Titelpagina

Ted Schouten

Boy Ecury

Een Antiliaanse jongen in het verzet

eBook editie, maart 2012

Walburg Pers

Colofon

Voor mijn moeder

Bookends

Time it was
and what a time it was,
it was
a time of innocence,
a time of confidences.
Long ago
it must be.
I have a photograph.
Preserve your memories,
they’re all that’s left you.

Simon and Garfunkel

Omslag: beelden uit de gelijknamige film ‘Boy Ecury’.

Tegelijk met het boek wordt de film ‘Boy Ecury’ uitgebracht (onder regie van Frans Weisz). In de film arriveert Boys vader Dundun Ecury in naoorlogs Nederland om te zoeken naar het lichaam van zijn zoon. Wanneer hij oog in oog komt te staan met Ewoud, de vermoedelijke moordenaar van zijn zoon, volgt een onverwachte onthulling. In de hoofdrollen: Felix de Rooy, Steve Hooi, Servé Hermans, Gaby Milder, Sylvia Poorta en Johnny de Mol.

Deze digitale editie is gebaseerd op de tweede druk, 2003.

Omslagontwerp: Joris van Bennekom
Opmaak ePUB: Merijn de Haen, ePUB Pro, Utrecht

www.walburgpers.nl

ISBN 978.90.5730.864.2
NUR 681 (hist. biografie)

Tweede druk, 2003

© 2003 Ted Schouten, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen
© 2012 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voorzover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16b Auteurswet 1912 juncto het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351 zoals gewijzigd bij Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 kb Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

Voorwoord

Het is alweer achttien jaar geleden, dat de eerste druk van ‘Boy, een Antilliaanse jongen in het Nederlands Verzet’ verscheen. Regelmatig bereikten mij de vragen, waar het boek verkrijgbaar was, waarom het niet in het onderwijs op de Antillen gebruikt werd en wanneer het boek herdrukt zou worden. Het antwoord op die vragen moest ik altijd schuldig blijven. Ik ben ont zettend blij, dat het er nu dan eindelijk van gekomen is. Ter voorbereiding van deze druk ben ik - voor zover mogelijk - kritisch nagegaan, of het boek hier en daar niet herschreven moest worden. De paar veranderingen die ik tenslotte heb aangebracht, hebben meer te maken met ‘layout’ dan ‘content’. In de af gelopen jaren zijn er geen nieuwe ontwikkelingen geweest die de feiten in het boek ter discussie zouden kunnen stellen. Wat dat betreft is het - in alle bescheidenheid - naar de woorden van A.D.J. Brantenaar een ‘afgemaakt stuk werk’.

In 1997 stierf mijn grootste ‘fan’ en mildste criticus, mijn va der. Met steeds toenemende bewondering heb ik mijn moeder vóór, tijdens en na zijn dood in de haar toebedeelde rol van ‘matriarch’ zien groeien, ‘den goeden strijd strijdend, den wedloop volbrengend en het geloof bewarend’. Ik ben blij dat ik in de gelegenheid ben mijn respect en liefde te betonen, door deze uit gave over het leven van haar broer Boy aan haar op te dragen.

Ted Schouten,

Leersum, april 2003

Inleiding

Het begon allemaal in 1982. Als producent van TeleAruba was ik belast met de post ‘Co-producties’, die mogelijk gemaakt werden door de Stichting voor Culturele Samenwerking, Sticusa, in Nederland. Mijn baas, mevrouw Myra Maduro, gaf mij de op dracht met een programmavoorstel te komen voor een coproductie met Radio Nederland Wereldomroep (Televisie). Voorzichtig opperde ik de gedachte een documentaire te maken over mijn oom, Boy Ecury, als er voldoende materiaal zou blijken te zijn. Ik had nooit zó bij de figuur van Boy Ecury stilgestaan: ik wist dat hij in de Tweede Wereldoorlog in het verzet had gezeten en door de Duitsers gefusilleerd was, maar wát hij precies gedaan had, wist ik niet. Ik had ook mijn bedenkingen ten aanzien van wat ik beschouwde als persoonsverheerlijking binnen de familie, voor wat Boy Ecury betrof, terwijl niemand duidelijk kon vertellen wat zijn activiteiten in het verzet geweest waren. Op één van mijn zo regelmatig mogelijke bezoeken aan mijn grootouderlijk huis in de Schelpstraat, sneed ik voorzichtig het onderwerp aan bij Carmen Gonzalez, het oude vrouwtje dat als een tweede moeder voor mij gezorgd had en na de dood van mijn grootouders eenzaam in het huis ronddwaalde. Zij herinnerde mij eraan, dat mijn grootvader alle informatie over Boy bewaard had in een grote kamferkist in de hoek van de zitkamer. Als kleinkind op bezoek bij mijn grootouders, moest ik angstvallig uit de buurt blijven van de kamferkist, alsof het ernaar kijken al gelijk stond met heiligschennis. Nu, jaren na de dood van mijn grootouders, bedwong ik het schuldgevoel dat mij bekroop, tilde voorzichtig het deksel op en wierp een blik op de enorme verzameling papieren en foto’s, die de kist tot aan de rand vulden. Minuten werden uren en uren dagen, terwijl ik blad voor blad las en elke foto in mij opnam. Met de dag groeide de figuur van Boy Ecury in mij in die mate, dat een coproductie in mijn ogen niet alleen mogelijk, maar ook noodzakelijk was. In december 1982 diende ik het project in bij Sticusa. Hierop volgden maanden van discussies over de begroting, die volgens Sti cusa aan de forse kant was, terwijl ik op elke weigering een nieuwe begroting indiende, steeds lager, maar tóch hoog ge noeg om het project intact te laten. In september 1983, amper twee dagen voordat ik naar Nederland zou vertrekken voor de eerste opnames, werd mijn begroting goedgekeurd. Daar de begroting geen ruimte had gelaten voor een researchreis naar Nederland, moest ik de eerste week in Nederland doorbrengen met het opsporen van de mensen die Boy gekend zouden hebben. Een week later kwam mijn cameraman in Nederland aan, waardoor wij meteen aan de slag moes ten met het maken van de opnames. Drie weken later vertrokken wij uit Nederland met een enorme hoeveelheid overvracht, waaronder videomateriaal van onschatbare waarde. Een paar maanden later kwam mijn co-regisseuse, Wil Hellenthal, naar de Antillen, waar de laatste opnames en de montage afgewerkt werden. In mei 1984 werd de productie op Aruba en op Curaçao uitgezonden, terwijl Radio Nederland Wereldomroep (Televisie) in Nederland een presentatieavond hield voor genodigden. Vlak daarvoor, in januari 1984, werd ik benaderd door Miep Diekmann, die mij voorstelde een biografie te schrijven over Boy Ecury. Dit is het resultaat.

Ik heb ernaar gestreefd de hoofdrolspelers in het leven van Boy Ecury aan het woord te laten, om aan de waarde van het gesproken woord geen afbreuk te doen. Daarnaast heb ik intensief gebruik gemaakt van correspondentie ter vergelijking en aanvulling, daar waar de tand des tijds het geheugen van de sprekers aangetast heeft. Boven alles heb ik getracht zo nauwkeurig mogelijk te zijn en mijn objectiviteit niet te laten beïnvloeden door mijn groeiende bewondering voor Boy Ecury. Ik heb geprobeerd hem af te schilderen zoals hij was: een doodgewone jongen, met zijn voor- en nadelen, zijn zwakke en sterke kanten. Ik heb Boy Ecury geplaatst in de tijd waarin hij leefde, zonder de gebeurtenissen uit die tijd de overhand te laten krijgen op zijn bestaan. Voor dit en andere uitgangspunten en interpretaties draag ik de volle verantwoordelijkheid. Tenslotte moet ik bekennen een persoonlijke reden te hebben voor het schrijven van deze biografie: in een brief aan één van zijn kinderen schreef mijn grootvader, dat het hem verdriet deed dat hij er nooit in geslaagd was een boek te schrijven over zijn zoon. Hij sprak de hoop uit, dat ooit één van zijn kinderen hiertoe in staat zou zijn. Bij het lezen van die brief heb ik een belofte gedaan, die ik hiermee hoop in te lossen.

In de afgelopen twee jaren hebben ontzettend veel mensen mij bijgestaan in het onderzoek naar het leven van Boy Ecury. Mijn hartelijke dank gaat uit naar mevrouw Myra Maduro, die mij in de gelegenheid heeft gesteld dit project aan te pakken. Aan Wil Hellenthal mijn dank voor de uitzonderlijke wijze waarop zij betrokken was bij de documentaire en voor het eindresultaat, waar wij beiden trots op kunnen zijn. Aan Leo Vrolijk, die als cameraman Boy Ecury tot leven heeft weten te brengen en aan Mieke Hoek, voor de fantastische bijstand in de research. Hoewel deze mensen voornamelijk te maken hebben gehad met de productie van de documentaire, is hun inzet van wezenlijk belang geweest voor de realisering van dit boek. Aan de mensen die het boek inhoud hebben gegeven: H.C.L.M. Moerenburg, A. Moerenburg-Mols, Kitty van Huijgevoort, Karel van Dongen, A.D.J. Brantenaar, Carmen Gonzalez, Nydia Ecury, Nicky Ecury, Mimi Ecury, P.T.M. Sprockel, M. Sprockel-Dudar, M.J. Boekhoudt, Ellis van Putten-Maassen, A.P. Koomen en mevrouw L. de Lannoy, alsmede de heer Bim van der Klei. Aan de heer Martien van de Weijer, voor de foto’s van de ontspoorde trein op de lijn Tilburg - Boxtel. Voor de uitzonderlijke medewerking mijn dank aan het Informatiecentrum van het Nederlandse Rode Kruis, met name de heren Vos en Giersthoven, het Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie in de persoon van mevrouw Gerritsen en de Gemeentelijke Waterleiding Bedrijven van de stad Den Haag, voor het feit, dat ik in de gelegenheid ben gesteld een bezoek te brengen aan de Waalsdorpervlakte. Mijn dank komt te laat voor twee mensen, die op hun manier enorm hebben meegewerkt aan de verwezenlijking van deze biografie: J.E.J. Ecury, mijn oom, en François Citroën, aan wiens nagedachtenis ik dit boek wijd. Aan hun nabestaanden mijn eeuwige dank. Aan de heer Jos van de Schoot mijn bijzondere dank voor de geestelijke bijstand en aandacht gedurende de afgelopen periode. Tenslotte aan mijn vrouw, Marianne, die gedurende twee jaren de ‘ups and downs’ van het ‘Boy-syndroom’ heeft moeten ondergaan, voor haar geduld, wijsheid en liefde, mijn eeuwige dank en liefde.

Th.G.M. Schouten

Aruba, april 1985

Proloog

Het interview was bijna afgelopen. Wil Hellenthal en Leo Vrolijk waren bijna onhoorbaar achter mij bezig met de opnames, terwijl ik tegenover de heer Brantenaar zat in zijn kantoor in het gebouw van de Kamer van Koophandel en Industrie in Rotterdam. Ik kon de ondertoon van twijfel in mijn stem niet onderdrukken, toen ik hem vroeg of Boy werkelijk gezegd had dat hij met een glimlach op de lippen zou sterven. Brantenaar bevestigde dit:

Die woorden: ‘Ik zal sterven met een glimlach op de lippen’, zijn wel bijgebleven ... hebben mij diep geraakt. Toen al. Nu nog. En toen heeft het mij aanleiding gegeven, toen ik eenzame dagen doorbracht in de gevangenis, waar ik was gedeponeerd, om een gedicht dat ik kende, een Engels gedicht, om te bouwen. Dat gedicht luidde: ‘It’s easy enough to be pleasant, when life flows along like a song. But a man worth while, is the man who can smile, when everything goes dead wrong.’ Ik heb dat vertaald in het Nederlands, denkend aan deze woorden ... daar had ik meer dan genoeg tijd voor, eenzaam in die cel ... Bij mij thuis hangt ook een verpakkinkje, waar ik toen in 1944 die woorden op geprikt heb, met een klein spijkertje ... want ik had natuurlijk geen schrijfmateriaal ... En dat is geworden in het Nederlands: ‘Het is wel gemakkelijk te lachen, als het leven verloopt als een lied. Maar slechts hij is een man, die nog glimlachen kan, als hij alles verloren ziet ...’ Het hangt bij mij ... Dát was die glimlach ... die glimlach van Max ...1

Oorsprong

De dood was hen niet vreemd. Op 4 september 1893 stierf Eugenio Candido Ecury2, op drie maanden na drieëndertig jaar oud. Het rooms-katholieke geloof bood troost en zijn vrouw, Maria Mercelina Ecury-León3, aanvaardde dit verlies met waardigheid en overgave. Een periode van duidelijk zichtbare rouw was een vereiste binnen de kleine Arubaanse gemeenschap en de weduwe voldeed ook hieraan, door haar ‘shap’4 gedurende drie maanden te sluiten. Tegen de tijd dat het winkeltje voor het oog van de buitenwereld weer het daglicht mocht aanschouwen, was de hele voorraad aangevroten en bedorven. Drie kinderen keken toe hoe hun moeder alles naar buiten sleepte en op een grote hoop in het stof van de straat gooide. De jongste, Segundo Nicasio, was amper vijf jaar oud en besefte weinig van wat er gaande was. Hij keek toe hoe de zakken meel bij het vallen kleine wolkjes stof veroorzaakten, die zachtjes meegevoerd werden in de wind. Stofwolkjes die hij weer zag, toen hij vijf jaar later in navolging van de mensen om hem heen een handjevol zand opraapte en zachtjes door zijn vingers liet glijden op het pas gedolven graf van zijn broer.5

Er was ontzettend veel stof in het dorp dat zich Oranjestad liet noemen. Meer dan de helft van de bevolking woonde in schots en scheefstaande huisjes, die van elkaar gescheiden waren door een warnet van kromme stegen en paden vol kuilen en stenen. De mensen deelden het dorp met het vee, dat vrij rondliep en wroette in het huisvuil en het keukenafval op straat, vlak naast de schone erven. Het leven was eenvoudig, tegen armoedig aan. Het harde bestaan bood weinig gelegenheid tot vertier, behalve tijdens de volksfeesten, die met zeilwedstrijden en paardenrennen de hele bevolking van het eiland op de been brachten.

‘Shon’6 Marichi slaagde er ondanks alles in haar kinderen een goede verzorging te geven, zowel materieel als geestelijk. De jonge Dundun stortte zich al gauw in de handel, de enige bezigheid die een redelijk bestaan kon bieden. Hij was donker van huidskleur - niet té donker - en niet groot van gestalte. Hij was slank en had fijne gelaatstrekken. Zijn doordringende, donkere ogen verrieden een innerlijke kracht, die meteen indruk maakte. Hij was agressief van karakter, maar wist dit te verbergen onder een laag verfijnde beleefdheid en charme, die zelden wegvielen. Zijn vriendschap was eerlijk en trouw en zijn edelmoedigheid eindigde slechts daar, waar hij zich in de twee voorgaande aangetast voelde. Hij rookte en dronk weinig, waardoor hij zelden in problemen raakte, in tegenstelling tot sommige van zijn tijdgenoten. Het enige voorval dat een enkeling zich kan herinneren, had te maken met een dansfeest te Noord. Op een avond kwam een grote groep mensen bijeen in een simpele woning in de ‘cunucu’7 om de ‘tumba’8 te dansen. De ondubbelzinnigheid en de hevigheid waarmee het onderlijf bewogen werd, terwijl de dansers het lichamelijk contact met elkaar zo weinig mogelijk verbraken, had de pastoor ertoe gebracht de dans bij verschillende gelegenheden tijdens de preek te verbieden. De parochianen weigerden meer dan hun zielenheil aan de geestelijkheid toe te vertrouwen en kozen veraf gelegen huisjes voor hun nachtelijke escapades. De pastoor hoorde hiervan en vastbesloten deze ‘satanische invloeden’ te verdrijven, stormde hij de woning binnen, rake klappen uitdelend met zijn wandelstok. Het verhaal wil dat de jonge Dundun bij dit feest aanwezig was, tijdens het tumult uit een raam probeerde te duiken en op de één of andere manier vast kwam te zitten, zijn achterste een weerloos doelwit voor de wraak der geestelijkheid.

De aankomst van een schip uit Curaçao veroorzaakte de nodige deining op het anders rustige eiland. Het hijsen van de vlag bij Fort Zoutman was het teken dat het schip in zicht was, waarop iedereen uit de stad naar de ‘Waaf di Rey’9 snelde. De verbindingen met Curaçao waren bijzonder slecht. Het schip deed er van Curaçao naar Aruba bijna een dag en een nacht over, terwijl voor de terugreis - tegen de wind - gerekend moest worden op het dubbele. De stromingen rond Curaçao veroorzaakten ook de nodige vertraging, waardoor men er wel eens elf dagen over deed in plaats van vier. Met de enorme ontberingen die de reizigers wegens de ruwe zee aan boord moesten doorstaan, was het niet verwonderlijk dat de bevolking vol verwachting uitkeek naar elke brief, elk nieuws uit Curaçao. Men luisterde gretig naar verhalen over de vele rijtuigen, de imposante gebouwen, de pracht in kleding, de drukte, de gezelligheid. Curaçao trok de mensen en Dundun was één van hen die ongemak en gevaar op zee trotseerden voor een bezoek aan de hoofdstad van de Nederlandse Antillen, Willemstad. Eén van deze reizen schijnt hem bijna noodlottig geworden te zijn, toen de schoener waarop hij voer in de buurt van Aruba schipbreuk leed. Deze gebeurtenis verminderde zijn behoefte tot reizen in grote mate, maar beperkte zijn handelsbezoek aan het naburig eiland niet. Het was tijdens een kort verblijf op Curaçao dat een zekere jongedame hem opviel. Zoals gebruikelijk in die tijd waagde hij het niet haar direct aan te spreken, maar liet zich informeren door een goede vriend, Gilberto de Jongh.

Anna Paulina Wilhelmina Ernst was een schoonheid. Zij had lang, donkerbruin haar, dat bijna tot haar slanke middel reikte en zachte, schitterende ogen. Zij had een blanke huid en opvallend fijne gelaatstrekken. Ook zij had vroeg in haar leven kennisgemaakt met de dood, toen haar moeder, Estela Juliou, op jonge leeftijd stierf. Haar vader, Guillermo Ernst, verdween spoedig daarna.10 Annie en haar oudere zus Elisabeth werden als kind toevertrouwd aan een oudtante, die aan het sterfbed van hun moeder beloofd had voor hen te zorgen.

Estela Juliou was niet getrouwd met Guillermo Ernst, toen ze hem drie kinderen schonk. De vader erkende zijn kinderen echter wel, waardoor ze de naam Ernst droegen. Het eerste kind, Annie, stierf op zeer jonge leeftijd. Daarna kreeg de moeder nog twee dochters, Elisabeth en Annie, die naar het eerste kind genoemd werd. Toen Estela Juliou stierf, vertrok Guillermo Ernst naar Venezuela, waar hij later overleden is. Een tante van Estela Juliou, Barberina van der Dijs, bekend als Shon Anina, ontfermde zich over de twee kinderen.

Barberina van der Dijs - Shon Anina - was beschaafd en beheerst. Eigenschappen die zij kweekte en verfijnde in de jonge Annie. Zij stuurde het kind naar de beste school op Curaçao, waar meisjes opgeleid werden tot dames en waar piano- en borduurles dezelfde waarde hadden als Frans en geschiedenis. Annie was de jongedame die Dundun opgevallen was. Willemstad was het centrum van sociaal-culturele activiteit en Annie, jong, pienter en levendig, hield van feestjes en uitstapjes. Zij moet het als een nadeel beschouwd hebben dit alles achter te laten voor een huisvrouwenbestaan op Aruba, hoewel ze erg gesteld was op Dundun. Een kort verblijf op het eiland, in het bijzijn van Shon Anina, moet haar bedenkingen enigszins bevestigd hebben, hoewel Shon Anina deze blijkbaar niet onoverkomelijk vond. In ieder geval huwde zij Dundun in februari 1911 en volgde hem naar Aruba, naar het huis in de Schelpstraat. Negen maanden later werd hun eerste kind geboren.11

Dundun en Annie kregen dertien kinderen: Jovito Edgardo José (Doe), Aura Maria Estela (Aura, Aya), Hubert Petrus Eugene (Betty), Etilberta Nora Barberina (Nora), Elvia Trina Margarita (Baby), Livia Tatiana Irminia (Mimi), Segundo Jorge Adelberto (Boy), Reuben Nicolín Delfinus (Nicky), Nydia Maria Enrica (Nydia), Anna Maria Gullermina (Poppy), Joseph Ives Renald (Ives), Yvette Marie du Mont Carmel (Yvette), Francis Joseph Ernst (Francis).

Dundun was een harde werker. Hij was eerst in dienst geweest van anderen, om tegen een beperkt loon het klappen van de zweep te leren, maar hij zag al gauw in dat de opbrengst van zijn inzet geheel voor hem zélf kon zijn. Hij huurde een pand in de hoofdstraat van Oranjestad en begon een eigen zaak. De gevestigde handelaren in het plaatsje voelden snel de concurrentie van de nieuweling. Op een gegeven moment stelde de eigenaar van het gebouw Dundun ervan op de hoogte dat hij besloten had het pand te verkopen. Als huurder had Dundun de eerste optie op het gebouw, maar de vraagprijs was zó hoog, dat het niet waarschijnlijk was dat hij het geld zou kunnen opbrengen. Gilberto de Jongh van Curaçao doorzag het feit als een poging zijn vriend uit te schakelen en hij bood Dundun aan garant te staan voor de noodzakelijke lening, zodat Dundun het pand zou kunnen kopen. Binnen een dag, in overleg met zijn vrouw, nam Dundun de beslissing en de koop werd gesloten. Het was slechts een kwestie van tijd voordat de handel hem rijk zou maken. De zaken gingen gepaard met de nodige zorgen, maar hij probeerde angstvallig zijn gezin daarbuiten te houden. Annie merkte in de meeste gevallen pas dat er wat aan de hand was als hij in zijn slaap vloekte - wat hij anders nooit deed - en dan om zich heen begon te slaan. Zij hield wel eens een blauwe plek over aan zijn nachtelijke spookgevechten, wat dan weer tot de meest eigenaardige situaties kon leiden. Op een voor Dundun ongewoon rustige avond werd het gezin gewekt door een ongeduldig geklop op de jaloezieën van de voordeur. Het bleek Shon Anina van der Dijs te zijn. Zij had de moeilijke reis van Curaçao naar Aruba getrotseerd, nadat de sociale controle binnen de kleine Arubaanse gemeenschap van een onschuldige blauwe plek een echtelijke ruzie had gemaakt. Het kostte Annie de nodige moeite haar pleegmoeder ervan te overtuigen dat het gevloek en getier, dat een toevallige voorbijganger midden in de nacht gehoord zou hebben, niets om het lijf had.