Titelpagina

Gerben Graddesz Hellinga

Met medewerking van Patric Aalders

Geschiedenis van Oranje

De canon van ons Koninklijk Huis

eBook editie, april 2012

Walburg Pers

Het wapen van Oranje-Nassau 1581

Colofon

Deze digitale editie is gebaseerd op de tweede druk, 2011.

Omslagontwerp: Walburg Pers, Zutphen
Opmaak ePUB: Merijn de Haen, ePUB Pro, Utrecht

www.walburgpers.nl

ISBN 978.90.5730.871.0
NUR 698

Eerste druk, 2011

© 2011 Gerben Graddesz Hellinga, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen
© 2012 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voorzover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16b Auteurswet 1912 juncto het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351 zoals gewijzigd bij Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 kb Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

Dankwoord

Het is niet eenvoudig om een geschiedenisboek te schrijven zonder fouten te maken, dus het is van groot belang dat ik een aantal vrienden heb die mijn manuscripten ‘streng doch rechtvaardig’ plegen te controleren. Aly Dijkstra-Kruit redigeert mijn teksten altijd met de grootste zorg, en niet alleen op verkeerd geplaatste punten en komma’s. Zij controleert jaartallen, wijst me op te lange zinnen en verbetert de tekst zodat die er leesbaarder door wordt. Henk Warris en Roelof Goudriaan pluizen in hun eigen boeken of op het internet bijna alles na wat ik beweer en corrigeren onnauwkeurigheden en vergissingen. De historicus Luc Panhuysen staat me steeds terzijde met adviezen en suggesties. Ik ben hen al zeven boeken lang zeer erkentelijk voor hun hulp.

Bij dit boek werd ik bovendien terzijde gestaan door iemand die zich al dertig jaar heeft verdiept in alles dat te maken heeft met de Oranje-Nassaus: Patric Aalders. Hij controleerde niet alleen mijn manuscript op fouten, maar voegde er allerlei wetenswaardigheden en anekdotisch materiaal aan toe waardoor het boek niet alleen beter werd, maar ook leuker om te lezen. Zijn bijdrage was zo groot dat ik het niet meer dan billijk vond zijn naam op de titelpagina te vermelden.

Wat allemaal niet wegneemt dat iedere fout die nu nog in mijn boek te vinden is, geheel mijn eigen verantwoordelijkheid is.

Verantwoording

Data

Het kan voor komen dat data van geboorten, overlijden of belangrijke gebeurtenissen in dit boek afwijken wat in sommige andere geschiedenisboeken staat. Het probleem is namelijk dat de oude tijdrekening, de Juliaanse, in 1582 werd vervangen door de Gregoriaanse omdat de Juliaanse tijdrekening tien dagen achter liep op het ‘natuurlijke’ jaar. De nieuwe tijdrekening werd in de Lage Landen in verschillende gewesten op verschillende momenten vervangen. Holland en Zeeland gingen daar in 1583 toe over, Drenthe pas in 1701. In Pruisen gebeurde het in 1612, in Engeland in 1752. Afhankelijk van de gebruikte bronnen worden dus verschillende data genoemd. Ik heb geprobeerd zo consequent mogelijk te zijn door steeds data te noemen die overeenkomen met de in de Winkler Prins encyclopedie gehanteerde.

Financiën van Oranje-Nassau

In de korte levensschetsen van de in dit boek besproken figuren komen vaak geldbedragen voor die een indruk moeten geven van hun levensstijl en hun al of niet verantwoordelijke gedrag op financieel gebied. Het kan geen kwaad wat dieper in te gaan op die geldbedragen om de lezer een indruk te geven van de opmerkelijke fluctuaties in de financiën van het geslacht Oranje-Nassau. Dat gebeurt in de appendix.

Kaart van het stamgebied van het geslacht Nassau. Het Duitse verkeersbureau gaf de kaart halverwege de jaren dertig in Nederland uit i.v.m. verloving en huwelijk van Juliana en Bernhard en het 40-jarige regeringsjubileum van Wilhelmina.

Proloog

De oorsprong

Het heuvelachtige land ten oosten van de Midden-Rijn en ten noorden van de Main was in de 12de eeuw nog dun- bevolkt. De mensen leefden van landbouw en veeteelt en soms, zoals bij het plaatsje Siegen, van de ijzerwinning. Er waren enige plaatsen van betekenis: Dietz, Siegen, Dillenburg, Herborn en Nassau. Dit gebied lag in één van de hertogdommen waaruit het oostelijke deel van het grote rijk van Karel de Grote (742-814), dat inmiddels alleen nog in naam een eenheid vormde, had bestaan. Er waren een aantal zich als onafhankelijke staatjes gedragende onderdelen: het Paltsgraafschap aan de Rijn, de aartsbisdommen Trier, Mainz en Keulen en vele hertogdommen en graafschappen waaronder het gebied dat later Nassau zou gaan heten.

De graven en andere hoge edelen betwistten elkaar voortdurend de macht en stukken grondgebied. Een van de meest succesvolle was de graaf van Laurenburg, die rond 1100 aan de rechteroever van de Neder-Lahn op een heuvel een burcht had gebouwd. Dat gebeurde tegen de wil van de keizer van Duitsland, maar die had niet veel in te brengen in het versnipperde rijk waarover hij alleen nog maar in naam regeerde. Tegenover de burcht lag een dorpje, Nassau. Geleidelijk aan, en om onduidelijke redenen, gingen de graven de naam van dat dorpje als familienaam gebruiken. Na de nodige onderhandelingen kreeg in 1160 de toenmalige graaf het kasteel in leen van de aartsbisschop van Trier en kort daarna namen de graven officieel de geslachtsnaam Nassau aan.

De graven van Nassau bezaten toen al veel meer gebieden dan alleen de omgeving van hun burcht, bijvoorbeeld de stad Siegen, en later ook Wiesbaden. Vaak werden die bezittingen verdeeld wanneer tijdelijk meer dan één telg van het geslacht aanspraken kon doen gelden op een erfenis. Meestal was zo’n verdeling van tijdelijke aard, maar één ervan, in 1255, leidde uiteindelijk tot een definitieve opdeling van het geslacht van de Nassaus in twee takken: de Walramse tak die afstamt van Walram II en nu nog regeert over het groothertogdom Luxemburg, en de Ottoonse tak die afstamt van Otto I en waarvan de nakomelingen de voorouders werden van ons vorstenhuis. Tot het gebied dat aan Otto werd toebedeeld hoorden Siegen, Herborn en Dillenburg, maar er waren veel meer bezittingen en het gebied werd voortdurend uitgebreid. Zo kwam bijvoorbeeld door een politiek huwelijk Dietz erbij. De graven van Nassau beheerden sommige van hun gebieden als leen van de keizer, bijvoorbeeld Wiesbaden, andere waren eigen bezittingen of bezit van een bisschop of een hertog voor wie ze het gebied als voogd beheerden. Maar geleidelijk aan slaagden de Nassaus erin hun gebieden vrijwel geheel tot hun eigendom te maken.

In de 14de eeuw breidden de Nassaus vooral door huwelijken hun bezittingen uit naar steden en gebieden in de Nederlanden. Het belangrijkste van die huwelijken werd in 1403 gesloten tussen graaf Engelbrecht I (ca. 1370-1442) en de rijke erfdochter van Polanen, Johanna (1392-1445). Engelbrecht gaf een carrière in de Kerk op voor dit huwelijk hij was domproost in Münster aangezien zijn twee oudere broers geen kinderen hadden en het geslacht Nassau dreigde uit te sterven. De Polanens waren steenrijke geldschieters. Zij hadden zich in de 14de eeuw, tijdens de periode waarin het Bourgondische Rijk werd gesticht in de Lage Landen, door aankoop en giften in het bezit gesteld van een groot aantal heerlijkheden en landgoederen waaronder Breda en de Lek. Erfdochter Johanna bracht door haar huwelijk met Engelbrecht dus vele bezittingen in, die verspreid gelegen lagen in Holland, Zeeland, Brabant, Henegouwen en Utrecht. Dat vormde de basis voor de rijkdom van het geslacht Oranje-Nassau.

Engelbrecht I van Nassau, de eerste Nassau in Nederland.

De bezittingen van de graven van de Ottoonse tak lagen zo ver uiteen dat een nieuwe verdeling voor de hand lag. Engelbrecht I bleef voornamelijk in de Nederlanden wonen, met name in Breda waar hij zijn residentie had. Zijn broer Jan II verbleef vooral op het stamslot, de Dillenburg. Hoewel de band tussen deze twee takken van het geslacht nog lange tijd zeer nauw zou blijven, was hierdoor toch steeds meer sprake van een Nederlandse en een Duitse tak van de Nassaus, en die takken verschilden qua positie en rijkdom zeer van elkaar. De graven van de Duitse tak regeerden min of meer als zelfstandige vorsten maar ze waren niet rijk, want hun gebieden leverden maar weinig op. De Nederlandse Nassaus hadden weliswaar uitgebreide bezittingen in de rijke Lage Landen, waaronder grote en welvarende steden, maar ze regeerden daar niet over, want ze waren onderhorig aan de vorsten van de gewesten waarin die bezittingen lagen. Zij waren hoge edelen, meer niet.

De Nederlandse Nassaus speelden echter wel een belangrijke rol bij de opbouw van het Bourgondische Rijk en een aantal van hen werd opgenomen in de Orde van het Gulden Vlies, een eer die alleen was voorbehouden aan de hoogste en trouwste edelen van het land. De kleinzoon van Engelbrecht I, Engelbrecht II (1451-1504) werd de belangrijkste medewerker van Karel de Stoute en van diens schoonzoon Maximiliaan van Oostenrijk en díens zoon Filips de Schone. Toen Engelbrecht II overleed zonder kinderen na te laten werd zijn neef Hendrik III van Nassau, de oudste zoon van Engelbrechts broer Jan V, zijn erfgenaam. Een andere zoon van Jan V, Willem de Rijke, erfde de Duitse bezittingen van de Nassaus. Daarmee zijn dus de twee zoons van Jan V beiden stamvader geweest van één tak van de Nassaus.

Engelbrecht II, graaf van Nassau, door ‘ de Meester der Vorstenportretten’, 1487. (Rijksmuseum, Amsterdam)

In dit boek worden de 50 belangrijkste en interessantste personen van het geslacht Oranje-Nassau besproken het is niet mogelijk hen allemaal aan de orde te laten komen. Cijfers tussen haakjes geven het nummer aan van het hoofdstuk waarin de genoemde persoon wordt beschreven. Het huwelijk van hendrik iii en Claudia van Châlon, prinses van Orange, had tot gevolg dat het prinsdom Orange bezit werd van de Nederlandse tak der Nassaus. Hun zoon René erfde deze bezittingen namelijk in 1530 van zijn oom Philibert van Châlon, en liet op zijn beurt alles na aan zijn neef Willem van Nassau (de latere Willem van Oranje) omdat hij overleed zonder kinderen na te laten. Wij zullen daarom Hendrik III in deel I van dit boek als eerste van de Nederlandse Nassaus bespreken. Wij volgen daarna de opeenvolgende leden van de Nederlandse tak Oranje-Nassau en een aantal van hun echtgenotes, vanaf willem van oranje tot en met stadhouder willem iii. Die overleed zonder kinderen na te laten waardoor de Friese stadhouder johan willem friso, graaf van Nassau-Dietz (24) de erfgenaam werd van alle Nederlandse bezittingen. Albertine Agnes trouwde namelijk in 1652 met een telg van de Duitse Nassaus, ook wel Friese Nassaus genoemd. Door haar huwelijk met Willem Frederik, graaf van Nassau-Dietz (21), werd die tak van de Duitse Nassaus verbonden met de Nederlandse Nassaus. In deel II van dit boek zullen wij de voorgangers van Willem Frederik van Nassau-Dietz bespreken vanaf stamvader willem de rijke, en ook de zoon van Albertine Agnes en Willem Frederik, hendrik casimir ii. De eerste Oranje-Nassau, Johan Willem Friso, en zijn nakomelingen komen in deel III aan de orde.

Het zal de lezer in dit korte overzicht misschien opvallen hoe vaak iemand van de families Nassau en Oranje zonder wettige nakomelingen overleed, zodat overname van gebieden en titels een complexe mengeling is van erfenissen in rechte lijn en overname door een andere tak van de families. Wat betreft de Nederlandse tak begon het met René van Châlon, prins van Orange, wiens bezittingen overgingen op zijn neef Willem van Nassau, de latere Willem de Zwijger, die daardoor de titel Willem van Oranje verwierf. Willems erfgenaam was zijn oudste zoon filips willem die kinderloos overleed, en daarna was het maurits die geen wettige nakomelingen had en alles naliet aan zijn halfbroer Frederik Hendrik. Diens zoon willem ii had wel een zoon en erfgenaam (Willem III), maar díe overleed weer zonder kinderen, zodat alle bezittingen van de Oranjes overgingen op de kleinzoon van Willem Frederik en Albertine Agnes, Johan Willem Friso. Wat de Duitse tak betreft liet jan de oude weliswaar aan vijf zoons elk een deel van zijn bezittingen na, maar vier van die vijf takken stierven uit, zodat alle bezittingen van de Duitse Nassaus uiteindelijk terechtkwamen bij Willem Frederik van Nassau-Dietz die door zijn huwelijk met Albertine Agnes in 1652 beide takken van de Nassaus verenigde en de stamvader werd van ons huidige koningshuis. Na hem ging alles in rechte lijn over van vader op zoon of dochter.

Grafmonument voor Engelbrecht II en zijn vrouw Cimburga van Baden in de Grote of Onze-Lieve- Vrouwekerk te Breda. Hendrik III en René van Châlon liggen onder dit monument begraven. (Foto: G. Lanting)

Deel I

De Nederlandse tak van het geslacht Nassau en het prinsdom Orange

1  Hendrik III 1483–1538, Claudia van Châlon 1498–1521, en René van Châlon  1519–1544

Graaf Hendrik III van Nassau verbond door zijn huwelijk met Claudia van Châlon de bezittingen van de Nederlandse Nassaus met die van de Châlons. Hun zoon René stierf kinderloos en liet alles na aan zijn neef Willem van Nassau, de latere Willem de Zwijger.

Hendrik III

12-01-14833
geboren in Siegen

31-05-1504
erft de Nederlandse bezittingen van Engelbrecht II

03-08-1503
trouwt met Françoise, hertogin van Savoye

05 1515
trouwt met Claudia de Châlon-Orange

27-06-1524
trouwt met Mencia de Mendoza

14-09-1538
overlijdt in Breda

Hendrik III, graaf van Nassau, de oudste zoon van de in de inleiding reeds genoemde Jan V, werd in 1483 geboren in Siegen, een van de bezittingen van de Nassaus in Duitsland. Hij leefde vanaf zijn zestiende aan het hof van zijn kinderloze oom Engelbrecht II in Breda en Brussel, die hem toen hij in 1504 overleed al zijn Nederlandse bezittingen naliet. Hendrik maakte een glanzende militaire carrière door en speelde een belangrijke rol in de politiek van de Lage Landen, want hij was zowel een uitstekende veldheer als een bekwaam diplomaat en staatsman. Hij werd een van de belangrijkste vertrouwelingen van Karel V, die hem vliesridder maakte en hem benoemde tot stadhouder van Holland, Zeeland en West-Friesland, opperkamerheer en gedurende enige jaren kapitein-generaal van de troepen in de Nederlanden. Hoe belangrijk Hendrik voor Karel V was, blijkt uit het feit dat hij in 1530 bij de kroning van Karel V tot keizer in de optocht als eerste achter hem reed en ook tijdens de kroning onmiddellijk achter Karel stond.

Hendrik III van Nassau, door Jan Gossart, circa 1516. (Kimbell Art Museum, Texas)

Hendrik is drie keer getrouwd geweest. Zijn eerste echtgenote, Françoise Louise hertogin van Savoye (1485-1511), stierf zonder kinderen na te laten. In 1515 trouwde Hendrik met de zeer rijke Claudia van Châlon, prinses van Orange, waardoor hij de basis legde voor de verbinding van de huizen van Oranje en Nassau. Wij zullen in het vervolg spreken van ‘Orange’ als het prinsdom wordt bedoeld, en van ‘Oranje’ als het gaat om de titel van de Oranje-Nassaus. Het prinsdom Orange lag in het zuidoosten van Frankrijk bij de Rhône, omringd door Frans gebied. De stad Orange was al in de Romeinse tijd aanzienlijk; de Duitse keizer Barbarossa had de heren van Châlon in de 14de eeuw als soevereine prinsen erkend en na veel strijd had de Franse koning Lodewijk XII (1462-1515) deze soevereiniteit bevestigd. Orange was maar een klein landje, gelegen tussen de rijken van machtige landhongerige vorsten, maar het bezit ervan gaf hoge status. Hoger dan de status van de Duitse graven van Nassau die veel meer land bezaten maar slechts hogere edelen waren, en dus onderhorig aan een vorst: de Duitse keizer.

René van Châlon, door Jan van Scorel, 1542. (Rijksmuseum, Amsterdam)

Claudia’s broer Philibert, prins van Orange, was in 1530 gesneuveld zonder kinderen na te laten en had de zoon van zijn zuster Claudia die al in 1521 was overleden, tot universeel erfgenaam benoemd waardoor die de titel René van Châlon, prins van Orange kreeg. Na Claudia’s overlijden trouwde Hendrik III voor de derde keer, met de schatrijke Spaanse markiezin Mencia de Mendoza y Fonseca (1508-1554). Zij was in Spanje een zeer begeerde huwelijkpartner; de hertog van Alva zou bijvoorbeeld naar haar hand gedongen hebben. Zij bleef net als Hendriks eerste echtgenote kinderloos, dus toen Hendrik in 1538 overleed liet hij slechts één wettige nakomeling na: Claudia’s zoon René (1519-1544). Die werd hierdoor prins van Orange, heer van Châlon en graaf van Nassau.

Claudia van Châlon.

Het feit dat het kleine landje Orange voortdurend gevaar liep door een van de machtige vorsten in de buurt te worden geannexeerd, gaf René aanleiding tot het devies ‘Je maintiendrai Châlon’. Later zou dat devies worden overgenomen door Willem van Oranje en ‘Je maintiendrai Nassau’ worden, en het huidige koningshuis heeft ‘Je maintiendrai’ nog steeds als devies. René bezat ook Franche-Comté en nog een aantal andere kleinere en grotere gebieden in Zuid-Europa. Evenals zijn vader was hij een trouwe medewerker van Karel V die hem benoemde tot stadhouder van Holland, Zeeland en Utrecht. Later werd hij ook nog stadhouder van Gelderland nadat hij zich tijdens de laatste oorlog tussen Karel en de hertog van Gelre bijzonder had onderscheiden.

Kaart van het prinsdom Oranje. (Nationaal Museum Paleis Het Loo, Apeldoorn)

René sneuvelde in 1544 in een oorlog tegen de Franse koning Frans I, zonder wettige kinderen na te laten. Volgens het eerder geregelde erfrecht zou de broer van Hendrik III, René’s oom Willem van Nassau, Willem de Rijke nu alle bezittingen moeten erven. In dat geval zou die protestantse vorst echter te veel gebied verworven hebben en Karel V zou dat nooit hebben goedgekeurd. Daarom had René per testament bepaald dat zijn bezit moest toekomen aan de oudste zoon van zijn Nassause oom Willem de Rijke en daarmee kon Karel V zich verenigen op voorwaarde dat die jongen, die ook Willem heette en later WILLEM de zwijger, de Vader des Vaderlands genoemd zou worden, werd opgevoed in de Nederlanden en katholiek zou worden.

René van Châlon te paard, door Hans Liefrinck, 1543. (Rijksmuseum, Amsterdam)

Ook Willem de Rijke ging akkoord met deze regeling en zo kwam de Nederlandse tak van het geslacht Nassau in het bezit van een aantal gebieden in het zuiden van Frankrijk, waarvan Orange het belangrijkste was. De invloed van de vorsten in het zuiden heeft een belangrijke rol gespeeld bij het feit dat de Nederlandse Nassaus geleidelijk aan een hofhouding gingen voeren die veel beschaafder was dan die van de Duitse tak. Goede manieren en etiquette kenmerkten de hoven van de latere stadhouders van Holland, terwijl de Duitse en Friese Nassaus in Hollandse ogen onbehouwen waren, teveel dronken, vloekten en zich bezig hielden met plat vermaak.

In andere opzichten hebben de zuidelijke bezittingen nooit veel consequenties voor de Nassaus gehad. De gebieden lagen te ver weg, de Franse koningen bleven erop azen en al kon Karel V bij elk vredesverdrag stipuleren dat Orange bezit moest blijven van de Nassaus die hem altijd zo trouw dienden, uiteindelijk was het onvermijdelijk dat Orange bij Frankrijk zou worden ingelijfd. Toch zou stadhouder willem iii later bij het zien van een portret van René van Chalôn op het Loo zeggen dat men dat schilderij daar altijd moest laten hangen omdat de Oranjes veel te danken hadden aan René. Dat is ook zo: de oudste zoon van graaf Willem de Rijke bleef de titel ‘Prins van Oranje’ dragen, en dat was belangrijk want de vorst van een onafhankelijk land was officieel de gelijke van de vorsten van andere landen. Ook de nakomelingen van Willem de Zwijger zouden het altijd blijven doen. Zelfs nu nog, hoewel Orange als zelfstandig vorstendom allang niet meer bestaat. Het prinsdom werd na vele malen veroverd of bezet geweest te zijn in 1713 bij de Vrede van Utrecht definitief met Frankrijk verenigd. De titel en het wapen van Orange werden ook aan de koning van Pruisen toebedeeld omdat die aanspraken maakte op de erfenis van WILLEM III (zie ook hoofdstuk 23 en 24), maar in 1732 werd na een lange strijd om de rechten op de erfenis van stadhouder Willem III het recht om het wapen en de titel Prins van Oranje te blijven voeren toebedeeld aan de familie Nassau én de koning van Pruisen.

Grafmonument van René van Châlon in de St.Pieterkerk in Bar-le-duc. (particuliere collectie)