uit de eerste helft van de negentiende eeuw op een rijtje gezet. Ze hebben de wereldgeschiedenis niet gehaald:

17 febr. 1800 | Bij eene wet der fransche republiek wordt Staats-Vlaanderen opgenomen in het 4de arrondissement van het departement der Schelde.
22 jan. 1802 | De Margaretha-polder in Axeler ambacht vloeit door een geduchten watervloed.
14 en 15 jan. 1808 | Grote watervloed, waardoor Zeeuwsch-Vlaanderen veel lijdt.
16 augustus 1809 | De batterij en het kruitmagazijn aan den Margaretha-polder (gem. Zaamslag) door de Engelschen vernield.
16 sept. 1811 | De prachtige St. Janskerk te Sluis brandt af.
29 sept. 1811 | Napoleon bezoekt Neuzen.
3 oktober 1811 | Keizer Napoleon wordt in eene hoogaars het Zwin overgevoerd naar ter Hofstede. Drie schippers ontvangen een levenslang jaargeld van 300 francs.
20 julij 1814 | Zeeuwsch-Vlaanderen wordt bij Zeeland gevoegd.
10 julij 1817 | Verwoesting van den oogst door hagelslag onder Aardenburg, Eede, Heille en St. Kruis.
27 oktober 1818 | Inwijding van het kerkgebouw te Eede, door de Hervormden aan de Roomsch-katholieken afgestaan.
27 julij 1820 | Verkoop der bouwvallen van het kasteel te Sluis.
3-5 febr. 1825 | Watervloed.
21 aug. 1825 | De nieuwe kerk der Hervormden te Sluis ingewijd.
18 nov. 1827 | Plegtige opening van het kanaal van Neuzen naar Gend.

De aanleg van het Kanaal Gent-Terneuzen – een van de grote projecten van de koopman-koning – is van grote betekenis geweest. Ter gelegenheid van de opening kwam Koning Willem I op bezoek. Voor het grensgebied was het een bijzondere gebeurtenis. ’s Konings zoon, de Prins van Oranje, bezocht het Vlaamse Vlaanderen in het najaar van 1829. In Eeklo – op loopafstand van Sluis – las bij die gelegenheid een soldaat bij de wapenschouw een orangistisch gedicht voor: Ontvang ons wapenbroedren hulde; Doorluchtige Prins, uit mijnen mond: Zoo immer vreugd ons ’t hert vervulde, ’t Was nooit gelijk op deze stond.4 Het zou de gevoelens van slechts de helft van de bevolking in dit gebied aan de zuidkant van ‘de schreve’ (zoals de grens werd genoemd) vertolken. Het zuiden en noorden zullen spoedig een eigen weg gaan. Het zal tot 1862 duren voordat er weer een vorst in Zeeuws-Vlaanderen zal komen kijken. In dat jaar telde Sluis 765 zielen. In 1839 toen het een veel groter garnizoen had dan in 1862 waren er 1641 bewoners.

Dinsdagstraat: de open bebouwing aan het eind van de negentiende eeuw in Sluis.

Na de Franse tijd – in de eerste helft van de eeuw – ontwikkelde Zeeuws-Vlaanderen zich onstuimig. Tussen 1815 en 1829 nam de bevolking in West-Zeeuws-Vlaanderen met 2.1 % toe, in de jaren daarna met 1 % per jaar, afzwakkend in volgende jaren tot 0.8 %.5 De bevolking van heel Zeeuws-Vlaanderen wordt tussen 1750 en 1800 geschat op 20.000 à 25.000. De volkstelling van 1829 komt tot 46.832 inwoners. In 1839 telde Zeeuws-Vlaanderen een bevolking van 51.890 en in 1849 van 55.548 personen. Een groei die, met name voor de periode tussen 1815 en 1829 niet uitsluitend door natuurlijke aanwas veroorzaakt kan zijn. Het gemeentebestuur van Aardenburg merkte hierover in 1849 op dat de bevolkingsgroei sedert 1815 niet alleen moest worden toegeschreven ‘aan inwendige toeneming maar grootendeels aan inkomen van Belgisch grondgebied’.6

In de Franse tijd, toen Zeeuws-Vlaanderen ingelijfd was bij het ‘Département de l’Escaut’, werd de streek door Fransen of door Belgen in Franse dienst bestuurd. Veel Zeeuwen en andere Noord-Nederlanders verkochten daarom hun nu ‘buitenlands’ geworden grondbezit, waardoor Vlamingen zich gemakkelijk in Zeeuws-Vlaanderen konden vestigen. Deze Belgische immigratie bleef ook ná 1815 bestaan. Wel kwam Zeeuws-Vlaanderen bij de provincie Zeeland, maar de grens met Vlaanderen was tot 1830 geen staatsgrens meer. ‘Toen echter in 1830 als gevolg van de Belgische opstand de grenzen gesloten werden, nam het tempo van de bevolkingsgroei flink af’.7

Bij de volkstelling van 1849 bleek 8 % van de bevolking van Zeeuws-Vlaanderen in België geboren te zijn, dat waren 4311 personen. In Sluis gold dat voor 1/8 deel van de bevolking, in Eede zelfs voor 1/3. Met de nakomelingschap van deze immigranten en ook die van de tussen 1809 en 1849 reeds overledenen, mag men het Belgische aandeel in de bevolkingsgroei van Zeeuws-Vlaanderen op minstens 10.000 stellen.

Panorama Sluis met op de achtergrond het kanaal van Sluis via Damme naar Brugge (omstreeks 1900).

De demografische achtergrond van deze immigratie wordt gezocht in de bevolkingsdichtheid die in Vlaanderen relatief hoog was: omstreeks 1830 wonen in dat gewest 250 – 300 personen per km, terwijl die verhouding in West-Zeeuws-Vlaanderen berekend wordt op 80 personen per km. Na de Franse tijd heerste er in de Vlaamse linnennijverheid een crisis, terwijl het dunbevolkte West-Zeeuws-Vlaanderen sterke behoefte had aan arbeiders in de landbouw. Dat laatste verandert omstreeks 1840. Zeeuws-Vlaanderen krijgt zwaar te lijden van de misoogsten en de landbouwcrisis. Na 1844 komt juist in West-Zeeuws-Vlaanderen de emigratie op gang. Zo emigreerden niet minder dan 280 mensen in de jaren 1844-1846. In 1847 vertrokken 207 mensen en in 1848 verlieten 226 personen West-Zeeuws-Vlaanderen. ‘In vijf jaar tijd was 3 % van de bevolking geëmigreerd’.8 Zowel Noord- als Zuid-Amerika was veelal het doel van deze trek.

Deze demografische en economische cijfers (op basis van de gegevens uit de agrarische geschiedenis) zijn veelzeggend voor West-Zeeuws-Vlaanderen, omdat in die streek ‘de niet-agrarische sectoren van de regionale economie’ zo bescheiden van omvang zijn. Uit onderzoek naar de religieuze gezindheid blijkt dat er voor de Belgische immigratie in de eerste periode geen godsdienstige redenen zijn.9

De bevolking van met name westelijk Zeeuws-Vlaanderen kent nog andere inwijkelingen. Het wemelt nog steeds van familienamen van Franse oorsprong: Dubois, Boidin, Bouvin, Poissonnier, De Hullu, Becu, Luteijn, Du Fossé, Lucieer, Cijsouw. In Groede en omgeving kwamen grote groepen Luthersen, de zogenaamde Salzburgers. Ook daarvan herkent men de familienamen nog steeds. De kerkelijke gezindheid in West-Zeeuws-Vlaanderen weerspiegelt deze demografische achtergrond. Veel protestanten kwamen uit Vlaanderen tijdens de Tachtigjarige Oorlog. Een kern van doopsgezinden woonde in Aardenburg – Van Dale heeft zich er sterk in verdiept. Lutherse gemeenschappen en een grote toevloed van hugenoten elders. Veel katholieken woonden met name in de grensdorpen dankzij de immigratie.

Zeeuws-Vlaanderen kon deze bevolking vrij gemakkelijk opnemen. Sinds de middeleeuwen was het een dun bevolkt schorren- en polderlandschap, doorsneden met geulen en kreken en hier en daar een relatief kleine vestingstad: Sluis, Axel, Hulst, Neuzen. De middeleeuwse polders werden bijna allemaal voor de waterlinie in de Tachtigjarige Oorlog weer onder water gezet. Nieuwe slibafzetting zorgde vervolgens voor een vlak en vruchtbaar land. In deze nieuwe polders waren ondernemende en kapitaalkrachtige immigranten welkom en konden dagloners werk vinden.

De infrastructuur bleef lang in harmonie met het landschap. Stedelijke ontwikkeling deed zich niet voor. Een enkele stad had een garnizoen. In een beschrijving van de dialecten van de streek aan het eind van de negentiende eeuw wordt de taal van Sluis door de relatief vele Hollanders als niet typisch voor de streek gezien. De opbouw van de beroepsbevolking laat zich raden: veel boeren, grondeigenaren en grootgrondbezitters, wat vissers en schippers, middenstanders in dorpen en stadjes. Daarbij een kleine kring van personen met de bekende beroepen: voor de ontwikkeling van het verstand, tot heil van lichaam en ziel en de beurs: onderwijzers, predikanten, notarissen en bestuurders. De rest werkte zich in het zweet.

Van Dale van Sluis

Van Staats-Vlaanderen tot Zeeuws-Vlaanderen: een ondergeschoven gebied dat traditioneel eerder op het zuiden dan op het noorden was gericht. Westelijk Zeeuws-Vlaanderen: veel Vlamingen en een internationale geschiedenis. Geen wonder dat de bezoeker tot op de dag van vandaag de streek als weinig Nederlands ervaart.

Veel bewoners van Sluis, Aardenburg, Hulst, Axel waren nog lang na de scheiding verwant met Vlaanderen, letterlijk en figuurlijk. Maar staatsgrenzen, hoe kunstmatig ook, veroorzaken een scheiding van verwanten.

In deze streek speelt het leven van Jan van Dale zich in het midden van de negentiende eeuw af. ‘Van Dale van Sluis’ – zo wordt hij vaak aangeduid.

Dankzij het woordenboek is de naam van de schoolmeester een begrip. Als persoon is hij evenmin in het vergeetboek geraakt. In Sluis wordt hij geëerd met een beeld, een straat en een school. De provincie Zeeland wordt doorkruist door een rijdend filiaal van de Zeeuwse Bibliotheek – een bus met de naam ‘De dikke Van Dale’.

Over de man zelf zijn kort na zijn dood een paar levensberichten verschenen. Ook later hebben verschillende schrijvers zich met aspecten van zijn leven en werk beziggehouden. Een monografie gebaseerd op onderzoek in de archieven en op een studie van zijn publicaties is echter niet beschikbaar. Totnogtoe is de term biografie hier niet zonder reden vermeden. Voor een echte biografie is in het geval van Van Dale veel te weinig materiaal aanwezig. De slag om de Schelde in het najaar van 1944 heeft rampzalige gevolgen gehad. Het stadsarchief van Sluis, waarin Van Dale’s zoon in de jaren dertig het rijke archief van zijn vader had ondergebracht, is voor een groot deel verloren gegaan. Voor de biografica zijn de gevolgen nog desastreuzer. Van Dale, die in Sluis betrekkelijk geïsoleerd woonde, moet met veel personen in de negentiende-eeuwse republiek der letteren hebben gecorrespondeerd. Er is niet veel bewaard van de brieven die aan Van Dale geschreven zijn. Evenmin omgekeerd: zijn correspondenten hebben zijn brieven zelden goed bewaard.

Wie bij het ontbreken van biografisch materiaal en archivalia een poging doet het leven van Van Dale te belichten, kan zich alleen maar toegang verschaffen via wat door hem en door anderen over hem is gepubliceerd. Het is een lastige weg. Niet alleen het zoeken en het spaarzaam vinden is moeizaam werk. Ook is het risico groot dat kleine feiten te veel betekenis krijgen bij gebrek aan kennis van andere zaken. De indirecte manier lijkt niettemin de enige mogelijkheid iets van het leven en het werk van de schoolmeester uit Sluis te achterhalen. Vanzelfsprekend volgt dit boek in opzet de chronologie van Van Dale’s leven. De omstandigheden – gebrek aan biografica en de reconstructie via publicaties en contacten – vragen om een thematische benadering.10

Hoe beperkt de mogelijkheden ook zijn, wie zich verdiept in Van Dale’s leven raakt snel gefascineerd. Een eenvoudige schoolmeester in een geïsoleerd gebied dat hij uiteindelijk niet wenst te verlaten. De Zeeuws-Vlaamse achtergrond, de relaties met Vlaanderen, met Zeeland en de rest van het Noorden geven aan het leven en werk van deze man een bijzondere decor. Van Dale’s leven is immers ook het verhaal van een deel van deze ‘tweeslachtige streek’.

De schoolmeester studeert, schrijft, werkt alsof zijn leven er van afhangt. In Sluis, in een grensgebied in de negentiende eeuw. Zonder academische opleiding, zonder vorming in de taalwetenschap ontwikkelt hij zich tot de man die we kennen – die we eigenlijk niet kennen.