Titelpagina

Samuël Kruizinga

Overlegeconomie in oorlogstijd

De Nederlandsche Overzee Trustmaatschappij en de Eerste Wereldoorlog

eBook editie, oktober 2012

Walburg Pers

Deze uitgave kwam tot stand mede dankzij financiële steun van NOT Fonds.

© 2012 Samuël Kruizinga, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Afbeelding omslag:

J.A. (‘Antoon’) van Welie, ‘Het bestuur van de Nederlandsche Overzee Trustmaatschappij te Amsterdam in de jaren 1914-1919’ (1922-1924). Het schilderij is gemodelleerd naar de ‘regentenstukken’ die de kopstukken van de VOC in de Gouden Eeuw van zichzelf lieten maken, waarmee duidelijk wordt aangegeven welke status de schilder de afgebeelde heren toedicht. Van links naar rechts staan afgebeeld: A. Roelvink, A. Maclaine Pont, S.M.D. Valstar, Jhr. L.P.D. op ten Noort, C.J.K. van Aalst, G.W. van der Goes, G.H. Hintzen en J. van Vollenhoven. Aan de muur rechtsboven hangt het portret van de in 1918 overleden Th.J. van Haren Noman. [Rijksmuseum Amsterdam]

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voorzover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16b Auteurswet 1912 juncto het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351 zoals gewijzigd bij Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

Omslagontwerp: Henk Wals, Lauwers-C, Nijmegen

eBook Productie: Merijn de Haen, ePUB Pro, Utrecht

ISBN 978.90.5730.863.5

NUR 680

Inleiding

Een staat binnen de staat

Van juli 1914 tot en met november 1918 vond een explosie van geweld plaats die tot dan toe zijn weerga niet had gekend, en waarvan de naschokken nog tot in de 21e eeuw te voelen zijn. De ontzagwekkende krachten die techniek en ideologie wisten vrij te maken kwamen in die jaren tot een gruwelijke explosie, waardoor de namen van slagvelden als Passchendaele, de Somme en Gallipoli zich definitief in het collectief geheugen hebben gevestigd. Maar de Eerste Wereldoorlog kende meer fronten dan alleen de uitgebreide loopgravenstelsels in Vlaanderen en Noord-Frankrijk, de steppen van Rusland en de woestijnen van het Midden-Oosten. Ook op economisch gebied voerden beide machtsblokken, de Geallieerden en de Centralen, een strijd op leven en dood. Deze economische oorlog begon toen de Britse regering in augustus 1914 besloot de toegang tot de Duitse Noordzeehavens te blokkeren en zo de Centrale overzeese aanvoerlijnen af te snijden. Ook schepen op weg naar neutraal Nederland werden door de Britse vloot aangehouden, uit angst dat hun lading via de Rijn toch nog in Duitsland terecht zou komen. Schepen met bestemming Rotterdam of Amsterdam zouden alleen dan mogen doorvaren, als Nederlandse regering alle doorvoer naar Duitsland verbood. Met andere woorden: Londen eiste, tegen het internationaal recht in, dat Den Haag zou meehelpen om de Britse blokkade te verplaatsen van de Noordzee naar de landgrens tussen Duitsland en Nederland. ‘England rules the waves’ en dus ‘England waives the rules’, grapten Nederlandse zeelui wrang.1

De Geallieerden plaatsten de Nederlandse regering zo voor een duivels dilemma: Nederland had overzeese invoer nodig, maar de Britten eisten keiharde garanties dat doorvoer naar Duitsland onmogelijk zou zijn. Uiteraard zou Berlijn dat nooit goedkeuren. Gelukkig verzon men een list, ‘een ingenieuze en eigenlijk de enige denkbare’, aldus de historicus Hermann von der Dunk, ‘om aan de blokkadeverworging te ontkomen, zonder de Duitsers direct te provoceren!’2 Een groep Nederlandse reders en bankiers, onder leiding van C.J.K. van Aalst, richtte een nieuw bedrijf op – de Nederlandsche Overzee Trustmaatschappij (NOT)3 – dat zou fungeren als doorvoerluik voor overzeese import in Nederland, maar daarbij garandeerde dat haar afnemers deze niet zouden doorverkopen naar Centrale landen. De Nederlandse regering kon zich zo officieel – maar, zoals zal blijken, niet officieus – afzijdig en Berlijn te vriend houden, terwijl de Britse regering toch de garanties kreeg die zij wilde hebben.

De eerste slag aan het economisch front Nederland was daarmee gewonnen door de Geallieerden, maar de oorlog nog lang niet. De almaar escalerende economische strijd tussen Geallieerden en Centralen ging een steeds grotere invloed uitoefenen op de Nederlandse economie en dwong de Nederlandse regering tot actief ingrijpen. Maar zij kon en wilde dat niet alleen. Daardoor ontstond ruimte voor het bedrijfsleven om zich te organiseren in ‘Crisisinstellingen’ en de overheid de helpende hand te bieden. De NOT, opgericht door enkele van Nederlands machtigste bankiers en scheepvaartmagnaten, speelde in deze ‘spontaan geleide’ overlegeconomie in oorlogstijd, waar al ‘improviserend’ gereageerd moest worden op elkaar in razend tempo opvolgende handelspolitieke en economische ontwikkelingen, een hoofdrol, en eigende zich een verregaande autonomie op economisch, buitenlands en handelsbeleid toe.4 Tijdgenoten verwezen naar de Trustmaatschappij als een ‘nevenregering’ of zelfs een ‘staat binnen de staat’ en naar haar president Van Aalst als de ‘ongekroonde koning’ van Nederland.5 Maar de NOT kon niet ongehinderd haar gang gaan. Andere zakenlieden wilden óók hun invloed doen gelden op het economisch- en handelsbeleid van Nederland, en uiteraard voerden de oorlogvoerende partijen – vooral Groot-Brittannië – continu forse druk uit op de Trustmaatschappij. Ten slotte gingen, naarmate de oorlog langer duurde, ook elementen binnen de Nederlandse regering zich verzetten tegen de machtspositie van de NOT-zakenmannen.6

In dit boek zal ik analyseren welk beleid de Nederlandsche Overzee Trustmaatschappij nastreefde en hoe dat beleid tot stand kwam. Om daar achter te komen zal ik in kaart brengen wie er allemaal invloed hadden op het besluitvormingsproces. In hoeverre hadden de bedrijven die meehielpen om de Trustmaatschappij op te zetten bijvoorbeeld een vinger in de pap? En welke NOT-bestuursleden wisten de grootste stempel te drukken op het beleid? Daarnaast zal ik bekijken in hoeverre de NOT de ruimte kreeg om haar beleid uit te voeren, en van wie en in welke mate zij tegenstand ondervond. Was de Nederlandse regering ten allen tijde bereid om de Trustmaatschappij zelfstandig haar gang te laten gaan? Welke eisen stelde Groot-Brittannië, wiens economische blokkade van bepalende invloed was geweest op de oprichting van de NOT, aan bestuur en beleid van de Trustmaatschappij? En in hoeverre deelden de overige ‘Crisisinstellingen’ de visie van het NOT-bestuur?

Het gemankeerd gedenkboek

Dit boek is het tweede dat geheel gewijd is aan de NOT. In 1935 verscheen namelijk een geautoriseerde, maar vooral ook gemankeerde versie van de NOT-geschiedenis, onder de titel De Nederlandsche Overzee Trustmaatschappij: middelpunt van het verkeer van onzijdig Nederland met het buitenland tijdens den Wereldoorlog 1914-1919. De auteur van het in 1935 gepubliceerde NOT-gedenkboek was de econome en historica Charlotte Aleida van Manen. Zij was al tijdens de Eerste Wereldoorlog actief, niet alleen als auteur maar ook als propagandist. Zij had weinig op met het Duitse keizerrijk en was daarom graag ingegaan op de verzoeken van Wellington House, het Britse ‘War Propaganda Bureau’ dat zich vooral richtte op Geallieerde en neutrale landen7, om in de Nederlandse pers expliciet de aandacht te vestigen op de duistere kanten van de machtige oosterbuur. Met het doel om ‘zoo objectief mogelijk de feiten weer te geven’ over ‘hoeveel onrecht [. . .] dat Rijk’ op zijn geweten had, publiceerde zij in 1915 een artikel in het gezaghebbende tijdschrift De Gids.8 Van Manen richtte haar energie daarna op het binnenland. Ze werd actief in verschillende bewegingen voor vrouwenkiesrecht9 en liet ook op sociaal vlak van zich horen: in 1918 verscheen van haar hand Bedrijfsleven en de strijd tegen armoede in Nederland. Zij pleitte daarin voor een aanpak van het werkloosheidsprobleem bij de wortel: in plaats van geld uit te geven aan de bestrijding van de symptomen van werkloosheid moesten, door verbetering van scholing en een beter aansluiten van beroepspraktijk op vakopleiding, meer mensen klaargestoomd worden voor het bedrijfsleven.10

Deze curieuze mengeling van sociale bevlogenheid, elitaire bevoogding en een kritische blik op de (buitenlandse) politiek van het Duitse keizerrijk zal de aandacht hebben getrokken van NOT-directeur Van Aalst, die er soortgelijke ideeën op nahield.11 Vlak na het einde van de Eerste Wereldoorlog benaderde Van Aalst daarom deze gelijkgestemde geest met de vraag of zij de geschiedenis van de Trustmaatschappij te boek zou willen stellen.12 Zij zou echter geen carte blanche krijgen. Hoewel Van Manen in principe zonder beperkingen gebruik mocht maken van het door de Trustmaatschappij verzamelde archiefmateriaal, eiste Van Aalst dat zij zich in het uiteindelijke werk zou onthouden van ‘aanvallen op regeeringen, instellingen of personen’. Daarom hadden haar opdrachtgevers zich expliciet het recht voorbehouden naar believen te schrappen in de door Van Manen aangeleverde teksten. Van Manen was akkoord gegaan met deze beperkingen – wellicht mede dankzij het vorstelijke salaris dat haar was toegezegd – en beloofde, om de angst bij de NOT-bestuurders weg te nemen, dat zij een ‘histoire intime’ zou vermijden. Het boek zou in plaats daarvan een ‘rustige, onpartijdige uiteenzetting’ te worden van de NOT-geschiedenis. Met die formulering toonden alle partijen zich tevreden en Van Manen beloofde dat het boek binnen vijf jaar ter perse kon.13 De NOT-archiefcommissie bleek echter al snel een wat andere opvatting van ‘rustig’ en ‘onpartijdig’ te hebben dan de auteur. Zij maakte uitgebreid gebruik van haar contractueel vastgelegd recht Van Manens schrijfwerk te ontdoen ‘van de aanwezigheid van diplomatiek gevaarlijke of voor bepaalde personen minder aangename passages’.14 Van Manen ergerde zich groen en geel aan de overactieve rode pen van de commissieleden.15 Zij kreeg het dan ook geregeld met haar opdrachtgevers aan de stok, waardoor de zo goed begonnen werkrelatie al snel verzuurde.16

Al dit gekonkel leverde ook veel vertraging op. Pas in 1935, zestien jaar nadat haar de opdracht verstrekt was, rolde het gedenkboek van de pers. De uiteindelijke versie bestond uit acht delen in zes dikke banden, waarvan de laatste twee bestonden uit bijlagen die met een vertraging van een half jaar (het was inmiddels al 1936) verschenen. Op de eerste, ongenummerde pagina van het achttien kilo wegende gedenkboek stond bovendien een opvallende mededeling van de NOT-bestuursleden, dat de pennenvruchten van de auteur geheel voor haar eigen rekening waren en zij elke verantwoordelijkheid daarvoor expliciet afwezen.

Desondanks waren de eerste reacties in de Nederlandse pers zeer positief. Het Algemeen Handelsblad prees het grondig onderzoek van de auteur, dat ‘voor het nageslacht van onschatbare waarde zal blijken.17 ‘Een schitterende prestatie van de bewerkster’, jubelde De Maasbode.18 Vooral het feit dat Van Manen zoveel nieuw, en tot dan toe niet beschikbaar, bronnenmateriaal over Nederland tijdens de Grote Oorlog in het algemeen en de Trustmaatschappij in het bijzonder uit de verder voor onderzoekers niet toegankelijke archieven had geopenbaard, werd bijzonder gewaardeerd. Maar er kwam al snel ook kritiek op het meerdere vuisten dikke werk. De Nederlander betreurde dat de auteur geen ‘dwingende samenhang’ aan het werk had willen geven, maar er voor gekozen had ‘de gebeurtenissen voor zich zelf te laten spreken’.19 Ook Het Vaderland betreurde dat het Van Manen niet in staat was gebleken ‘de heele zaak meer synthetisch, meer vergeestelijkt zouden wij haast zeggen, meer tot echte geschiedenis geworden, te beschrijven.’20

Fundamenteler commentaar kregen zowel de auteur als haar opdrachtgever van een wel zeer kritisch lezer: Sir Francis Oppenheimer, die in zijn functie als Brits handelsattaché de Trustmaatschappij van heel dichtbij had meegemaakt. Hij kreeg van de Archiefcommissie van de NOT een presentexemplaar van de boeken van Van Manen, maar haalde uit lezing daarvan niet de vreugde die het bijbehorende briefje hem toegewenst had.21 ‘I am afraid several matters are represented from an angle which can hardly be called fair or accurate’, klaagde hij tegenover de Britse Gezant in Nederland.22 Na over bepaalde passages informatie te hebben ingewonnen bij de archivaris van het Britse ministerie van Buitenlandse Zaken en deze te hebben vergeleken met zijn eigen aantekeningen uit de oorlogstijd, schreef hij een boze brief naar de NOT-archiefcommissie. Daaruit bleek dat hij NOT-baas Van Aalst ervan verdacht de geschiedenis te hebben verdraaid door zichzelf een veel te grote rol toe te dichten en de bijdragen van anderen – met name Oppenheimer zelf – te minimaliseren.23 Van Aalst en zijn medecommissieleden zaten kennelijk zo met de kwestie in hun maag (wellicht uit angst dat Oppenheimer zelf voor de NOT-bestuursleden onwelgevallige zaken zou gaan publiceren) dat ze hun secretaris H.L. de Beaufort naar Londen stuurden om Oppenheimer persoonlijk gerust te stellen.24 Deze was, getuige de aantekeningen die Oppenheimer van het gesprek maakte, opvallend openhartig. Hij gaf toe dat de NOT-geschiedenis die door Van Manen te boek was gesteld verre van foutloos was, maar dat lag niet aan de Archiefcommissie, aldus De Beaufort, maar aan de auteur: ‘[T]he lady historian charged with writing the History in question proved rather incompetent and disappointing’, noteerde Oppenheimer uit zijn mond. Daarom had de NOT-archiefcommissie ook besloten tot het invoegen van het extra voorblad waarin elke verantwoordelijkheid voor de publicatie expliciet van de hand gewezen wordt.25

Recentere besprekingen van Van Manens gedenkboek lijken de mening van De Beaufort en Oppenheimer volledig te delen. Bronnenpublicist en historicus Cornelis Smit stelt in zijn in 1975 gepubliceerde ‘verlate boekbespreking’ dat de auteur zich volstrekt kritiekloos opstelt tegenover het NOT-bestuur en weinig tot geen oog heeft voor de “omgeving” van de Trustmaatschappij, zoals de rol van de Nederlandse overheid en andere belangrijke actoren. Verder maakt hij bezwaar tegen de brokkelige structuur van Van Manens gedenkboek, waarin een rode draad lijkt te ontbreken. En ten slotte krijgt Van Manen nog een standje voor haar ‘teleurstellende, immers ongenietbare’ schrijfstijl: dor, droog en vol met onbegrijpelijke en veel te lange zinnen.26 Ook historici Marc Frey en Michael Riemens zijn, met Smit, van mening dat Van Manens gedenkboek als serieus geschiedwerk eigenlijk onbruikbaar is.27

De publicatiegeschiedenis van Van Manens achtdelig boekwerk verklaart waarom dat zo is. De auteur werd door haar mecenas niet al te subtiel gestuurd in wat zij wel en niet mocht opschrijven. Bovendien deed Van Manen aan zelfcensuur door er zelf voor te kiezen elke schijn van een ‘histoire intime’ te vermijden.28 De door (zelf)censuur ontstane gaten in haar geschiedverhaal probeerde zij op te vullen met wollig en archaïsch taalgebruik, bedoeld om mogelijk onwelgevallige passages onder een deken van stoffige zinnen te verbergen.

Een ‘Histoire intime’ van de NOT

Dit boek biedt antwoorden op vragen die Van Manen niet wilde of niet kon stellen. Het is gebaseerd op onderzoek in de NOT-archieven, die de Archiefcommissie in 1937 overdroeg aan wat nu het Nationaal Archief heet. Ook de archieven van de andere Crisisinstellingen, voor zover zij materiaal hebben achtergelaten, zijn daar te vinden.29 Voor dit boek heb ik vooral dankbaar gebruik gemaakt van de uitgebreide notulen van de Uitvoerende Commissie en de Raad van Bestuur – waarin de leden, omdat de vergaderingen geheim waren, geen blad voor de mond namen.30

Desondanks lijkt het erop alsof er wel enige zelfcensuur heeft plaatsgevonden, en juist daarom mag ik van groot geluk spreken dat tijdens mijn onderzoek de dagboeken van NOT-president Van Aalst openbaar gemaakt zijn op de website van het Instituut voor Nederlandse Geschiedenis. Dit dagboek is eigenlijk meer een uitgewerkte agenda waarin Van Aalst, puur voor zichzelf, noteerde wat hij allemaal gedaan en besproken had. Hoewel het Dagboek-Van Aalst stevig gekleurd én gekruid is door het nogal opgeblazen gevoel van eigenwaarde van de auteur, bieden de Aanteekeningen van Dr. C.J.K. van Aalst ten tijde van den Wereldoorlog, 1914-1918 een opmerkelijk kijkje achter de schermen van de hele Nederlandse politiek en zakenwereld, waarbij uiteraard flink veel ruimte is gereserveerd voor de NOT.31

Een derde belangrijke bron is het persoonlijk archief van Francis Oppenheimer, de hierboven al genoemde commercieel attaché van de Britse Legatie in Den Haag tijdens de Eerste Wereldoorlog. Oppenheimer bemoeide zich intensief met de NOT die hij, zoals blijken zal niet geheel onterecht, als zijn creatie beschouwde. Zijn archieven, die zich in de Bodlean Library in Oxford bevinden, bevatten onder andere een dagboek van de tweede helft van de oorlog en proeven voor een autobiografie – geschreven eind jaren 1950 – gebaseerd op het hele, inmiddels verdwenen oorlogsdagboek. Deze proeven zijn zeer gedetailleerd en voor onderzoekers veel bruikbaarder dan het eindproduct, getiteld Stranger Within.32 Daarnaast heb ik veel nuttige informatie opgedoken uit de Nederlandse regeringsarchieven in het Nationaal Archief, vooral betreffende de ministeries van Buitenlandse Zaken en Landbouw, Handel en Nijverheid, en uit de door C. Smit geredigeerde bronnenuitgaven aangaande het buitenlands beleid.33 Ook de Britse regering heeft tijdens de oorlog veel materiaal over de NOT en haar bestuurlijke en institutionele omgeving verzameld, welke nu terug te vinden zijn in de National Archives in Kew.34 Dit bronmateriaal heb ik verwerkt in de nu volgende hoofdstukken, waarin het besluitvormingsproces van de NOT en haar interactie met andere beleidsbepalende instanties als de Nederlandse, de Britse en de Duitse regering en de overige Crisisinstellingen centraal staan.

In het eerste hoofdstuk draait het om de vraag wie er nu eigenlijk verantwoordelijk is voor de oprichting van de NOT in 1914. Uit mijn onderzoek blijkt dat de Nederlandse regering, in het bijzonder de ministers van Buitenlandse Zaken en Landbouw, Nijverheid en Handel, daarin een veel belangrijker rol speelde dan van tevoren is aangenomen. De beide bewindslieden hadden echter een totaal andere visie op de verhouding tussen de regering en de nieuwe Trustmaatschappij. Het elementaire meningsverschil tussen beide bewindslieden werd “opgelost” door de precieze verhouding met, en dus ook de plichten van de regering jegens, de NOT zo vaag mogelijk te formuleren, zodat iedereen – ook de Britse regering – daarin kon lezen wat hij wilde.

Hoofdstuk 2 gaat over de onderhandelingen die de NOT in de eerste helft van 1915 voerde met de Britse regering. Hier blijkt waarom (bijna) het hele NOT-bestuur zo tevreden was met de behaalde onderhandelingsresultaten, die door tijdgenoten en historici uiterst kritisch zijn beoordeeld. Bovendien behandel ik in dat hoofdstuk de vraag hoe de particularistische visie van het dagelijks bestuur van de Trustmaatschappij, de Uitvoerende Commissie (UC), doorwerkte in het NOT-beleid.

Vervolgens gaat hoofdstuk 3 dieper in op de bemoeienissen van de NOT met de export van goederen uit Nederland naar de Centralen, primair naar Duitsland, gedurende 1915. Aanvankelijk werkten alle betrokken partijen – de Trustmaatschappij, de regering, enkele andere Crisisinstellingen en zelfs de Duitse regering – relatief harmonieus samen. Maar al snel ontstonden er breuklijnen die de communicatie tussen de verschillende commissies en regeringsdepartementen ernstig bemoeilijkten en het moeilijk maakten een eenparig beleid te voeren.

In hoofdstuk 4 staan de ingewikkelde onderhandelingen over de Nederlandse landbouwuitvoer gedurende 1915-1916 centraal. De Britse regering eiste dat de Nederlandse regering de uitvoer van agrarische producten naar Duitsland sterk zou verminderen. De UC steunde de Britse regering in dit streven, maar had daar, zoals ik zal laten zien, zo haar eigen redenen voor. Dit bracht haar op een ramkoers met landbouwminister F.E. Posthuma en zijn nieuwe bondgenoot A.G. Kröller. Crisisinstellingen en ministers kozen partij in het conflict en kwamen lijnrecht tegenover elkaar te staan.

Het vijfde hoofdstuk draait om twee paradoxen. Ten eerste werden gedurende 1916 de verhoudingen tussen de NOT aan de ene en de Nederlandse en Britse regeringen aan de andere zijde steeds antagonistischer, maar tegelijkertijd ook steeds hechter. Ten tweede werd de hand van de Trustmaatschappij steeds zichtbaarder in de Nederlandse economie, maar moest zij om haar vele taken uit te kunnen voeren ook steeds vaker steun zoeken bij andere Crisisinstellingen. Dit hoofdstuk gaat over de toenemende kritiek die de UC hierover te verstouwen kreeg en hoe (en met wiens hulp) zij die, zij het voorlopig, wist te pareren.

In hoofdstuk 6 gaat het primair om de onderhandelingen die in 1917 en de eerste helft van 1918 gevoerd werden over de Nederlandse handelsvloot, die naarmate de oorlog langer duurde en de transportcapaciteiten van beide oorlogvoerende partijen lam dreigde te leggen, haar tonnage in goud waard werd. De Trustmaatschappij probeerde hierover een regeling te treffen met de Britse regering maar moest, in tegenstelling tot eerdere onderhandelingen, nauw, intensief en in het openbaar samenwerken met zowel verschillende ministeries als de scheepvaarteigenaren zelf. Het zou echter noch de regering noch de reders lukken om onderling tot overeenstemming te komen, tot grote frustratie van de UC.

Het zevende en laatste hoofdstuk gaat over de pogingen van de UC gedurende de laatste twee oorlogsjaren om alle Crisisinstellingen en betrokken regeringsdepartementen met één stem (bij voorkeur haar stem) te laten spreken. Deze liepen keer op keer uit op een grote mislukking: de persoonlijke tegenstellingen waren te groot, de belangen van de Crisisinstellingen liepen te ver uiteen en de regering was intern hopeloos verdeeld. Tegelijkertijd met pogingen van de Trustmaatschappij om de touwtjes weer in handen te krijgen werd van alle kanten de aanval op haar geopend: vanuit de volksvertegenwoordiging, verschillende ministeries en vanuit Duitsland. Uiteindelijk lukte het de NOT om het hoofd boven water te houden (met steun van, afwisselend, de Britse en de Amerikaanse regering), maar haar onafhankelijkheid werd uiteindelijk door zowel de Entente als door de nieuwe Nederlandse regering die in september 1918 aantrad aan banden gelegd.

Dit boek sluit af met een epiloog, waarin de opheffing maar vooral ook de nalatenschap van de NOT centraal staan, en een conclusie waarin ik mijn belangrijkste onderzoeksresultaten zal samenvatten.

1. Een kind van drie vaders

Een onbevlekte ontvangenis?

Wie heeft de Nederlandsche Overzee Trustmaatschappij opgericht, en met welk doel? Dat is een vraag waarover zowel tijdgenoten als historici het absoluut niet eens zijn. Charlotte van Manen, de gekortwiekte kroniekschrijfster van de NOT, beschrijft de oprichting van haar broodheer op de voor haar zo typische, welhaast mystieke wijze, bedoeld om met een dichte woordenbrij een (ongemakkelijke?) waarheid te versluieren:

In verschillende breinen was eenzelfde denkbeeld opgekomen. Dat denkbeeld vond vorm. [. . .] Die oplossing, geboren uit de drang der noodzakelijkheid, gerijpt in het brein van kooplieden en fabriekanten, voortgevloeid uit de gebeurtenissen zelf, nam vorm aan door het helder inzicht van één hunner, van A.G. Kröller, die het denkbeeld had gekristalliseerd tot een bruikbaar ontwerp. Dit denkbeeld kwam ter tafel, werd voorgelezen en won aller instemming.1

Haar lezing komt aardig overeen met hetgeen de NOT tijdens de Eerste Wereldoorlog zelf naar buiten bracht: de Trustmaatschappij was een particulier initiatief van de Nederlandse zakenwereld. Als er al een specifieke naam verbonden werd aan de oprichtingsdaad, was dat overigens niet NOT-bestuurslid Kröller, maar NOT-president C.J.K. van Aalst.2 Francis Oppenheimer, het bleek al uit de inleiding, was het met deze voorstelling van zaken absoluut niet eens. Niet Kröller en zeker niet Van Aalst, maar de Britse regering, in Nederland vertegenwoordigd door hemzelf, was verantwoordelijk voor de oprichting van de NOT, zo schreef hij in 1936. ‘If [Van Manen] states [. . .] that various members of [. . .] came forward with similar suggestions, [. . .] such suggestions were made [. . .] because as a Commercial Attaché I had shown the way’.3

Cornelis Smit, bronnenpublicist en historicus van het buitenlands beleid, onthulde in de jaren zeventig bovendien dat ook de Nederlandse regering een woordje meesprak bij de oprichting van de NOT. Eind december 1914, schrijft hij, beloofde minister van Buitenlandse Zaken John Loudon de Britse regering dat hij en zijn collega’s de NOT zouden helpen bij het uitvoeren van haar taak. Zonder deze belofte – en de verbinding die daarmee werd gesmeed tussen particuliere Trustmaatschappij en de regering van P.W.A. Cort van der Linden – hadden de Geallieerdende de NOT nooit geaccepteerd.4

Uit dit hoofdstuk zal blijken dat geen van deze drie verschillende visies onwaar zijn. Maar zelfs gecombineerd vertellen ze maar een deel van het verhaal. Mijn analyse begint eind juni 1914, toen een keten van gebeurtenissen in gang werd gezet die leidde tot het begin van de Eerste Wereldoorlog en, enkele maanden later, tot een gedurfde en bepaald niet neutrale vorm van publiek-private samenwerking: de Nederlandsche Overzee Trustmaatschappij.

Oorlogsgevaar

Op 28 juni 1914 werd de Oostenrijks-Hongaarse troonopvolger Franz Ferdinand door een Bosnisch-Servische nationalist doodgeschoten. In de Nederlandse pers haalde deze moord, die nu bekend staat als het officieuze startschot van de Eerste Wereldoorlog, in de meeste kranten niet eens de bovenste kolommen van de voorpagina.5 Er was die dagen dan ook ogenschijnlijk veel spannender buitenlands nieuws te melden, met name rondom de tragische dood en de staatsbegrafenis van majoor Lodewijk Thomson. Deze Nederlandse militair stond aan het hoofd van een internationale vredesmacht die de rust in roerig Albanië moest bewaren, maar stierf daar op 16 juni een heldendood. De moord op een weinig populaire aartshertog in een stoffig provinciestadje ergens in een achterhoek van de immense Oostenrijks-Hongaarse dubbelmonarchie – voor veel mensen een half barbaars gebied dat alleen geografisch gezien tot Europa gerekend kon worden – werd door dit ogenschijnlijk veel belangrijker nieuws ondergesneeuwd.6

Pas toen de Oostenrijkers exact een maand na de moord op Franz Ferdinand de oorlog verklaarden aan Servië, dat een hand gehad zou hebben in de dood van de troonopvolger, werden de gebeurtenissen op de Balkan voorpaginanieuws.7 Een nieuwe oorlog in de regio, de derde sinds 1912, leek bepaald niet denkbeeldig. Steeds meer landen gingen zich echter met het conflict bemoeien. Duitsland steunde Oostenrijk-Hongarije, zijn enige echt betrouwbare politieke bondgenoot in Europa, tegen Servië, dat op zijn beurt steun vond bij Rusland. En Frankrijk maakte zich op voor de strijd om Rusland te steunen tegen erfvijand Duitsland.8 Ook Koningin Wilhelmina kondigde op 31 juli 1914 af dat besloten was dat op de volgende dag tot mobilisatie van de Nederlandse strijdkrachten zou worden overgegaan.9

Nederland mobiliseerde niet om met één van de machtsblokken ten strijde te trekken, maar juist om de neutraliteit te bewaken. Neutraliteit was de politiek, daarover bestond in Nederland brede concensus, die de beste garantie vormde voor het voortbestaan van het Koninkrijk. Nederland was gelegen op een zeer waardevol stuk grond aan de mondingen van Rijn, Maas en Schelde, Nederlands-Indië was uitgestrekt, vruchtbaar en rijk aan grondstoffen. De rivaliserende grootmachten Groot-Brittannië en Duitsland die het Koninkrijk zowel in Europa als in Azië omringden misgunden elkaar invloed in, laat staan bezit van, één van deze gebieden; aansluiting bij, of toenadering tot de éne partij zou dus vrijwel ogenblikkelijk tot een (gewelddadige) reactie van de andere leiden.10 Bovendien was Nederland ook al aan het begin van de twintigste eeuw een handelsland pur sang, met de landen die nu tot de tanden gewapend tegenover elkaar stonden als belangrijkste handelspartners. Dankzij een hecht netwerk aan scheepvaartverbindingen stond Nederland bovendien in direct contact met de wereldmarkt. Partij kiezen betekende markten verliezen en neutraliteit was dus ook economisch gezien de beste optie.11 Het was echter nog maar de vraag of de oorlogvoerende landen de neutraliteit ook zouden respecteren. Wellicht zou één van hen besluiten om dwars door Nederland hun tegenstander in de rug aan te vallen, of wilden zij juist voorkomen dat hun vijand Nederland of Indië als eerste zou bezetten.

De angst dat de Nederlandse neutraliteit geschonden zou worden, veroorzaakte in de laatste dagen van juli 1914 grote paniek. Winkels werden massaal bestormd omdat iedereen noodvoorraad wilde inslaan “voor het geval dat”. Ingeblikt voedsel en gecondenseerde melk waren al snel nergens meer te krijgen, terwijl bederfelijke waren als groente en fruit onverkoopbaar waren en op straat lagen te rotten.12 Ook voor de banken stonden lange rijen mensen die hun papiergeld wilden inwisselen tegen muntgeld. Een invasie zou de Nederlandse economie namelijk totaal inéén kunnen laten storten, en dan verloren bankbiljetten elke waarde. Voor munten gold dat anno 1914 niet. Deze behielden zelfs in zo’n extreme situatie hun intrinsieke waarde omdat ze een hoeveelheid edelmetaal bevatten die precies evenveel waard was als het bedrag op de munt vermeld. Een munt van 10 gulden bevatte dus voor 10 gulden aan goud. Maar de run op de banken zorgde er voor dat sommige kantoren al na een halve dag door hun voorraad muntgeld heen waren. Toen overal in Nederland de banken hun loketten moesten sluiten, probeerden mensen op andere manieren van hun papiergeld af te komen, bijvoorbeeld door kleine bedragen in winkels, restaurants en postkantoren met papiergeld te betalen, in de hoop wisselgeld in klinkende munt terug te krijgen. In het Haagsch Koffiehuis in Utrecht werd alleen al op 1 augustus, de dag van de mobilisatie, voor Fl. 4000,- gewisseld, en in het Haagse Hotel Central werden de bittertjes, die in de paniek gretig aftrek vonden, maar al te vaak met biljetten van Fl. 10,- betaald.13 Het gebrek aan pasmunt dat zo ontstond, bracht bovendien andere problemen met zich mee. Veel arbeiders in loondienst kregen aan het eind van de week hun salaris in contant muntgeld mee, maar het was maar de vraag of er aan het eind van deze week nog wel genoeg munten over zouden zijn om ze mee te betalen. Ook de overheid zat met de handen in het haar: de mobilisatie van het leger kostte bakken met geld, en de munten die nodig waren om bijvoorbeeld soldij en inkwartiering te betalen waren nauwelijks meer voorhanden.14

De paniek op straat was ook voelbaar op de beursvloer. Toen de algehele desinteresse voor het gedonder op de Balkan omsloeg in angst voor een grote Europese oorlog, daalden de aandelen- en obligatiekoersen sterk.15 Daarom werd op 29 juli besloten de beurzen van Amsterdam en Rotterdam te sluiten.16 Dat leverde echter een uniek probleem op. In Nederland was de aandelenbeurs namelijk dé plek om geld te lenen via het prolongatiestelsel. Daarin stelden geldschieters (bijv. bankiers) fondsen beschikbaar op de beurs door deze uit te lenen voor een bepaalde termijn met effecten als onderpand. De waarde van die effecten was een vastgesteld percentage hoger dan het geleende bedrag. De lening werd stilzwijgend verlengd, totdat de totale waarde van het effectenpakket dat als onderpand diende onder de vastgestelde meerwaarde viel. Nu was het effectenpakket zo samengesteld, dat het haast ondenkbaar was dat álle daarin vertegenwoordigde fondsen tegelijkertijd sterk zouden dalen. Toen in de aanloop naar de Europese crisis het ondenkbare wél gebeurde, was beurssluiting onvermijdelijk om te voorkomen dat geldschieters massaal hun geld zouden terugvragen. De keerzijde hiervan was dat de geldschieters voorlopig niet konden beschikken over hun geld, en dat het vrijwel onmogelijk werd om geld te lenen: grote financieringsbanken bestonden er in Nederland nog niet. Hierdoor kwamen veel bedrijven in grote problemen: zij hadden geld geleend dat zij niet terug konden krijgen, of hadden juist behoefte aan geld maar konden nergens lenen.17

De kredietcrisis van 1914

De algemene financiële crisis dreigde het hele openbare leven te verlammen, de economie te ondermijnen en de mobilisatie in gevaar te brengen. Er waren dringend maatregelen vereist om een einde aan de paniek te maken, en de geldmarkt te stabiliseren. Het parlement eiste een moratorium op alle schuldenbetalingen om leners te beschermen tegen geldschieters, maar de Nederlandse grootbankiers, sinds de beurssluiting in permanente vergadering bijeen, smeekten om die stap nog niet te nemen: aangezien er geen alternatief was voor het prolongatiestelsel zou een moratorium elke vorm van geldverschaffing onmogelijk maken en een einde maken aan de Nederlandse kredietwaardigheid in het buitenland.18

De regering was bereid om dit uitstel te verlenen, als bankiers zélf met een alternatief voor een moratorium kwamen. Daarop besloot de bankiersvergadering, die onder leiding stond van C.J.K. van Aalst, de directeur van de Nederlandsche Handel-Maatschappij, om een gezamenlijk garantiefonds op te zetten dat in afwachting van een heropening van de beurs en een herstel van het prolongatiesysteem de ergste financiële noden van bedrijfsleven en industrie kon lenigen.19 Het krediet van Fl. 200 miljoen, indertijd een immens bedrag, dat de banken ineens beschikbaar wilden stellen aan bedrijven, zou voor veel van hen de enige mogelijkheid zijn om nog aan geld te komen. Deze kapitaalinjectie zou er echter voor zorgen dat De Nederlandsche Bank niet meer kon voldoen aan de wettelijk vastgestelde “gouddekking”. Er was namelijk wettelijk vastgelegd dat dnb altijd minimaal veertig procent van de totale geldhoeveelheid in baar goud in haar kluizen moest hebben, juist om een plotselinge expansie van die geldhoeveelheid (en daarmee inflatie) te voorkomen.20

Maar nood breekt wet en dus belden de bankiers naar Den Haag voor overleg met de ministers van Landbouw, Nijverheid en Handel M.W.F Treub en van Financiën, A.E.J. Bertling. Nadat zij hun fiat aan het plan hadden verleend toog de hele haute finance naar Den Haag, waar zij om 10 uur ’s avonds bij de Ministerraad aanschoof. Van Aalst deed het woord en wist met steun van Treub alle ministers over te halen met het noodplan in te stemmen.21 Treub brouwde er vervolgens een wetsvoorstel van dat nog diezelfde avond aan de Raad van State voorgelegd. De leden van dit eerbiedwaardige staatsorgaan lagen inmiddels al op één oor, maar Treub haalde de éminences grises zonder pardon uit bed en liet ze daar pas weer naar terugkeren als zij de wet hadden goedgekeurd. Koningin Wilhelmina, die bijzonder bevattelijk bleek voor Treubs dadendrang, tekende de ontwerpen alvast zodat, wanneer de Kamers de wetsvoorstellen hadden goedgekeurd, er verder geen tijd verloren zou gaan.22 Mede dankzij dit onconstitutionele optreden van de vorstin konden de voorstellen, die op maandag 3 augustus in sneltreinvaart door de beide Kamers gejaagd werden, al die avond in het Staatsblad worden gepubliceerd.23

Daarmee was men er nog niet: er was nu geld beschikbaar voor grote bedrijven en industrieën, maar er was nog altijd een groot gebrek aan muntgeld. De meeste bedrijven waren er nog wel in geslaagd om op zaterdag 1 augustus de weeklonen in muntgeld uit te betalen, maar de vraag was of dat de week daarop ook nog zou lukken. Op 3 augustus 1914 kwam daarom opnieuw een vertegenwoordiging van de Nederlandse financiële wereld naar Den Haag. Ditmaal ging het om Gerard Vissering, de president van dnb, begeleid door een agent van Financiën en (opnieuw) Van Aalst. Dit gezelschap was in de vroege avond per auto uit Amsterdam vertrokken, maar kwam, dankzij een lekke band, pas diep in de nacht in Den Haag aan.24 Op de kamer van thesaurier-generaal A. van Gijn werden zij ontvangen door de ministers Ort, Bertling en Treub. Dit zestal bedacht gezamenlijk de zilverbons, een bijzonder soort papiergeld dat in tegenstelling tot het traditionele bankbiljet expliciet aan de waarde van zilver was gekoppeld, hetgeen in het in de ogen van het grote publiek betrouwbaarder zou moeten maken. Het experiment werd een succes: op vrijdag 7 augustus was er al bijna Fl. 1,75 miljoen aan zilverbons in omloop, zodat de meeste lonen gewoon, zoals destijds gebruikelijk was, op zaterdag konden worden uitbetaald.25 Van 7 augustus tot 19 september 1914 zou in totaal ruim Fl. 18.650.000,- aan bons in het betaalverkeer worden opgenomen.26

C.J.K. van Aalst, redder in nood tijdens de Kredietcrisis van 1914.

[Stadsarchief Amsterdam]

Bij het oplossen van de dubbele financiële crisis die Nederland volstrekt dreigde te verlammen, speelden Treub en Van Aalst een hoofdrol. Waar anderen toekeken, grepen zij in, en daarmee overvleugelden zij hun medespelers totaal. De ‘kleurloze’ Bertling was naast ‘de onvermoeibare Superman Treub’ volstrekt onzichtbaar.27 En toen de plannen voor de zilverbons gereed waren, vloog Van Aalst, en niet bankpresident Vissering, naar de telefoon om het benodigde papier te bestellen. Vissering, bepaald niet Van Aalsts grootste vriend, kon niets anders doen dan tandenknarsend blijven zitten en constateren dat Van Aalst een oud ontwerp van zijn eigen bedrijf gebruikte voor de zilverbons, niet één van De Nederlandsche Bank.28

Op 10 augustus 1914 mocht het Nederlandse volk haar redders in financiële nood toejuichen. Bij de oprichting van het Koninklijk Nationaal Steuncomité 1914 – een geesteskind van Treub, opgezet om alle particuliere steunoperaties om het economisch leed ontstaan uit mobilisatie en oorlogsdreiging, te ledigen – namen hij en Van Aalst plaats aan weerszijden van de koningin.29 De minister en de bankdirecteur, in de roerige augustusdagen goede vrienden geworden, waren zo levend symbool voor de samenwerking tussen overheid en bedrijfsleven die deze eerste Nederlandse oorlogscrisis had opgelost.30 Het zou bepaald niet de laatste keer zijn dat de twee voor augustus 1914 goeddeels gescheiden werelden tot intensieve samenwerking gedwongen zouden worden.