Groot Verhalenboek van Maastricht

Alle sprokkels uit het archief

onder redactie van Rolf Hackeng

eBook editie, juli 2012

Walburg Pers / Regionaal Historisch Centrum Limburg

Deze digitale editie is gebaseerd op de eerste druk van Groot Verhalenboek van Maastricht, Sprokkels uit het archief, 2010 en Groot Verhalenboek van Maastricht, Meer sprokkels uit het archief, 2011

Oorspronkelijk gepubliceerd in de Maaspost

Auteurs:

Rolf Hackeng (ook redactie), Régis de la Haye, Willemien Schouten, Jo Boetsen, Kees Schutgens, Jo Luijten, Frans Roebroeks, Carl Andreas, W.E.S.L. Keijser-Schuurman, A.M.G.G. Stroom †, Ingrid M.H. Evers, Frank Hovens, Willibrord Rutten, Max Wijnen, Jef Moers, Eric Scheepers

Herkomst van de afbeeldingen:

Regionaal Historisch Centrum Limburg, Limburgs Geschied- en Oudheidkundig Genootschap, Sociaal Historisch Centrum voor Limburg, Archeologie Gemeente Maastricht, Familie Van den Bosch, Familie Sprenger, H.A.M. Huveneers, Nederlands Leder en Schoenenmuseum Waalwijk, Gemeentearchief Rotterdam

Foto’s o.a. gemaakt door:

Archeologie Gemeente Maastricht, S. Graatsma, R. Hackeng, R. de la Haye, G. Hukkelhoven, H.A.M. Huveneers, J. van Kronenberg, P. Westerveld, N. Notermans, M. Wijnen, E. Scheepers, L. Wijnands

Omslagontwerp: Walburg Pers, Zutphen 

Opmaak ePUB: Merijn de Haen, ePUB Pro, Utrecht

www.walburgpers.nl

www.rhcl.nl

ISBN 978.90.5730.875.8 

NUR 698

Eerste druk, 2010, 2011

© 2012 Regionaal Historisch Centrum Limburg, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voorzover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16b Auteurswet 1912 juncto het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351 zoals gewijzigd bij Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 kb Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

Sprokkels uit het archief

Niet alles wat in een archief wordt bewaard, is even opwindend. Maar er zit veel interessants verborgen in al die kilometers Maastrichtse archieven die in het Historisch Centrum Limburg liggen opgeslagen. Want behalve ambtelijke stukken als akten, rapporten en verslagen zijn er ook brieven, dagboeken, tekeningen en foto’s, die een verrassend beeld geven van het stedelijke leven in voorbije eeuwen. De miserie van een onwettig kind, smokkelpraktijken en een boevenval, afvalhopen en stinkende ‘secreten’, de eerste echtscheiding in Nederland, Tsaar Peter en Karl Marx op bezoek, de verdwenen boog van de brug en nog veel meer boeiende onderwerpen. Een bonte stoet van personages trekt voorbij: een vergeten heilige, een krankzinnige pelgrim, een verbannen pastoor, een boze baron, een vrouw in soldatenkleren en vele anderen. In Borgharen spoelen lijken aan en in de Batterijstraat verschijnt een spook. Hoeren bevolken de Helstraat en bekeerde zondaressen het Vrijthof. Er wordt handel gedreven in slaven, in kinderen, in geweren en in tulpen. Hebt u wel eens gehoord van snavelschoenen, van koemuilen of van standvinken? En wist u dat de Maastrichtenaren in de middeleeuwen chauvinistisch waren en dat ze oorlog voerden tegen Valkenburg?

We gaan terug in de tijd, naar het jaar 1992. Het archief wilde meer naar buiten treden en daarom werd gedacht aan een vaste rubriek in een huis-aan-huisblad. En wie kan beter over archieven vertellen dan de archivarissen zelf? Een rondje langs alle collega’s met de vraag of ze nog ideeën hadden, resulteerde in een lange lijst met de meest uiteenlopende onderwerpen. Aangezien ze voornamelijk over leuke vondsten in de archieven gingen, kregen ze de naam ‘sprokkels’. Op 16 september 1992 stond de eerste sprokkel in de Maaspost. Vervolgens verschenen in 2010 en 2011 de twee delen van het ‘Groot Verhalenboek van Maastricht’, waarin de meeste van deze sprokkels gebundeld zijn.

Het e-book dat nu voor u ligt, bevat alle verhalen uit beide Verhalenboeken, plus twee sprokkelafleveringen die pas in de loop van 2011 verschenen. Wie alle 98 verhalen achter elkaar leest, krijgt een dwarsdoorsnede door de geschiedenis van Maastricht aan de hand van toevalstreffers. Maar er zo nu en dan eentje uitpikken en vervolgens het boek weer even wegleggen, kan natuurlijk ook. Het zijn immers zelfstandige verhalen, die los van elkaar kunnen worden gelezen. Bovendien kan deze rijk geïllustreerde uitgave ook nog als plaatjesboek worden gebruikt. De indeling is min of meer chronologisch. Het begint met een bezoekje aan ons archiefgebouw. Vandaar loodsen wij u regelrecht naar de vroege middeleeuwen om op zoek te gaan naar de Heilige Marcoen. Vervolgens keren wij stapsgewijs op onze schreden terug naar de periode vlak na de Tweede Oorlog, om op de laatste bladzijde te eindigen in een georganiseerde vorm van collectieve gekte. Maar pas op 31 december 2008 kwam de eerste echte Sprokkel boven water. Deze heette Joseph.

Aanbeveling bij het verschijnen van Groot Verhalenboek deel 1

Maastricht is rijk aan karakteristieke monumenten en markante stadsgezichten. Ze geven in al hun pracht vorm aan de veelzijdige historie van de stad. Maar een stad is veel meer dan alleen een verzameling statige bouwwerken, idyllische pleinen en moderne kantoren. Een stad wordt voor een belangrijk deel mede gevormd door verhalen.

Grote en kleine gebeurtenissen, die het leven van alledag kleuren. Voor de mensen die er wonen geven ze contrast aan het dagelijks bestaan, voor de geschiedschrijving geven ze reliëf aan het tijdsbeeld. Een stad zonder verhalen is dan ook als een schilderij zonder verf.

Daarom is het goed dat de verhalen van generatie op generatie worden doorgegeven. Dat ze daarbij vaak een geheel eigen dynamiek ontwikkelen, soms uitgroeien tot legendes en sagen, doet daar geen afbreuk aan. Het gaat bij dit soort verhalen immers meer om de beleving dan om de feiten.

Gelukkig zijn er veel Maastrichtse vertelsels opgetekend en in het archief terecht gekomen. Dankzij de medewerkers en vrijwilligers van het Gemeentearchief Maastricht en later het Regionaal Historisch Centrum Limburg zijn veel van die verhalen in de afgelopen jaren elke week afgedrukt in De Maaspost.

De volgende logische stap is het bundelen ervan in boekvorm. Met dit ‘Groot Verhalenboek van Maastricht. Sprokkels uit het archief’ verrijken de samenstellers dan ook het toch al omvangrijke oeuvre over de historie van de stad. Ik wens u veel leesplezier.

Drs. G.B.M. Leers

Burgemeester van Maastricht 

Maastricht, september 2009

Aanbeveling bij het verschijnen van Groot Verhalenboek deel 2

Toevallige vondsten zijn zelden toevallig. Het geschoolde oog van de archivaris is namelijk de verklaring voor de vondst. Zeker de vrijwilligers en medewerkers van het Regionaal Historisch Centrum Limburg weten dergelijke historische vondsten te relateren aan het grote verhaal van Maastricht. Een groot verhaal ontstaat namelijk op basis van gedegen historische kennis, waarbij goede anekdotes en kleine, ook voor het hier en nu, exemplarische voorvallen essentieel zijn. En zeker in Maastricht is dit verhaal, hoe lang geleden ook gebeurd, meteen levensecht. Veel van de historische sprokkels uit onze archieven zijn onmiddellijk fysiek te lokaliseren in onze stad. En daarmee worden onze plekken niet alleen een ‘lieu de mémoire’ voor onze grote verhalen maar ook voor de ‘petite histoire’ in het Groot Verhalenboek van Maastricht.

En zeker een stad als Maastricht heeft oog voor het kleine, het eenvoudige, het alledaagse, het menselijke. Vanzelfsprekend dus dat het RHCL nu al het Tweede Groot Verhalenboek van Maastricht kan publiceren. Maastricht is nieuwsgierig naar zichzelf. Uiteraard vanuit een trots, die zover gaat dat we zelfs trots zijn op het begrip chauvinist. Maar ook omdat vele verhalen ons laten zien hoeveel we te danken hebben aan invloeden van buiten. Deze Euregio Charlemagne weet maar al te goed dat het openstaan voor de ander en het andere, deze stad aantrekkelijk maakt. In alle verhalen proef je het Rijnland, het Luikse, Tongeren en Hasselt, proef je Zuid Limburg.

De biografie van onze stad wordt getypeerd met de begrippen Romeins, religieus, vestingstad, industriële stad en tegenwoordig steeds meer universiteitsstad. Bij een goede biografie horen ook verhalen. Die maken dat de biografie van onze stad niet abstract is, maar ons een doorleefd beeld biedt van onze historie. Op deze wijze wordt het verleden actueel, het verleden wordt in onze persoonlijke ervaring opgenomen historie. Waardoor we de identiteit van onze stad verder begrijpen maar ook ontwikkelen. Zowel voor nieuwe als oude Maastrichtenaren zeer wezenlijk. Hiervoor dank ik namens het stadsbestuur de samenstellers van deze nieuwe bijdrage aan de cultuur van onze stad.

Jacques Costongs

Wethouder van Cultuur van de stad Maastricht 

Maastricht, oktober 2010

1. De eerste Sprokkel heette Joseph

Régis de la Haye

Vondelingen zijn er altijd geweest. Wanneer ouders hun kinderen niet meer konden onderhouden, gebeurde het wel eens dat ze, tot wanhoop gedreven, een pasgeboren baby te vondeling legden, in de hoop dat iemand zich over de boreling zou ontfermen, en hem een toekomst zou gunnen. Natuurlijk mocht niemand weten wie de ouders van de vondeling waren. De vertwijfelde ouders schaamden zich, en bovendien was het strafbaar. Soms bewaarden de ouders een bewijsstuk (bijvoorbeeld de helft van een in tweeën gescheurd voorwerp), om eventueel, wanneer het hun beter ging, hun te vondeling gelegde kind weer op te kunnen eisen.

Grote steden hadden soms een vondelingenhuis, waar de anoniem afgestane kinderen liefdevol werden verzorgd. Het vondelingenhuis van Maastricht lag in de Lenculenstraat op nummer 33, het gebouw van de huidige Toneelacademie. In de voorgevel van het huis was een houten cilinder ingebouwd, die rondgedraaid kon worden, de zogenaamde ‘rol’. De moeder zette het kind in de cilinder en draaide deze een halve slag, zodat men het er binnen uit kon halen. Zo hoefden de baby’s niet in de nachtelijke kou te blijven liggen, met alle risico’s van dien.

Een wanhopige moeder heeft zojuist haar kind in de rol van het vondelingenhuis gedeponeerd.

Naamgeving

Vondelingen moesten natuurlijk aangegeven worden bij de Burgerlijke Stand. Ze moesten ook een naam krijgen, maar dat mocht om begrijpelijke redenen geen bestaande familienaam zijn. Er moest dus voor iedere vondeling een familienaam en een voornaam bedacht worden.

Die naam kon worden afgeleid van de vondstomstandigheden. Soms werd er op de vondeling een briefje aangetroffen met zijn naam, overigens opmerkelijk veel Franstalig, dus afkomstig uit het nabije Wallonië. Zo werd op 18 mei 1819 een jongetje gedeponeerd, met een briefje waarop stond: ‘il est baptisé josep’ (hij is gedoopt als Jozef). Joseph werd dus de voornaam, maar omdat de vondeling een stukje wit satijn droeg kreeg hij de familienaam Satijn. De bekende Maastrichtse familie Satijn stamt van deze ene vondeling af.

Vondelingen werden soms vernoemd naar de plek waar ze gevonden waren. We krijgen dan namen als Stoep, Trap, Gragt of Bijenkorf. Als de fantasie van de naamgever op was, kregen ze namen als Bord, Vork, Lepel of Mes. Soms werd de naam ontleend aan de heilige van de dag waarop het kind gevonden werd. De Maastrichtse familie Borro stamt niet uit Italië, zoals men wel eens dacht, maar van een vondeling, die in de rol van het vondelingenhuis werd gedeponeerd op 4 november 1819, de kerkelijke feestdag van de H. Carolus Borromeüs, en daarom de naam Karel Borro kreeg. De voornaam Karel of Charles is in de familie Borro nog altijd de meest populaire voornaam.

De naam kon ook ontleend worden aan het seizoen of de datum. Op 18 februari 1820, om drie uur ’s middags, deed Josephina Albert, de dochter van de ‘huishouder’ van het vondelingenhuis in de Lenculenstraat, aangifte van het feit dat de avond tevoren, om acht uur, een baby van ongeveer acht dagen oud in de rol van het vondelingenhuis was geplaatst. Het jongetje kreeg de voornaam Joseph, en de familienaam Sprokkel. De naam is afgeleid van de naam van de maand, toen het kind gevonden werd, de ‘Sprokkelmaand’, de oud-Nederlandse benaming voor de maand februari. Joseph Sprokkel was dagloner en ‘meerderjarige zoon van onbekende ouders’, toen hij op 6 juli 1844 in Oud-Vroenhoven trouwde met de 22-jarige Maria Ida Vrijens, dochter van Gerardus Vrijens en Maria Gelen. Hun zoon Gerardus werd geboren in Kanne op 8 december 1846. De ambtenaar van de Burgerlijke Stand liet toen per ongeluk een ‘k’ weg, zodat deze tak van de familie door het leven gaat onder de naam Sprokel (met één ‘k’). Gerardus Sprokel trouwt op 9 april 1874 in de gemeente Oud-Vroenhoven met Philomena Linotte, en van hem stamt de Maastrichts-Kerkraadse tak van de familie af, onder de naam Sprokel met één ‘k’.

Dit pand aan de Lenculenstraat was van 1690 tot 1912 protestants weeshuis. Tussen 1810 en 1825 maakten de wezen tijdelijk plaats voor de vondelingen. Van 1914 tot 1951 was hier het Provinciaal Museum en van 1951 tot heden de Toneelacademie gevestigd. Foto van circa 1900.

Fraude op de bijstand

Met het vondelingenhuis van Maastricht is nog iets bijzonders aan de hand. Ofﬁcieel waren de ouders van vondelingen onbekend, maar in feite blijken ze in vele gevallen wel degelijk bekend geweest te zijn, met name in de periode 1814-1823, toen het huis geleid werd door de familie Albert. Wij zouden het tegenwoordig ‘fraude op de bijstand’ noemen. Het kind werd als vondeling bij de Burgerlijke Stand aangegeven, en kort daarna op rijkskosten bij een pleegmoeder geplaatst. Maar die zogenaamde pleegmoeder was vaak de echte moeder, en dat wisten de beheerders van het vondelingenhuis drommels goed. Maar zo betaalde Vadertje Staat de kosten. Dat blijkt soms uit de achternaam die aan een kind gegeven werd. Op 23 maart 1822 werd een vondeling aangegeven met als naam: Joannes Lutter. Men wist in het vondelingenhuis blijkbaar heel goed wie de moeder van het kind was, want hoe kwam men anders aan de naam ‘Lutter’? Dat bleek enkele jaren later, toen de echte moeder, Anna Maria de la Rue, het kind erkende. Ze was woonachtig in Lutterade ...! Vandaar de naam ‘Lutter’. Toen bleek ook dat hij reeds op 6 januari 1821 als Joannes de la Rue stond ingeschreven bij de Burgerlijke Stand van Maastricht. De gemeenteambtenaren wisten het dus ook, maar die hadden even een oogje dichtgeknepen. Totdat in 1822 de Rijkssubsidie voor vondelingenhuizen werd ingetrokken. Toen waren er opeens veel minder vondelingen...!

Vondelingakte met bijlage, opgemaakt te Maastricht op 12 juli 1820. Vanwege het mooie gedicht dat op het kind werd aangetroffen kreeg de vondeling de familienaam Dicht:

hier lig ik seer onbkwaam en

mariana is mijne naam

mijn vaader wilt mijn niet

en mijn moeder die is doot

ik bide lieve godt maar om het

dagelyks broot

2. Rondom de Eerste Minderbroederskerk

Willemien Schouten

In de Minderbroederskerk (of Franciscanerkerk) aan de Sint Pieterstraat in Maastricht is het Regionaal Historisch Centrum Limburg (RHCL) gevestigd, dat is voortgekomen uit een fusie tussen het Gemeentearchief Maastricht en het Rijksarchief in Limburg. Inmiddels is ook het Sociaal Historisch Centrum voor Limburg vanuit de Boschstraat hier naar toe verhuisd en heeft het gebouw de ofﬁciële naam Historisch Centrum Limburg (HCL) gekregen. Onze archiefdienst is er natuurlijk in de eerste plaats om de archieven die in de depots zijn opgeslagen voor de ‘eeuwigheid’ te bewaren. Daarvoor zijn dan ook speciale voorzieningen getroffen, zoals de vereiste temperatuur, de juiste luchtvochtigheid en zuurvrije verpakkingen (dozen en omslagen). Behalve de archiefstukken die voor de studiezaalbezoeker interessante informatie bevatten, is ook het gebouw op zich meer dan de moeite waard. Het is een veertiende-eeuwse gotische kerk. Van de vele wetenswaardigheden die erover te vertellen zijn, wordt hier een aantal uitgelicht.

De ‘oer’-omgeving

Hoe zag de omgeving rondom de Sint Pieterstraat er uit, zo rond het begin van de jaartelling? Kun je daar wel menselijke activiteiten verwachten? Vanzelfsprekend lag hier oorspronkelijk een stuk ongerepte natuur. Het is bekend dat de grond hier heel erg drassig was. Sinds eeuwen stromen door dit gebied twee rivieren. Natuurlijk de Maas, de regenrivier, die door de overbrugging rond het begin van de jaartelling leidde tot het ontstaan van Maastricht. Bedenk dat de Maas toen nog veel westelijker stroomde. De andere is de Jeker. De Jeker heeft verschillende takken die door de tijd heen van loop veranderden. Je kunt stellen dat de grond te drassig was voor bewoning.

Toen er eind vorige eeuw een enorm gat moest worden gegraven om de ondergrondse depots van het toenmalige Rijksarchief te bouwen, hoopten de archeologen veel meer over de geschiedenis van dit terrein te weten te komen. Wat zou er allemaal in de grond verborgen kunnen liggen? Helaas, om maar even op de feiten vooruit te lopen: echte verrassingen kwamen niet te voorschijn. Wat dan wel? Met de eerste tastbare vondsten belanden we in de Romeinse tijd. Gereconstrueerd kon worden dat de Jekermonding als overslaghaven diende. Er zijn Romeinse scherven maar ook complete dakpannen gevonden. Er lag ook een enorme tufsteen (vulkanisch gesteente) in het water, afkomstig uit de Eifel. Dit blok was in het water terechtgekomen en het kostte waarschijnlijk te veel moeite om het weer aan land te krijgen. De Romeinen lieten het daarom maar zo liggen. De steen is nu te zien in de tuin van het HCL. Voor zover uit de literatuur is op te maken is dit alles wat hier in de onmiddellijke omgeving met betrekking tot de Romeinse tijd is gevonden.

Dan komt er een periode waarin bewijzen van menselijke activiteiten ontbreken. We maken daarom een sprong naar de zesde en zevende eeuw. Het is de tijd van de Merovingen met Clovis als bekendste koning. Uit de vondsten blijkt dat deze mensen het gebied rondom de latere Minderbroederskerk als een afgelegen plek beschouwden omdat hier brandgevaarlijke werkzaamheden plaatsvonden. Omdat er afvalkuilen waren, gaan de archeologen ervan uit dat hier werkplaatsen met ovens stonden. Er lagen glasscherven van bekers, glazen staafjes, kapotte glazen kralen, aardewerkscherven en glasslakken. Ook bewerkte hertshoornen voorwerpen, zoals kammen.

De ‘terra cotta engel’, een decoratief element uit de vijftiende eeuw, is een van de voorwerpen die bij de opgravingen rond het Minderbroedersklooster zijn gevonden.

Van de daarop volgende periode, de Karolingische, is helemaal niets opgegraven. Er is gewoon een hiaat van de eerste helft van de zevende eeuw tot rond de twaalfde eeuw, althans wat voorwerpen betreft. Maar vanaf de twaalfde eeuw breekt er een tijd aan waarin zich wel veel veranderingen voordoen. Dan komt er ook in die hoek van Maastricht bewoning. Het is de tijd dat er langzaam maar zeker veel meer bekend raakt over de geschiedenis van Maastricht, uiteraard door het geschrevene (archiefstukken!) maar ook door de archeologische vondsten.

In de kofﬁeruimte van het HCL staan vier vitrines. Deze zijn gevuld met enkele archeologische voorwerpen uit de onmiddellijke omgeving van het gebouw, waaronder een hertshoornen kam van de zesde of zevende eeuw. Verder zijn er drinkbekers, pijpenkoppen, tegels en andere leuke zaken van latere tijd.

De eerste minderbroeders

Wat troffen de eerste minderbroeders in Maastricht aan, nadat zij van de bisschop van Luik in 1234 toestemming hadden gekregen om zich hier te vestigen? De kennis hierover is vooral verkregen door archeologisch onderzoek. Archieven van die tijd zijn er niet. Wat er later wel was aan geschreven stukken, is tijdens oorlogen verloren gegaan.

Het terrein tussen de Sint Pieterstraat (links) richting Helpoort (rechts, op het kaartje niet zichtbaar). De zwarte streep is de stadsmuur van 1229, daarboven schuin gearceerd de aarden wal en weer daarboven, grijs, de molenbeek.

Uit archeologische vondsten is komen vast te staan dat de minderbroeders in een afgelegen gebied terecht kwamen. Daarmee wordt de grond bedoeld tussen de Helpoort en de Sint Pieterstraat met een ﬂinke strook ten noorden daarvan. Zoals we al zagen, hadden de archeologen hier alleen Romeinse en Merovingische bewijzen van activiteiten gevonden. Nee, dichtbevolkt was het hier niet. Integendeel. Maar in het laatste kwart van de twaalfde eeuw komt daar verandering in, met name in het gebied parallel aan en ten noorden van de huidige stadsmuur van 1229. De minderbroeders waren zodoende getuigen van de vroegste fase van de bouw en mogelijk zelfs van de eerste ‘steenlegging’ van die muur.

Zo’n vijftig jaar eerder, zo rond 1175-1180, is er een Jekertak uitgediept, die van oost naar west liep. De opgegraven aarde is gebruikt om een verdedigingswal op te werpen. Daar bovenop stond zeer waarschijnlijk een houten palissade. In feite was deze aarden wal de verdediging van Maastricht voordat er in 1229 door de hertog van Brabant toestemming werd gegeven om de nu nog bestaande stenen stadsmuur te bouwen. Het is overigens leuk om te beseffen dat als u in het Lang en Klein Grachtje bent, u op een restant van die twaalfde- eeuwse aarden wal loopt. Er is in deze straten een hoogteverschil merkbaar waarover zich dus al eeuwen lang mensen voortbewegen. Die aarden wal versmalde bij de Sint Pieterstraat. De archeologen vermoeden dat, net als nu het geval is, deze versmalling een doorgang vormde. Wil dat zeggen dat de weg die nu de Sint Pieterstraat heet in die tijd ook al bestond? Een interessante vraag is dan: Hoe oud is die weg eigenlijk?

In diezelfde tijd van het ontstaan van de aarden wal is er een molenbeek gegraven aan de noordzijde van die wal. In die molenbeek zijn resten van – het woord zegt het al – een molen gevonden. Het houtwerk van de molen stond in en op het talud aan de stadszijde van de aarden stadswal. Ongeveer vijfentwintig jaar heeft die molen gefunctioneerd, waarna afbraak volgde. Die molenbeek was op een bepaald punt heel erg breed en zal op die plek mogelijk als visvijver gediend hebben. In het begin van de dertiende eeuw is die beek dichtgegooid.

Op het plafond van het koor van de Minderbroederskerk wordt niet alleen Franciscus van Assisi, maar ook dit kerkje afgebeeld. Is dit het oudste kerkje van de minderbroeders of is het fantasie? Naar de deur lopen twee personen, waarvan de rechter op een bisschop lijkt. Zij hebben ook een hondje bij zich. De schildering dateert van het begin van de zestiende eeuw.

Tot zover de situatie tot ongeveer het jaar 1200. Rond dat jaar moet er een vakwerkhuisje neergezet zijn. Dat stond aan de stadszijde van de aarden wal. Niet gebouwd op een stabiele ondergrond, vond er al snel een verzakking plaats. De vloer liep scheef. Dit huisje heeft er daardoor niet zo lang gestaan. Het is afgebroken in het tweede kwart van de dertiende eeuw. Op het bestaan van dit huisje wil ik even de aandacht vestigen. Het is niet onaannemelijk dat in dit huisje bij de Sint Pieterstraat de pas aangekomen minderbroeders onderdak vonden, toen zij in Maastricht kwamen wonen. Het is immers bekend uit de literatuur dat de minderbroeders van particulieren enkele huisjes tot hun beschikking kregen, voordat zij in staat waren een kerk en klooster te bouwen. Dit vakwerkhuisje zou door hen bewoond kunnen zijn.

Vanaf dat moment gaan er qua werkzaamheden vlak na elkaar, maar mogelijk ook elkaar overlappend, in deze rustige hoek van Maastricht twee grote bouwwerken van start, te weten de stadsmuur en de kerk met klooster van de minderbroeders.

Zoals al hierboven vermeld, gaf de hertog van Brabant in 1229 toestemming om Maastricht met een stenen muur te omgeven. Deze verdedigingsmuur werd gesitueerd in het talud aan de veldzijde van de aarden wal. Het werk aan de muur moet ongeveer midden dertiende eeuw zijn beëindigd. In dezelfde tijd, dus zo rond 1250, begonnen de minderbroeders te bouwen aan hun kerk met klooster. Dit eerste kerkje was een romaans kerkje en veel kleiner dan de huidige ruime Minderbroederskerk, waaraan ongeveer vijftig jaar later werd begonnen. Enkele resten van het koor van dit romaanse kerkje zijn nog te zien in het auditorium, onder het koor van de huidige kerk. Ook bij de meest westelijke pilaren van het schip bevinden zich nog resten. Deze liggen echter diep in de grond en zijn daardoor niet zichtbaar. Het romaanse kerkje werd deﬁnitief afgebroken toen het koor van de huidige Minderbroederskerk gereed was, zo rond 1300. Het duurde nog een kleine honderd jaar voordat het schip af was.

De tegelvloer van de refter van het voormalige dertiende-eeuwse klooster. Links de blootgelegde fundamenten van de huidige kerk.

Vrijwel gelijktijdig met de bouw van het romaanse kerkje is een kloosterpand van vakwerk gebouwd. De zuidgevel van het kloosterpand lag aan de voet van het restant van de aarden wal. Bij de opgravingen zijn vloertegels te voorschijn gekomen in een ruimte, waarvan men denkt dat die als refter (eetzaal) diende.

U kunt een niet zo’n bekend stuk van de hierboven genoemde stadsmuur, de tegels en de resten van het eerste kerkje nog zien. Als u naar de ingang van het Historisch Centrum Limburg loopt, dan ziet u vrijwel gelijktijdig aan uw rechterhand een stenen binnentuin. U gaat omhoog via één stenen trede en na even doorgelopen te hebben ziet u beneden u een gedeelte van het fundament van de stadsmuur van 1229. De tegelvloer ziet u als u het gebouw binnengaat en naar de kofﬁeruimte loopt. Als u vóór de kofﬁeruimte links, naar beneden kijkt, ziet u een gedeelte van de gevonden tegelvloer van de eetzaal of de refter uit de dertiende eeuw. Het auditorium met de resten van het romaanse kerkje is wat minder toegankelijk. U gaat het koor in en u ziet meteen links en rechts trappen die naar beneden gaan. In het auditorium ziet u aan de rechterkant een ‘verdikking’ van de muur. Dat zijn de resten van het koor van de romaanse kerk.

Restant van het koor van het eerste Minderbroederskerkje.

Franciscus op het koor

Op het gewelf van het koor van de Minderbroederskerk is een schildering te zien, een afbeelding van Franciscus van Assisi, de grondlegger van de orde van de franciscanen of minderbroeders. Weergegeven wordt het moment waarop hij de heilige wonden of stigmata ontvangt van de Christusﬁguur met vleugels van een seraﬁjn rechtsboven hem (een seraﬁjn is in het Oude Testament een engel van de hoogste rang). Deze gebeurtenis vond plaats in het jaar 1224. Zeer waarschijnlijk is dit de oudste afbeelding van Franciscus met de stigmata in Nederland.

Is de geschiedenis van Franciscus nog bekend? Niet iedereen zal hem onmiddellijk kunnen plaatsen. Daarom hier in het kort zijn levensverhaal. Franciscus werd in 1180 of 1181 geboren in Assisi. Hij was de zoon van een redelijk welvarende lakenkoopman. Het leek zo vanzelfsprekend. Franciscus zou zijn vader in de zaak opvolgen. Het pakte wel heel anders uit. Tijdens een oorlog tussen de steden Assisi en Perugia werd Franciscus krijgsgevangen gemaakt. Als gevolg hiervan en/of als gevolg van een ernstige ziekte die zich vlak hierna openbaarde, veranderde Franciscus van een vrolijke, levenslustige knaap die van uitgaan, feesten en ridderspelen hield, in een persoon die totaal anders ging denken over het leven. Tijdens een wandeling kreeg hij in een kerkje een visioen. Het Christusbeeld dat hij daar zag sprak tot hem en zei: “Herstel mijn huis”. Deze gebeurtenis maakte diepe indruk op Franciscus en hij besloot voortaan te leven zoals hij dacht dat Christus had geleefd. Eenvoud, nederigheid en volledige armoede werden zijn nieuwe levensdoelen. Hij gaf zijn geld weg, hechtte totaal geen waarde meer aan ook maar enig bezit en voorzag al bedelend in zijn onderhoud. In de loop der tijd ging Franciscus zich steeds meer identiﬁceren met Christus en het lijden van Christus. In het jaar 1224 zonderde hij zich af van zijn volgelingen en ging naar de berg Alverna. Hij wilde daar alleen zijn om te bidden en te mediteren. Toen hij na enige tijd terugkeerde had Franciscus dezelfde wonden op zijn lichaam als Christus aan het kruis. Twee wonden op zijn handen, twee op zijn voeten en één in zijn rechterzijde. Deze wonden worden heilige wonden of stigmata genoemd. In 1226 overleed Franciscus en in 1228 werd hij heilig verklaard.

Franciscus ontvangt de stigmata van de gekruisigde Christus. Miniatuur in een van de handschriften van de abdij van Rolduc waarin de bijpassende gezangen werden teruggevonden.

Het is niet zo moeilijk om hedendaagse literatuur te vinden over Franciscus. Het mooiste zou natuurlijk een eigentijdse bron zijn, feiten verteld door iemand die Franciscus persoonlijk gekend had. Een dergelijke biograﬁe heeft bestaan en is door een medebroeder, genaamd Thomas van Celano, geschreven. Deze was echter niet in staat om een goede biograﬁe te schrijven en daarom heeft Bonaventura enige tijd later de taak op zich genomen. Bonaventura leefde van 1221 tot 1274. Hij heeft Franciscus daardoor niet persoonlijk gekend. En in tegenstelling tot Thomas van Celano was Bonaventura een wetenschapper. Hij stond veel verder af van de idealen die Franciscus en zijn medebroeders ten tijde van het leven van Franciscus voor ogen stonden. De biograﬁe van Bonaventura is eeuwenlang de bron geweest voor de kennis over Franciscus. Bonaventura beschrijft de ervaring van Franciscus als volgt:

‘Opeens zag hij een seraﬁjn met zes vleugels die straalden van een vurige gloed, vanuit het zenit van de hemel neerdalen. Toen de seraﬁjn in bliksemsnelle vlucht door de lucht in zijn nabijheid kwam, bemerkte hij tussen de vleugels de gestalte van een gekruisigde man, die met zijn in kruisvorm uitgestrekte handen en voeten aan een kruis genageld was. Twee vleugels reikten omhoog boven zijn hoofd, twee strekten zich uit als wilde hij gaan vliegen, de twee overige bedekten zijn gehele lichaam.’

Even verderop staat te lezen: ‘Op hetzelfde moment begonnen er immers in zijn handen en voeten als het ware spijkers zichtbaar te worden; in de palm van zijn handen en op de wreef van zijn voeten zag je de koppen ervan, terwijl de punten er aan de andere kant uitstaken.’

Sint Franciscus op het gewelf van het koor van de Minderbroederskerk aan de Sint Pieterstraat. Recht boven hem de gekruisigde Christus tussen serafijnvleugels. Weergegeven is het moment waarop Franciscus van het Christusbeeld de heilige wonden ontvangt. Vroeg zestiende-eeuwse schildering.

En dan spreekt de wetenschapper: ‘Zo heb ik gehoord van degenen die het met eigen ogen hebben gezien.’

Als we nu even kijken naar de schildering op het plafondgewelf, dan zien we dat de anonieme schilder kennis had van de geschiedenis die Bonaventura had geschreven, want de afbeelding volgt precies zijn verhaal. Medewerkers van het Restauratie Atelier Limburg hebben in de jaren negentig van de vorige eeuw de schilderingen in de kerk gerestaureerd. Zij schrijven in een artikel over die restauratiewerkzaamheden dat zij uitgaan van een vroeg zestiende eeuwse afbeelding en dat de schilder met snelle, trefzekere penseelstreken te werk ging. We mogen aannemen dat de opdrachtgever wist wat hij wilde en dat de schilder wist wat van hem verwacht werd.

Nu nog even de muzikale kant van de gebeurtenis van de stigmatisatie. In het begin werd het feest van de stigmatisatie gevierd op de feestdag van Franciscus zelf, te weten op 4 oktober, maar enige tijd later werd daarvoor een speciale datum vastgesteld, namelijk 17 september. Mijn collega Régis de La Haye heeft niet zo heel lang geleden in oude handschriften de gezangen gevonden die bij deze viering horen. Een paar jaar geleden was het thema van het in Maastricht gehouden religieuze muziekfestival Musica Sacra: Weg van de wereld, Kluizenaars en Kloosterlingen. Niet toevallig werd daarom tijdens dit festival in het HCL oftewel de Minderbroederskerk, op 17 september, het feest van de stigmatisatie herdacht. De Gregoriaanse gezangen werden recht onder de schildering van Franciscus ten gehore gebracht. Met het Tweede Vaticaans Concilie is deze feestdag afgeschaft.

De Sterre-der-Zeekapel

In het vroegere Minderbroedersklooster bevindt zich een kapel met de naam Sterre der Zee. Bij het horen van deze naam denkt een ieder gelijk aan het in Maastricht zo bekende genadebeeld dat in de Onze-Lieve-Vrouwebasiliek staat. Minder bekend is echter dat dit beeld oorspronkelijk afkomstig is van de Minderbroederskerk en daar gestaan heeft in de kapel die in 1996 de naam Sterre der Zee kreeg. De minderbroeders hadden een speciale verering voor Maria. Dat wisten ook de leerlooiers die al tijdens de bouw van de huidige Minderbroederskerk een Mariabeeld schonken aan de minderbroeders. In het begin van de vijftiende eeuw richtten zij een speciale kapel in voor de Mariaverering. Enige tijd later, in 1464, trad ridder Nicolaus Harlaer in in de orde van de franciscanen. Hij schonk toen het beeld dat later, aan het einde van de zeventiende eeuw, de naam Sterre der Zee zou krijgen.

De beelden van het vroegere altaar, door de kunstenaar Cornelis Rogge in een moderne setting geplaatst, en nu te zien in de Sterre-der-Zeekapel in het Historisch Centrum Limburg.

Het beeld kon lange tijd rustig staan in de Mariakapel. Dat verandert als de Tachtigjarige Oorlog uitbreekt (1568-1648). Ook Maastricht krijgt zijn deel van het oorlogsgeweld. 1579 is een bekend jaartal voor onze stad. In dat jaar herovert Parma, de landvoogd van Philips II, Maastricht. Bij deze herovering werd ook het Minderbroedersklooster zwaar beschadigd. Het stadsbestuur schoot de minderbroeders te hulp door hen een groot bedrag te schenken om het gebouw te herstellen. Bij die gelegenheid werd ook een barokke lichtkoepel op het dak van de kapel geplaatst. Dat niet alleen, maar een paar jaar later, in 1624, schonk het stadsbestuur ook een rijk versierd altaar aan de minderbroeders. De kapel moet er daardoor in die tijd prachtig hebben uitgezien. Het altaar en het door ridder Harlaer geschonken Mariabeeld vormden een eenheid. Het geheel stond tegen de oostmuur van de kapel en zal er hebben uitgezien zoals afgebeeld op bijgaande tekening van Philip van Gulpen.

Een duidelijk herkenbare David met de armen in de houding alsof hij een harp of lier vasthoudt.

Met het gezicht naar het altaar is helemaal bovenin, in het midden, naar alle waarschijnlijkheid Jozef te zien. Links en rechts staan twee stadsengelen met een schild. Op dat schild staat een ster afgebeeld, de stadsster, een teken dat het een geschenk is van het stadsbestuur. Daaronder, aan de zijkanten, staan twee beelden uit het Oude Testament. Links is koning David te zien. Over hem bestaat geen twijfel. Hij strekt zijn armen uit alsof hij een harp of lier vasthoudt. Maar het andere beeld blijft een vraagteken. Dat is mogelijk Mozes, maar Mozes herken je vrijwel altijd aan de hoorntjes op zijn hoofd. Deze hoorntjes zijn ontstaan door een vertaalfout in vroeger eeuwen. In plaats van dat het gezicht van Mozes licht uitstraalt omdat hij God had gezien, is het woord dat licht betekent met hoorntjes vertaald. Maar hij hoeft niet met hoorntjes afgebeeld te zijn, met andere woorden het beeld zou toch Mozes kunnen zijn. Anderen denken dat het beeld Salomon moet voorstellen. Het boek in zijn handen duidt dan op de wijsheid van koning Salomon. Bekend van hem is het Salomonsoordeel. Twee vrouwen komen bij hem om raad. Beiden zeggen de moeder te zijn van een pasgeboren kind. Salomon zegt dat hij het kind in tweeën laat hakken zodat ieder de helft krijgt. Waarop de ene moeder zegt dat prima te vinden en de ander het antwoord geeft het kind dan maar liever aan die andere vrouw te willen geven. De koning wijst het kind dan toe aan de vrouw die dit laatste antwoord gaf, want dat is natuurlijk de echte moeder. Dan zijn er nog twee kleinere engeltjes, die voor zover bekend, geen verdere betekenis hebben. Daaronder twee ﬁguren van de Orde van Franciscanen, waarvan één de stichter van de orde, Franciscus van Assisi, voorstelt en de andere zijn biograaf Bonaventura. En dan in het midden het Mariabeeld met kind in de rechterarm. In werkelijkheid draagt zij het kind op de linkerarm.

Heel lang hebben de minderbroeders niet van hun herstelde klooster met mooie kapel kunnen genieten. Door allerlei politieke verwikkelingen tijdens de Tachtigjarige Oorlog hebben de minderbroeders in het jaar 1639 de stad moeten verlaten. Zij namen het Mariabeeld en het altaar mee. Door een latere oorlog en andere politieke verwikkelingen kwamen beide, Mariabeeld en altaar weer, zo eind 17e eeuw, terug in Maastricht. Rond deze tijd is de naam Sterre der Zee in gebruik gekomen.

Hoe is de naam, Sterre der Zee, te verklaren? Deze naam is door een verbastering ontstaan. In vroeger eeuwen werd naar de betekenis van de naam Maria gezocht. Maria is in het Hebreeuws Mirjam. ‘Mir’ betekent druppel en ‘jam’ zee. De betekenis was zodoende ‘druppel der zee’. In het Latijn is dat Stilla Maris. Stilla werd al snel Stella Maris, Sterre der Zee.

Het is bekend dat het Sterre-der-Zeebeeld in het Tweede Mindersbroedersklooster op de Minderbroedersberg heeft gestaan. Na de ophefﬁng van dit klooster in de Franse tijd (1796-1814) is het beeld in 1804 bij de Sint-Nicolaaskerk ondergebracht. Toen de Sint-Nicolaaskerk werd afgebroken is het beeld in 1837 verhuisd naar de Onze-Lieve-Vrouwekerk en daar heeft zij haar deﬁnitieve rustplaats gekregen. Het bijbehorende altaar dat in 1624 door het stadsbestuur aan de minderbroeders was geschonken heeft lange tijd in het klooster van de Nieuwenhof gestaan, toen het opeens, gewoon zomaar, was verdwenen.

Het door het stadsbestuur in 1624 geschonken altaar. Philip van Gulpen maakte deze tekening rond 1845. Toen stond dit altaar in de kapel van de Nieuwenhof met een ander Mariabeeld erop, terwijl het bekende Sterre-der-Zeebeeld zich al in de Onze-Lieve-Vrouwekerk bevond.

In de jaren negentig van de vorige eeuw trof Peter te Poel, conservator van het Bonnefantenmuseum, de beelden in het depot van dat museum aan en wist gelijk dat deze in het vroegere Minderbroedersklooster thuishoorden. Het klooster werd in die jaren ﬂink gerestaureerd. Bij die restauratie gold de 1%-regeling, dat wil zeggen dat één procent van het restauratiebedrag uitgegeven mocht worden aan een kunstwerk. Voor dit kunstwerk werd de Amsterdamse kunstenaar Cornelis Rogge benaderd. Hij koos als vormgeving ‘de boom van Jesse‘. Met de boom van Jesse wordt de afstamming van Jezus aangegeven. Opvallend is dat de beelden niet naar binnen, waar toch geacht wordt dat daar het Mariabeeld stond, maar van het midden weg, de andere kant uitkijken. De kunstenaar heeft een eigen interpretatie aan de setting van de beelden gegeven. De beelden zijn door de 1%-regeling gelukkig voor de toekomst behouden gebleven. Dat niet alleen, het allermooiste is misschien toch wel dat de beelden naar hun oorspronkelijke plaats zijn teruggebracht.

Waar woonden Adam en Eva?

Tegen de noordelijke muur van het koor van de kerk is een epitaaf of grafschrift aangebracht. Uit de tekst van dit grafschrift, in het Latijn geschreven, kan de bezoeker opmaken dat Johannes Goropius Becanus in het jaar 1572 is overleden. Vanwege de plaatsing van dit gedenkteken kunnen we er zeker van zijn dat Becanus ook in de Minderbroederskerk begraven is.

Wie was Johannes Goropius Becanus, toch een naam die in Maastricht enige bekendheid heeft – denk maar aan de Becanusstraat – en waarom is hij in Maastricht begraven?

Epitaaf van Becanus, aangebracht in het koor van de Minderbroederskerk.

Johannes Goropius Becanus is in het dorpje Gorp geboren als Jan Gerartsen. Zijn gelatiniseerde naam is afgeleid van Gorp (Goropius) en het nabij gelegen Beek (Becanus), het huidige Hilvarenbeek in de provincie Noord-Brabant. Een landgoed met de naam Gorp bestaat nog steeds in Hilvarenbeek. Becanus studeerde geneeskunde en hij was geïnteresseerd in oude talen. We weten dat hij op een gegeven moment in Brussel woonde en daar optrad als geneesheer van de zusters van keizer Karel V. Een aanbod van Philips II om diens lijfarts te worden, wees hij af omdat hij het gekonkel aan het hof zat was. Liever vestigde hij zich als arts in Antwerpen en besteedde hij zijn tijd aan geschiedenis en oude talen. Hij moet vloeiend Grieks, Latijn en Hebreeuws gesproken hebben. Kortom, een geleerd en gerespecteerd man en, naar het zich laat aanzien, niet iemand die zich snel van de wijs liet brengen.

Johannes Goropius Becanus (1519-1572).

Het is goed voor te stellen dat iemand met deze interesses zich op een gegeven moment ging afvragen welke taal op aarde nu toch de oudste zou kunnen zijn. Becanus bedacht het volgende. De oudste taal zal ongetwijfeld die taal zijn die de meeste simpele woorden heeft, woorden met weinig lettergrepen. Hij vergeleek de talen die hij beheerste zoals de hierboven al genoemde plus uiteraard het Vlaams dat hij als inwoner van Antwerpen ook vloeiend sprak. De kenmerken die hij zocht in de oudste taal vond hij terug in het Vlaams. Zijn conclusie was dus duidelijk. Het Vlaams was de oudste taal op aarde. Toen ging hij een stapje verder. De oudste taal op aarde werd natuurlijk gesproken door de oudste, dat wil zeggen de eerste mensen op aarde. Wie waren de eerste mensen op aarde? Vanzelfsprekend Adam en Eva. Met andere woorden Adam en Eva spraken Vlaams. Hij ging nog een stapje verder. Waar woonden Adam en Eva? Adam en Eva woonden in het Paradijs. Het zal u duidelijk zijn dat zijn conclusie luidde dat het Paradijs in Vlaanderen lag.

Wij als ’eenentwintigste eeuwers’ kunnen deze gedachtegang niet meer volgen. Maar ook in zijn tijd werden er al vraagtekens bij geplaatst. Er werd Becanus wat ik maar vertaal met ‘eenrichtingsdenken’ verweten, een vasthoudende te fantasievolle kijk op de werkelijkheid. Dat neemt niet weg dat Becanus beschouwd mag worden als de eerste persoon die zich bezighield met vergelijkend taalonderzoek.

Toen Becanus in Luik verbleef werd hij als arts naar Maastricht ontboden. Hier werd hij ziek en overleed hij. Een antwoord op de vraag waarom hij nu juist zijn laatste rustplaats in de Minderbroederskerk vond, moet ik u schuldig blijven.

Protestantse wezen

Aangezien het gebouw van het voormalige Minderbroedersklooster al eeuwenlang aan de Sint Pieterstraat ligt, is het niet zo verwonderlijk dat dit complex in de loop van die tijd aan verschillende instellingen onderdak heeft verleend. Zo dienden in de zeventiende eeuw de gangen van dit klooster als verblijf van een weeshuis en van een militair hospitaal. Het Gereformeerd Weeshuis was hier van 1640 tot 1690 gehuisvest. In 1690 vertrokken de wezen naar de Lenculenstraat, naar het gebouw waarin nu de Toneelacademie is gevestigd.

In het archief van dit weeshuis bevindt zich een ‘resolutieboek van het college van regenten’ uit de jaren 1641 tot 1655. Eigenlijk nodigt dit boek uit tot een diepgaander onderzoek. Wie weet welke interessante gegevens over het weeshuis en de weeskinderen dan nog boven water komen. Maar hier beperken we ons tot de grote lijnen.

Het bestaan van een Gereformeerd Weeshuis heeft alles te maken met de verovering van Maastricht in 1632 door Frederik Hendrik, de jongste zoon van Willem van Oranje. Met die verovering bracht hij de protestantse Staten-Generaal als regering (naast de bisschop van Luik) en de protestantse godsdienst naar het volledig katholieke Maastricht. Voortaan waren hier zowel de katholieke als de protestantse godsdienst toegestaan. Een gevolg van het toelaten van de nieuwe religie was dat er een kerk gevonden moest worden voor de protestantse kerkgangers. De keuze viel op de Sint Jan. De eerste predikant werd Philippus Ludovicus (1587-1667), een Duitser van oorsprong. In de literatuur wordt hij omschreven als een dominante persoonlijkheid en een vurig ijveraar van het protestantisme. Hij vond dat Maastricht ‘seer diep verloopen in ’t Pausdom’ was.

De gevelwand van het voormalige Minderbroedersklooster aan de kant van de Sint Pieterstraat, circa 1750 getekend door Egidius Pikhart. In die tijd deed de kerk dienst als arsenaal. Aangenomen wordt dat de gevelwand ten tijde van het Gereformeerd Weeshuis er uitzag zoals hier afgebeeld.

Een ander gevolg van deze verovering was dat er veel ‘verstroyde’ weeskinderen door Maastricht zwierven. Veel mensen trokken zich dat aan. Het was voor de tijdgenoten duidelijk: er moest een opvang komen. Eén persoon maakte zich daarvoor bijzonder sterk en dat is de al genoemde Philippus Ludovicus. Hij ging naar Den Haag en kreeg het voor elkaar dat de regering, de Staten-Generaal, toestemming gaf voor een ‘soldatenweeshuis’, met andere woorden een weeshuis voor kinderen van soldaten. Dat was in augustus 1640. De commandant van het garnizoen (Maastricht was vanaf 1567 een garnizoensstad) kreeg bevel om een gedeelte van het Minderbroedersklooster in bezit te nemen. Maar al na ruim twee maanden werd besloten dat de wezen van burgers van Maastricht voorrang bij de plaatsing in het weeshuis kregen boven de wezen van soldaten. De achterliggende gedachte voor deze plotselinge koerswijziging was ongetwijfeld dat men hoopte dat daarmee het pas ‘ingevoerde’ protestantisme een breder draagvlak in de Maastrichtse samenleving zou krijgen.

Het Minderbroedersklooster vanuit het zuiden gezien. Tekening van Philip van Gulpen van circa 1840. Vanaf 1870 diende de kerk als archiefbewaarplaats.

Hoe komt het dat de politiek kon beslissen over een ruimte in het katholieke Minderbroedersklooster? Dit heeft van doen met de mislukte poging om Maastricht te verraden, een poging om Maastricht weer in handen van de katholieke Spanjaarden te spelen Tot 1632 hadden de katholieken het alleenrecht in Maastricht en velen wilden deze situatie weer terug. Het volgende verhaal is ongetwijfeld bij veel lezers bekend. De minderbroeder pater Vinck werd medeschuldig geacht aan dit verraad. Hij en een aantal anderen werden onthoofd. Hun hoofden werden op pinnen gezet op het rondeel ‘De Drie Duiven’. Vanaf dat moment heet dit rondeel ‘De Vief Köp’. Het gevolg van deze geschiedenis is dat de minderbroeders een bijzondere eed van trouw moesten aﬂeggen aan de Staten-Generaal. Zij weigerden daaraan te voldoen, waarop zij de stad moesten verlaten. Echter, niet alle minderbroeders waren vertrokken. Twee mochten voorlopig blijven in een afgesloten ruimte om het gebouw te bewaken. Dat zinde de protestanten weer niet. Twee geloven onder een dak, dat kon niet. Er moest daarom iemand komen die de situatie in de gaten hield, een inspecteur, en dat werd de al eerder genoemde Philippus Ludovicus. Ook hij ging in het Minderbroedersklooster wonen en vocht van daaruit onvermoeibaar voor het zedelijk welzijn en de godsdienstige zuiverheid van zijn wezen.

Anna van Randwyck werd in 1642 benoemd tot weesmoeder of regentesse van het Gereformeerd Weeshuis gevestigd in het Minderbroedersklooster. Zij is begraven in de Sint-Janskerk.

Wie waren nu die wezen? Uiteraard ouderloze kinderen. De ouders moeten tot de Maastrichtse burgers of tot de soldaten uit het Maastrichtse garnizoen hebben behoord. Als ze tussen de vier en vijftien jaar oud waren, gezond en gereformeerd, kregen zij een plaatsje in het weeshuis toegewezen. Is het nu duidelijk waar zich dit weeshuis bevond? Omdat bekend is dat het Militair Hospitaal een aantal jaren later de oost- en zuidgang van het klooster betrok, kunnen we dan concluderen dat het weeshuis zich aan de westzijde bevond, met andere woorden langs de Sint Pieterstraat? Jammer genoeg is dat niet met zekerheid te zeggen. In ieder geval werd de beschikbare ruimte voor de komst van de kinderen verbeterd. De zolder werd gerepareerd, een trap afgebroken, een aantal schoorstenen brandveilig gemaakt, er kwam een nieuwe slaapzaal, bedsteden werden in orde gemaakt en het donkere glas in de vensters werd vervangen door helder glas. Er is ook een speelplaats aangelegd. De kinderen werden verzorgd door weesouders. De benamingen voor hen waren ‘binnenvader’ en ‘binnenmoeder’. Zij deden alles wat tot ‘nootdrufft ende onderhout vande voorzs. kinderen behoort’ oftewel de bekende huishoudelijk taken, vaak bijgestaan door een dienstmeid, zoals zorgen voor eten en drinken, warmte en licht, schone kleren en het verstellen ervan. Er was ook een schoolmeester verbonden aan het weeshuis. De kinderen kregen in de zomer acht uur les en in de winter zeven uur. De nadruk lag vooral op catechismus, gehoorzaamheid en beleefdheid. Zij leerden een vak en werden daarvoor bij ambachtslieden in de leer gedaan. Sommige kinderen werden uitbesteed. Er was ook een ‘doctoor of chirurgijn’ beschikbaar. Wanneer de wezen de leeftijd van vijfentwintig jaar hadden bereikt, werden ze geacht op eigen benen te kunnen staan. Bij het verlaten van het weeshuis kregen zij een vaste uitzet mee en wat geld of goederen al naar gelang zij bij hun aankomst in het weeshuis hadden meegebracht.

Regenten of weesmeesters vormden het bestuur. Zij zorgden voor het algemeen beheer. Hun besluiten zijn in het bovengenoemde resolutieboek opgenomen. De regenten werden bijgestaan door regentessen of weesmoeders. Zij hielden toezicht op voeding, kleding en alles wat van ‘nooden’ is.

Zieke soldaten

Ook heeft het gebouw van het vroegere Minderbroedersklooster lange tijd onderdak geboden aan een ziekenhuis speciaal bestemd voor soldaten. Het Maastrichtse ziekenhuis was het eerste in Nederland dat om die reden, het verplegen van militairen, werd opgericht. Tevoren werden zieke of gewonde militairen in de gasthuizen elders in de stad opgevangen. Het idee van een hospitaal alleen voor soldaten was nieuw.

Het is bekend dat Maastricht een belangrijke vestingstad is geweest waar altijd, afhankelijk van oorlog of vrede, meer of minder troepen gelegerd waren. Zo bevonden zich, voorafgaand aan de inname van stad door de Fransen in 1673, op een gegeven moment wel elfduizend soldaten binnen de muren. De aanwezigheid van zo’n enorme hoeveelheid soldaten kon natuurlijk makkelijk voor grote medische problemen zorgen. Overigens gold dit niet alleen voor Maastricht, maar ook andere vestingsteden hadden hier last van. Om die reden waren er rond die tijd voorzichtige bewegingen richting medische verzorging voor soldaten gaande. Zo is het van Den Bosch bekend dat er een soort ziekenfonds bestond. Elke compagnie stortte een bijdrage in de hospitaalkas en kreeg het recht haar zieken te laten opnemen. In Frankrijk bestond al een dergelijk hospitaal. Het is daarom heel goed mogelijk dat de bezetting door Frankrijk van Maastricht in de periode 1673 tot 1768 ertoe geleid heeft om ook hier zo’n ziekenhuis op te richten. Zeer waarschijnlijk kreeg Maastricht al in het jaar 1680 de beschikking over het Militair Hospitaal. Het is echter niet bekend of dit gelijk in het Minderbroedersklooster werd gevestigd, maar vanaf 1684 was dat zeker wel het geval.

De oostzijde van het Minderbroeders-klooster, getekend door Philip van Gulpen rond 1840. In dit gedeelte van het voormalige kloostergebouw was het hospitaal gevestigd.

Het hospitaal had zijn ziekenzalen in de oost- en zuidgang van het Minderbroedersklooster. Via een summiere beschrijving van 1731 is enigszins bekend hoe het hospitaal eruit moet hebben gezien. Ook de bekende Franse maquette van 1748 helpt hierbij. Volgens de bronvermelding van 1731 lag de ingang in het straatje, dat tegenwoordig nog steeds ‘Achter de Oude Minderbroeders’ heet. Op de maquettefoto is die ingang inderdaad terug te vinden. In de muur langs dit straatje, achter het koor van de kerk, is een poortje te zien. In 1731 is ook sprake van de Jeker die links van het poortje moet stromen. Die Jekertak is nu niet meer terug te vinden, omdat het riviertje op die plek overkluisd is door de Commandantswoning (op de maquettefoto te zien, tegenover de ingang van het ziekenhuis). Dezelfde zegsman uit 1731 beschrijft ook de ruimte rondom het hospitaal: ‘een grooten vierhoeckigen hof en daaraanvolgende een groot beplant pleyn’, waar de zieken konden wandelen en van de buitenlucht genieten. Het hospitaal was ruim en luchtig. Een iets latere beschrijving uit 1744, heeft het over een grote ruime keuken met ovens, een ‘backhuijs, brouwhuijs, heimelijke gemakken die sig in de riviere der Jecore ontlasten, tuijnen, ruime wandelplaetsen’ en overvloedig en goed water. Het hospitaal voldeed aan de eisen van de tijd, zelfs zodanig dat er vanuit Bergen op Zoom advies werd gevraagd hoe een dergelijk gebouw neer te zetten.

Een gang met toiletten, circa 1860 getekend door J.N. Brabant. Waren dit de ‘gemakken’ van het hospitaal, die ‘zich in de Jeker ontlastten’?

Alleen de soldaten die in het garnizoen lagen, konden gebruik maken van het ziekenhuis. Maar niet na een vechtpartij of als je ongeneeslijk ziek was. Ook niet als je door doodgewone huismiddeltjes geholpen zou zijn. De soldaten mochten alleen naar binnen met een briefje van hun commandant. Bij hun aanmelding moesten zij hun geweer, geld en goederen afgeven. Tijdens hun verblijf mochten zij bezoek ontvangen, maar dat kon wel uit voorzorg gefouilleerd worden om te voorkomen dat er zaken werden toegestopt die de genezing belemmerden. Eenmaal in het ziekenhuis moesten de soldaten zich aan de regels houden. Het was verboden om met je schoenen aan op bed te liggen, te roken of je portie brood en vlees te verkopen. Patiënten werden genezen verklaard wanneer zij drie dagen achter elkaar hun bord hadden leeggegeten. Alleen gewone soldaten lagen in het ziekenhuis. Ofﬁcieren werden meestal ondergebracht bij particulieren. De ziektes waardoor de soldaten in het Maastrichtse hospitaal terecht kwamen zijn niet echt bekend, maar in gewone tijden kan gedacht worden aan buikloop, koorts, wormen, geelzucht en schurft.

In de muur aan het Achter de Oude Minderbroedersstraatje, vlak achter het koor van de kerk, bevond zich een poortje. Dit was de ingang van het Militair Hospitaal. Detail van de Parijse maquette van 1748.

Wie hadden de zorg voor het hospitaal en zijn patiënten? In 1680 werd een hospitaalmeester, later aannemer genoemd, aangesteld met als taak voor voeding en verpleging te zorgen. Een controleur of ontvanger had de verantwoordelijkheid op ﬁnancieel gebied. Zo inde hij onder andere de bijdragen van de troepen en het geld dat betaald werd voor een opgenomen soldaat. Dat geld werd pas door hem ontvangen bij ontslag van de patiënt uit het ziekenhuis of bij zijn overlijden. Als een soldaat niet met zijn legeronderdeel kon meetrekken, diende een borgsom te worden betaald. Een echte arts, die tevens de b                                             est betaalde medewerker was, moest dagelijks visite lopen, waarbij hij aan de hospitaalmeester, de apothekersassistent en de oppasser van de betreffende ziekenzaal richtlijnen gaf voor voeding en medicijnen. Een aan hem ondergeschikte chirurgijn verbond de gewonden en verrichtte de operaties. Ook het doen van aderlatingen behoorde tot zijn taak. Bij amputaties en zware hoofdwonden had hij toestemming nodig van de arts, die dan bij de operatie aanwezig hoorde te zijn. Verder waren er nog knechten en meiden, ziekentroosters om ernstige zieken bij te staan, een kok en een schildwacht.

Het Militair hospitaal bleef meer dan honderd jaar gevestigd in het Minderbroedersklooster. In 1798 vond er een verhuizing plaats naar de Grote Looiersstraat, waarin later, net als het geval is met het minderbroederscomplex, een archiefdienst werd gevestigd.

3. Van klooster tot archief

Willemien Schouten

Bezoekers zijn altijd weer onder de indruk als zij voor de eerste keer het archief aan de Sint Pieterstraat betreden. Het Historisch Centrum Limburg bevindt zich dan ook in een prachtig gebouw dat nog steeds de sfeer van vroeger eeuwen ademt. Een geluk dat de autoriteiten in de jaren tachtig van de vorige eeuw hebben besloten om het archief te handhaven op de plek waar het zich al sinds 1881 bevindt, en het niet te laten verhuizen naar een bedrijfsgebouw in een buitenwijk, zoals enige tijd serieus is overwogen. Het gebruik van een pand is het behoud ervan. Dat geldt zeker voor het archiefgebouw. De noodzakelijke restauraties en verbouwingen in de loop der tijd maakten het tot wat het nu is: een indrukwekkend monument, waarin oude en nieuwe elementen op harmonieuze wijze samengaan.

In de kloostertuin, waarin de taxushagen nog de grens aangeven van de kruisgang, konden de minderbroeders van de rust genieten.

Oorspronkelijk was het een klooster van de minderbroeders, een bedelorde. Tot 1639 bleef het gebouw als zodanig in gebruik. De archiefstukken uit deze periode zijn door oorlogsgeweld verloren gegaan. Erg jammer, want hierdoor is het papieren geheugen definitief verdwenen. Er zijn wel enkele feiten bekend: bijvoorbeeld dat de minderbroeders in 1234 toestemming hadden gekregen om zich in Maastricht te vestigen, dat het bekende Sterre-der-Zeebeeld van de Onze-Lieve-Vrouwekerk oorspronkelijk een geschenk aan de minderbroeders was, dat het na verloop van tijd met de broeders financieel redelijk goed ging en dat er pogingen zijn gedaan om de oorspronkelijke leefregel in het klooster te herstellen.

Door de mislukte poging tijdens de Tachtigjarige Oorlog om Maastricht weer in handen van de katholieke Spanjaarden te spelen, kwam er een einde aan het verblijf van de minderbroeders in het gebouw. Vanaf ongeveer 1639 tot 1867, het jaar waarin Maastricht ophield vestingstad te zijn, functioneerde het als wapenopslagplaats of arsenaal. De kerk was een uitstekende locatie om kanonnen en affuiten (de onderstellen van kanonnen) en ander oorlogstuig in op te slaan. Dat is mede bekend omdat zich in ons archief een boek bevindt met prachtige afbeeldingen van de inrichting van de kerk in die tijd, getekend door de bombardier Egidius Pikhart. Zo zijn er bijvoorbeeld tekeningen van een ‘geweer zolder’ en een ‘buizen zolder’ waar de ontstekingsbuizen voor bommen, granaten en ander ontplofbare projectielen lagen opgeslagen. Maar in deze periode heeft het gebouw flink te lijden gehad. Er werd niet al te zachtzinnig mee omgesprongen. Meer dan eens zullen de kanonnen tegen de muren van de kerk zijn gebotst. Verder waren er in de kerk verdiepingen aangebracht om de opslagruimte te vergroten. Om lekkages tegen te gaan was de binnenkant helemaal zwart geteerd. De ramen waren verkleind en er zijn in de loop der tijd allerlei woningen tegen het complex aangebouwd. Van onderhoud was geen sprake. In het jaar 1867 werd Maastricht als vestingstad opgeheven. De periode als arsenaal kwam hiermee ten einde. De kerk diende nog enige tijd als gymnastiekzaal voor soldaten die toen in de Pieterskazerne lagen.

Omstreeks 1840 maakte Philip Van Gulpen deze tekening van het interieur van de Minderbroederskerk. De ruimte op de voorgrond, het schip, doet nu dienst als studiezaal. Het koor bevindt zich nog steeds achter de muur met het poortje (doksaal = scheidingswand tussen koor en schip).

Omstreeks deze tijd werd naarstig gezocht naar een geschikte ruimte voor het archief. Dit was ondergebracht in een gebouw in de Lenculenstraat, in een vochtige ruimte waar de muizen uit een naburige bakkerij vrij spel hadden. Door een samenloop van omstandigheden kwam de Minderbroederskerk in beeld als nieuw onderkomen voor het archief. Het was de archivaris van dat moment, Franquinet, die de aandacht vestigde op een eventueel gebruik van dit gebouw. Het Ministerie van Oorlog, eigenaar van de Minderbroederskerk, zag zich door het achterstallige onderhoud voor hoge kosten geplaatst en wilde het gebouw dan ook graag kwijt. In diezelfde tijd werkte op het Ministerie van Binnenlandse Zaken de bekende Maastrichtenaar Victor de Stuers, die bekend staat als de grondlegger van de monumentenzorg in Nederland. Dankzij hem is er gelukkig nog heel wat bewaard gebleven aan gebouwen uit vroeger eeuwen in Maastricht in plaats van dat deze door de slopershamer met de grond gelijk werden gemaakt. Hij was werkzaam op de afdeling Kunsten en Wetenschappen, waaronder het archief viel. Kortom: de kerk werd overgedragen aan Binnenlandse Zaken, Victor de Stuers zette zich in voor de noodzakelijke restauratie en zijn vriend, de bouwmeester Pierre Cuypers, gaf de adviezen. Zo kwam het dat er voor het eerst in Nederland een monumentaal gebouw werd heringericht als archief.

Interieur van de Sterre-der-Zeekapel in het Minderbroederscomplex. Hier is nog het originele neogotische archiefmeubilair te zien.

Bij een restauratie horen ook problemen. Eén probleem waarvoor elke archiefdienst altijd uitermate op zijn hoede is, kondigde zich al bijzonder snel aan. En dat is water. Het water van de Jeker kwam in 1880 omhoog geborreld door de vloer van de kerk. Water en archieven, bestaan er grotere vijanden? Daarom werd besloten een betonnen vloer te storten. Maar door deze beslissing kon er geen vloerverwarming worden aangelegd. Zodoende kwamen er kolenkachels. En dit leidde opnieuw tot een dergelijke vraag: bestaat er een grotere vijand voor archieven dan vuur?

Jos Habets (1829-1893), de eerste rijksarchivaris in Limburg. De kunstschilder Guillaume Eberhard maakte dit portret in 1935, meer dan veertig jaar na het overlijden van Habets.

Nu moest er nog naar een nieuwe archivaris worden gezocht. Deze werd gevonden in de persoon van de bekende historicus Jos Habets, op dat moment pastoor van Wolder. In 1881 volgde zijn benoeming. Toen hij aan zijn nieuwe baan begon, ontbrak het hem aan van alles. Daarom nam hij maar wat noodzakelijk meubilair mee uit zijn eigen huishouden. In een brief schreef hij wat hij nodig had: ‘een lessenaar, een bureau-ministre met laatjes en boekenrekje, tafels, stoelen, een klederkast, kolenbak, zitbanken en een kapstok’. Van Habets weten we dat hij niet alleen een gepassioneerd historicus en archeoloog was, maar ook een groot liefhebber van de neogotische stijl. Hij had dus ook een grote voorkeur voor neogotische meubels. Het meubilair, dat hij speciaal voor het archief liet ontwerpen in die stijl, heeft grotendeels nog tot in de jaren zestig van de twintigste eeuw gediend. Nu nog staan er enkele stukken in de Sterre-der-Zeekapel. Tegenwoordig wordt deze ruimte rechts van het koor gebruikt voor vergaderingen, cursussen en andere activiteiten die een rustige omgeving vragen. We werken dan aan de originele tafels en stoelen uit het laatste kwart van de negentiende eeuw.

4. Heilige Marcoen, bid voor ons

Kees Schutgens

Sint Servaas, Sint Lambertus, Sint Gerlachus, Sint Cornelius, Sint Gerardus... het zijn allemaal bekende heiligen. Gelovigen gaan op bedevaart naar hun graf, hun kerk of hun kapel en ze roepen hen nog steeds aan in hun gebeden. Maar wie was Sint Marcoen (Marculphus)? De devotie tot deze heilige is verloren gegaan. In het archief van wijlen pastoor Frans Rouwet († 1984) van de Sint-Matthijsparochie stuitte ik op een tweetal aktes die het mogelijk maken de herkomst van deze devotie nader te preciseren.

De eind negentiende-eeuwse herdruk van dit devotieprentje uit 1698 kreeg als onderschrift: ‘H. Marcoen abt, bijzondere patroon tegen verscheidene kwalen of wonden, bid voor ons’.

Heilig

Alvorens iets over deze betrekkelijk obscure Franse sint te vertellen, zijn enige algemene opmerkingen over heiligen, heiligheid en heiligenverering op hun plaats. Van oudsher spreken heiligen tot de verbeelding van het christenvolk. In de eerste eeuwen van het christendom, tijdens de vaak bloedige vervolging in het Romeinse Rijk, getuigen velen met hun bloed van het rotsvaste geloof in de verrezen Heer. Publieke verering geldt nu in de eerste plaats deze geloofshelden. Wanneer het christendom staatsgodsdienst wordt (begin vierde eeuw), treedt allengs een ander type geloofsgetuige op de voorgrond, zonder dat overigens het martelaarschap uit de geschiedenis verdwijnt: verstorven kluizenaars, kloosterlingen, maar ook mannen en vrouwen die, opgaande in wereldse en zondige genoegens, plots het licht zien en radicaal in het voetspoor van Christus treden. De sterfdag van al deze heiligen, de dageraad van een nieuw en hoger leven, wordt in de kerkelijke liturgie herdacht.

De herinnering aan al deze eerbiedwaardige mannen en vrouwen werd al gauw overwoekerd door legendes en vrome verhalen. Feit en fictie raakten onontwarbaar verhaspeld. Bij de graven van heiligen vonden volgens de overleve ring wonderen plaats en de in kerken aanwezige relieken (stoffelijke resten) van heiligen werden vereerd voor het verkrijgen van gunsten en het afweren van rampspoed. Vooral in de late middeleeuwen (veertiende en vijftiende eeuw) deed zich in de heiligenverering een bedenkelijke wildgroei voor, met een echte cultus en handel in aan heiligen toegeschreven gebeente. Verklaarbaar is deze uitwas wel: de middeleeuwse volksreligiositeit was geworteld in het concrete: zien en aanraken waren voor de middeleeuwse mens essentieel, het godsbeeld van theologen en geletterden was voor het gewone volk te abstract. Voor de reformatoren zou de heiligenverering een breekpunt worden, omdat het zicht op het unieke karakter van Christus’ heilswerk erdoor vertroebeld raakte. Ook in het katholieke kamp groeide het inzicht in de noodzaak van ‘hervorming’ op dit punt: de verering gold alleen de persoon van de heilige en niet zijn beeltenis of relieken. Volksreligieuze tradities zouden echter taaier blijken dan de hervormingswil van een ‘verlichte’ clerus! De beschrijving van heiligenlevens die systematisch ter hand genomen (de Bollandisten!) werd, is dan ook sterk gekleurd door de mode en smaak van de contrareformatie.

Kerkpolitiek

Dit laatste is een niet onbelangrijke vaststelling: het begrip ‘heiligheid’ is tijdgebonden en krijgt pas betekenis in de historische context. Elk tijdvak drukt zichzelf uit in wat het als heilig beschouwt. Vroomheidsidealen en opvattingen over wat een volmaakte christelijk leven is, krijgen dus andere accenten naargelang de tijd. Met andere woorden: tijdsomstandigheden bepalen de aard van de heiligheid en bepalen ook de op- en neergang van een devotie.

Daar komt nog het volgende bij. Niemand wordt zomaar heilig. Sinds pakweg het midden van de zeventiende eeuw wordt de procedure voor de heiligverklaring strikt toegepast door het kerkelijk gezag: de heilige Vader, aan wie de altijd met veel ceremonieel gepaard gaande canonisatie is voorbehouden, steunt voor dit onderdeel van zijn verheven taak op een groep specialisten binnen de curie. Het zal niet verbazen dat de kerkleiding hiermee over een geducht ‘ideologisch’ wapen beschikt om haar opvatting over een volmaakte levenswijze te propageren en het gemoed van het kerkvolk te beïnvloeden. Hoezeer toevallige historische omstandigheden in het geding zijn, mag alleen al blijken uit het volgende. Heiligheid blijkt meer voorbehouden aan mannen dan vrouwen: tachtig procent van de heiligen is man tegenover twintig procent vrouw. Wie nu zou durven beweren dat de parel van Gods schepping, de vrouw, minder tot een voorbeeldige en godvruchtige levenswandel is gepredisponeerd dan de man? Sociale herkomst speelt al evenzeer een belangrijke rol: na de middeleeuwen is het aantal vorstelijke en adellijke heiligen te verwaarlozen en groeit het aandeel van andere standen in de santenkraam. Boeren en arbeiders brengen het in de negentiende eeuw zelfs tot zestig procent. En wat te denken van de geografische herkomst? Italië heeft bijna evenveel heiligen voortgebracht als de rest van West-Europa samen. Dus hoe dichter bij Rome, hoe groter de kans op heiligheid! Kortom, officiële heiligheid is een betrekkelijke zaak en heeft de schijn tegen zich, waarmee allerminst is gezegd dat onze heiligen schijnheiligen zijn!

Proost Routart van Meerssen bevestigt op 23 december 1699 de echtheid van de relieken, zodat de dominicanen van de Luikse vicaris-generaal toestemming kunnen verkrijgen om een Marcoendevotie te starten.

Marcoen

Marcoen werd geboren in Bayeux. Wanneer precies weten we niet, maar het moet ergens rond het jaar 500 zijn geweest, toen Europa nog niet was getemd door het zwaard van het christelijk geloof. Na zijn bezit onder armen en wezen te hebben verdeeld werd hij op zijn dertigste priester gewijd. Door zijn levenswijze trok hij volgelingen. Dankzij een schenking van de Merovingische koning kon hij een benedictijnerklooster stichten te Nanteuil, waarvan hij de eerste abt werd. Hij overleed in 558 in de geur van heiligheid. Waaruit die heiligheid van Marcoen bestond, is in de nevels der tijden opgelost. Was hij van een rimpelloze, ja sullige braafheid, of kwam hij – wat bij menige heilige het geval is – na een verre van voorbeeldig leven van brassen en slempen tot inkeer? Verrichtte hij op bijzonder wijze de werken van barmhartigheid onder stakkerds en stumperds? Of bekeringswerk in het nog van barbaren en heidenen wemelende Gallië? De titel ‘missionaris’ in een biografische schets wijst op het laatste. Drie eeuwen na zijn dood werden zijn stoffelijke resten overgebracht naar Corbeny, ten noordwesten van Reims, waar in 906 een proosdij van de machtige Sint-Remigiusabdij van Reims werd gevestigd.

In de middeleeuwen nam de faam van Marcoen een hoge vlucht. De verering verbreidde zich naar Vlaanderen, Brabant en het Rijnland. In het nabije Aken genoot hij bijzondere verering in de Pauluskerk. Nu worden heiligen altijd vereerd voor een bijzondere werking die hun wordt toegedacht. Waar was Marcoen goed voor? Marcoen gold als beschermheilige tegen huidziekten, meer bepaald het ‘koningszeer’, een gezwel in de keel. De herkomst van dit patronaat is schimmig, maar de legendevorming rond de heilige biedt een aanwijzing. Marcoen zou aan de Franse koning in 906 het privilege van geneeskracht hebben geschonken: de magische kracht om onder het prevelement ‘de koning raakt je aan, God geneze je’ door aanraking wonden te genezen. Na zijn kroning te Reims begaf de koning zich daartoe naar Corbeny waar hij de mis bijwoonde en de relieken vereerde. Als koning-wonderdoener stond hem vervolgens niets meer in de weg het ‘koningsheil’ onder zijn onderdanen te verbreiden. Lodewijk XIV liet de relieken van Marcoen naar Reims overbrengen waar ze nu nog worden bewaard.

Marcoen in Maastricht

Hoe kwamen de relieken in Maastricht? Zoals we zagen, speelde de Remigiusabdij een rol in de devotie. In het nabijgelegen Meerssen was een vanuit Reims gestichte proosdij gevestigd. In de zeventiende eeuw verkocht de abdij van Reims de proosdij aan de abdij van Eaucourt, gelegen in het bisdom Atrecht en bewoond door reguliere kanunniken van Augustinus. Ook in Eaucourt bevonden zich stoffelijke restanten van abt Marcoen. De proost van Meerssen nu, Augustinus Routart, bemiddelde voor de Maastrichtse dominicanen bij de abt van Eaucourt ter verkrijging van een reliek van de heilige. Het lukte. De bereidheid hiertoe van vader-abt is wellicht te zien als een blijk van erkentelijkheid voor de hulp die zijn klooster, door oorlogshandelingen zwaar gehavend, bij de wederopbouw kan hebben gekregen van de Maastrichtse lekebroeder Franciscus Romanus. Laatstgenoemde, in 1672 bij de dominicanen ingetreden, ontpopte zich tot een bouwmeester van formaat. In 1685 met toestemming van zijn superieuren naar Parijs getrokken, had Romanus de leiding bij tal van bouw- en herstelwerkzaamheden in het Franse land.

Hoe dan ook, in december 1699 bevestigde Routart de echtheid van de Marcoen-reliek, die de dominicanen aan de Luikse vicaris-generaal Van Hinnisdael hadden voorgelegd, met de boodschap, dat hij deze van de abt van Eaucourt had ontvangen ‘gewikkeld in groene zijde, verzegeld, voorzien van een bewijs van echtheid dat mede-ondertekend was door de prior van de abdij’. Een maand later, 27 januari 1700, verklaarde Van Hinnisdael dat hij de reliek in orde had bevonden en er derhalve in toestemde dat ‘ze publieke verering deelachtig werd tot meerdere glorie van God en eer van zijn heiligen’. Altijd bedacht op heidens misbruik en gesjacher met heilige resten koos de vicaris-generaal zijn woorden behoedzaam. Gedurende de achttiende eeuw werd de reliek in de Dominicanenkerk bewaard (Sint-Catharinakapel). Na de sluiting van de Dominicanenkerk in de Franse tijd (1796) vond de reliek een rustplaats in de Sint Servaas (1804).

Werd de devotie tot Sint Marcoen in de stad en omgeving populair? Hierover is weinig bekend. Over wonderdadige tussenkomsten van de heilige al evenmin. Van vernoeming van pasgeboren Maastrichtenaartjes naar Marcoen zijn maar enkele gevallen bekend. In de negentiende eeuw werd de naamdag van de heilige (1 mei) plechtig gevierd in de Sint-Servaaskerk. Tot in de jaren zestig van de vorige eeuw konden pelgrims naar de Sint Servaas heilzaam water tappen uit het zogeheten Marcoen-tonnetje. In de Romeinse heiligenkalender zoekt men thans zijn naam vergeefs. Zo deelt deze in zijn dagen voortreffelijke man in het lot van gewone stervelingen: geborgen in God, zonder schaduw en pijn, maar in totale vergetelheid bij het mensengeslacht.

5. Bisschop Amandus, niet de eerste de beste

Régis de la Haye

Enkele eeuwen lang, vanaf Sint Servaas, is Maastricht een bisschopsstad geweest, totdat bisschop Hubertus in Luik ging resideren. Eén van die bisschoppen van Maastricht was de Heilige Amandus.

Maar Amandus was geen gewone bisschop. Hij was geboortig van Aquitanië in het Frankische Rijk en leidde een leven als reizende monnik-missionaris. Eerst had hij vijftien jaar lang in Bourges als kluizenaar geleefd, daarna was hij nog twee keer op bedevaart naar Rome gereisd. Ondertussen was hij bisschop gewijd, maar naar Iers voorbeeld bisschop zonder zetel, ‘predik-bisschop’. In veel streken in Europa verkondigde hij het geloof, overigens niet altijd met succes. De Vlamingen gooiden hem bij Gent pardoes in de Schelde, bij de Slaven kreeg hij niets van de grond, en bij de Basken aan de voet van de Pyreneeën werd hij door een plaatselijke grapjas belachelijk gemaakt. Maar daardoor liet Amandus zich niet van zijn stuk brengen. Hij bleef het geloof verkondigen.

Amandus moet een zeer belangrijk man geweest zijn. Hij had persoonlijke vrienden in de hoogste kringen, zoals Audoinus en Eligius, topambtenaren van de toenmalige Frankische koningen, die later belangrijke bisschoppen zouden worden. Hij stond in zo hoog aanzien dat koning Dagobert I († 639) hem persoonlijk verzocht om zijn enige zoon en troonopvolger, Sigebert, te dopen. Hij was dus niet de eerste de beste.

Toen Sigebert zelf koning werd, kwam in 648 de bisschopszetel van Maastricht vacant. Sigebert III wilde graag Amandus benoemen, maar Amandus trok er niet zo aan. De status van residerend bisschop kwam niet overeen met zijn levensideaal van rondtrekkend monnik-missionaris en er was dus enige druk nodig om hem deze functie te laten aanvaarden. Toch lukte het, en Amandus is bisschop van Maastricht geweest van einde 648 tot einde 651. Hij bleef dus niet lang. Zijn strenge leefwijze botste binnen de kortste keren met de bourgondische leefwijze van de Maastrichtse priesters en diakens. Bovendien had Amandus als reizende bisschop geen zitvlees. Ontmoedigd door de slapte van de clerus van Maastricht, wilde hij ontslag nemen. Dat alles staat in een brief die hij krijgt van paus Martinus I (649-653), wanneer Amandus hem schrijft dat hij er in Maastricht mee wil stoppen. De paus probeert hem nog een hart onder de riem te steken, maar toch houdt Amandus het tegen het einde van het jaar 651 voor gezien, en gaat hij weer terug naar zijn geliefde abdij Elnone, het huidige Saint-Amand-les-Eaux (Noord-Frankrijk), van waaruit hij zijn missiereizen onderneemt.

In het tweede deel van zijn brief aan Amandus schrijft paus Martinus over een heel ander onderwerp. Er was namelijk pas een synode geweest bij de Lateranen in Rome over een nieuwe dwaalleer, het ‘monotheletisme’. Jezus zou weliswaar twee naturen gehad hebben, een menselijke en een goddelijke, maar slechts één wil, een goddelijke, en zeker niet een zwakke menselijke wil. Dat idee kwam van de patriarch van Constantinopel, en was goed bedoeld, namelijk als een poging om de monofysieten van Syrië en Egypte weer in de eenheid van de kerk terug te brengen. Dezen waren namelijk van mening dat de goddelijke en de menselijke natuur in Christus tot een totale eenheid waren versmolten, zodat er van het menselijke in Jezus weinig meer overbleef. Gezien het oproer dat daarover in heel de kerk zowel in Oost als in West was ontstaan, riep paus Martinus I in 649 de synode van Lateranen bijeen, dat deze dwaalleer veroordeelde. De conclusies van de kerkvergadering werden tweetalig opgesteld, in het Grieks en in het Latijn. Vervolgens stuurde de paus de besluiten van het concilie toe aan bisschop Amandus van Maastricht, alsmede zijn encycliek over het onderwerp, en vroeg hem in het tweede deel van de brief om koning Sigebert III van Austrasië te verzoeken om enkele bisschoppen naar Rome te sturen. Dezen zouden dan met een pauselijke zending naar de keizer van Constantinopel gaan, om de positie van de kerk van Rome te verklaren.

De Heilige Amandus door Henri (Harrie) Schoonbrood, 1938. De naam Amandus betekent: hij die bemind moet worden, de beminnelijke. Daarom wordt hij ook wel eens afgebeeld met een brandend hart.

Over deze veroordeling van het monotheletisme door de synode van Lateranen schrijft de paus een groot aantal brieven. Natuurlijk allereerst aan keizer Constans II van Constantinopel (tegenwoordig Istanbul), en verder aan de allerbelangrijkste patriarchen en bisschoppen, van Carthago, Philadelphia (Amman in Jordanië), Jeruzalem, Antiochië en Saloniki ... en – zoals we al zagen – aan bisschop Amandus van Maastricht! Amandus stond dus bij paus Martinus in zeer hoog aanzien. Bovendien veronderstelt de brief die de paus aan Amandus schrijft, dat deze vloeiend Latijn kan lezen, en dat hij een uitstekende theologische kennis heeft, om de addertjes onder het gras van het monotheletisme te doorzien. Om de theologische spitsvondigheden door te prikken was immers een degelijke kennis van het dossier nodig, zowel vanuit de Latijnse als vanuit de Griekse teksten.

Amandus was dus zeker niet de eerste de beste. En het is niet meer dan terecht dat in Maastricht een straat naar hem is genoemd.