Bonnie Okkema

Trees krijgt een Canadees

Bevrijdingskinderen in Nederland

eBook editie, april 2013

Walburg Pers

© 2012 Bonnie Okkema, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Foto voorplat: De bevolking van de Domstad verwelkomt de Canadese en Britse soldaten. Fotograaf F.F. v.d. Werf. (Beeldnummer: 74529, Collectie NIOD - Beeldbank wo2, Amsterdam)

Foto achterplat:

De communiefoto van Ton G., die is opgegroeid in onder andere het Tilburgse jongenshuis Huize Nazareth. Tot haar trouwen komt zijn moeder daar nog wel eens op bezoek. Daarna niet meer. Wel krijgt Ton dan een nieuwe achternaam en wordt hem verteld dat hij voorgoed naar huis mag. “Maar ze zijn me nooit komen ophalen. Met twee kinderen kwamen ze in aanmerking voor een woning, heb ik later begrepen.” Door de brief van de notaris na het overlijden van moeders echtgenoot die hem op papier ‘geëcht’ heeft, ontdekt ook Ton’s halfbroer dat hij géén enig kind is. Tot nu toe is Ton’s moeder er nog niet aan toe om Ton te ontmoeten, heeft ze laten weten toen haar kleindochter recent een nieuwe contactpoging ondernam. (p. 106-109, 200-201)

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voorzover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16b Auteurswet 1912 juncto het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351 zoals gewijzigd bij Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

Omslagontwerp: Henk Wals, Lauwers-C, Nijmegen

eBoek conversie: ePub Pro, Utrecht

isbn 978.90.5730.932.8

nur 689

Inleiding

Of ik in de publiciteit voor de bevrijdingskinderen reünie van 2010 iets zou kunnen betekenen, vroeg Anneke Hölsgens eind april 2009. De bijeenkomst van dat jaar was net geweest en de volgende moest extra feestelijk worden, want dan was de bevrijding 65 jaar. En wist ik wat een bevrijdingskind was? Jazeker! Bevrijdingskinderen zijn soms op televisie bij Spoorloos of Vermist als ze met hun verloren vader herenigd worden. Prachtige taferelen. En tegelijk sneu voor de mensen die hun vader nog niet gevonden hebben. Maar nog altijd beter dan een bezetter als vader, toch? Waar, maar meteen ook zo ontzettend niet waar!

Want ook een bevrijder als vader blijkt een groot probleem. Die pijn zit niet alleen in het gemis van de biologische vader, maar misschien nog wel meer in de soms bijna permanente staat van oorlog tussen Trees en haar kind, haar Canadeesje. Moeder wil en kan niet of nauwelijks praten over de bevrijding en haar bevrijder. “Het was een schande, natuurlijk”, zeggen hun bevrijdingskinderen. Maar hoe kon die schande zo groot zijn, dat zelfs na meer dan een halve eeuw – met de bijstand, de dolle mina’s, de pil en de bom-moeders – het boek nog steeds gesloten blijft en moet blijven? Niet alleen worden de bevrijdingskinderen daardoor op achterstand gezet in de zoektocht naar hun vader. Maar blijkbaar is hun bestaan voor hun moeder de verpersoonlijking van haar verdriet en pijn, van haar trauma. Dat wordt meerdere bevrijdingskinderen zelfs expliciet nagedragen: “Door jou ben ik ongelukkig geworden.” Is het vanwege het in de steek gelaten zijn? Liefdesverdriet? Schaamte? Tegenover familie en de buurt? Tegenover zichzelf? Tegenover het bevrijdingskind? Waarom moet gezwegen worden over die dolle dwaze zomer van 1945 en daarna? Hoe is dat zo gekomen?

Onder andere het NIOD, de Koninklijke Bibliotheek en www.krantvantoen.nl vormden een grote bron van informatie om een antwoord te vinden op die vraag. Hét antwoord zal waarschijnlijk voor alle moeders anders zijn.

Het persbericht voor de onthulling van de bevrijdingstulp 17 april 2010 kwam er. En nog meer. Samen met Van Osch Film Produkties een documentaire voor Omroep Max, een tentoonstelling in samenwerking met Museum Bevrijdende Vleugels en dit boek over deze schaduwzijde van de bevrijding die zo lang duurde.

Ruim veertig moedige bevrijdingskinderen vertellen in de komende pagina’s over hoe het hen is vergaan en hoe ze overeind gebleven zijn. Een aantal moeders verhaalt openhartig over de gevoelige tijd van toen. Voor andere bevrijdingskinderen gold dat zij het niet aandurfden hun moeder hiervoor medewerking te vragen. Daarnaast heeft in een aantal families het verlangen van het kind naar zijn of haar vader geleid tot een definitieve breuk.

Dat er zelfs nu nog 65-plussers verrast worden met een geallieerde vader, verhaalt het eerste hoofdstuk. In het tweede vertellen bevrijdingskinderen die al in hun jeugd via pesterijen ontdekten dat hun vader een bevrijder was, ofwel dat zij een ‘onecht’ kind zijn, een bastaard. Hoe dat zo gekomen is, beschrijft hoofdstuk 3, waarin de ontmoetingen van vader en moeder centraal staan. Hoe gastvrij de bevrijders onthaald werden en moesten worden, en tot welke problemen dat leidde, verhalen de hoofdstukken 4, 5 en 6. Daarna wordt in hoofdstuk 7 ingezoomd op de onverwachte zwangerschappen. Dat een ongehuwde moeder kansloos was, en in de aanloop naar de jaren vijftig en de adoptiewet nog meer, beschrijft hoofdstuk 8. Wat de voortdurende oorlog tussen moeder en kind emotioneel, psychisch en in de familie heeft gekost, daarover gaat hoofdstuk 9. Hoofdstuk 10 vertelt over het lotgenotencontact binnen de Vereniging Bevrijdingskinderen en het belang daarvan voor de bevrijdingskinderen én de maatschappij. Verloren zonen en dochters die door hun vader met open armen verwelkomd worden, verhalen hierover in hoofdstuk 11. Afgewezen bevrijdingskinderen doen hun verhaal in hoofdstuk 12. In hoofdstuk 13 wordt verteld over de ontvangst bij familie als vader al overleden blijkt. Over de niet aflatende zoektocht én onzekerheid van de bevrijdingskinderen die over slechts weinig of te weinig gegevens beschikken, gaat hoofdstuk 14. Het laatste hoofdstuk verhaalt over de afwezige, maar door het ‘doodzwijgen’ toch altijd aanwezige bevrijder in het leven en sterven van Trees zonder Canadees, en van haar Canadeesje.

De verhalen van bevrijdingskinderen en hun moeders gaan niet alleen over verlies en verdriet. Het is het relaas van de kinderen van de rekening en de rekening van de bevrijding die door de Canadellen werd betaald. Maar het zijn ook verhalen over liefde. Liefde van Nederlandse meisjes voor hun bevrijders, de liefde van grootouders die zich ontfermen over de bevrijdingsbaby’s, de liefde van moeders die zich een slag in de rondte werken of trouwen om hun liefdesbaby bij zich te houden, de liefde van sommige stiefvaders met een gouden hart en van Trees die haar Canadees nooit meer vergeet.

1
Verhoogd risico op een geallieerde vader

Bedrogen babyboomers: vader blijkt een bevrijder

Totaal onverwacht kan de oorlog ineens een hoofdrol krijgen in het leven van recent gepensioneerden. Soms is de ‘levensavond’ van hun moeder aanleiding voor opening van zaken: “Ik heb nog tijd gekregen om het goed te maken”, zegt Leny, moeder van Anke.

Het geheim over de liefde in de bevrijdingstijd meenemen tot in het graf is geen waterdichte garantie. Want de waarheid blijkt ook dan soms toch aan het licht te kunnen komen. Babyboomers lopen een verhoogd risico op een geallieerde vader.

Had ze de Dela-man maar niet gevraagd om het trouwboekje, denkt Lia nu wel eens: “Want ik kan nooit meer terugkijken op m’n jeugd zoals ik het me herinnerde. Dat was de waarheid dus niet. Het blijkt van leugens aan elkaar gehangen te hebben.”

Zo ontdekt ook Katja: “Te vroeg geboren, dat heeft mijn moeder altijd over mij gezegd. Maar vanwege de nacontrole van de borstkanker was ik voorjaar 2011 weer in het ziekenhuis. M’n bloedgroepbriefje was kwijt. Zodoende kwam ter sprake dat mijn bloedgroep niet matcht met die van mijn vader. Daarmee ben ik bij mijn moeder – zogezegd – met de deur in huis gevallen. Ze schrok verschrikkelijk, maar – wat ik helemaal niet verwachtte – ze noemde meteen een Poolse voornaam.

Ze heeft gehoopt en blijkbaar ook geloofd dat ik toch een kind zou kunnen zijn van mijn vader, de man waarmee ze getrouwd is. Hij heeft er waarschijnlijk niet van geweten, want ik ben genoemd naar zijn moeder. Nu wil mijn moeder niks meer zeggen. Dus ik zeg ook niks over onze zoektocht. We hebben inmiddels een foto van mijn vermoedelijke biologische vader. Die kreeg ik van een volle neef en volle nicht die zelf op internet zochten vanwege een stamboom.

Deze vader lijkt op m’n zoon, maar we moeten een slag om de arm houden. Alleen een dna-test kan zekerheid geven, maar het is onduidelijk of dat tot de mogelijkheden behoort. Het gaat mij inmiddels niet alleen meer om mijn biologische vader, maar ook om de erfelijkheid. Want de moeder van die volle neef en nicht – de zus van mijn mogelijke vader – is aan borstkanker overleden.

Voor mij wordt het steeds belangijker en zeker niet minder. Dat had ik nooit verwacht. Maar m’n moeder weigert te praten! Ze weet altijd alles best, maar nu ineens weet ze het niet zo goed meer. ‘Omdat het al zo lang geleden is’, zegt ze. Ze begrijpt niet dat ik afstand houd en weinig contact met haar heb. Dan zeg ik: ‘Denk je dan niet aan mij, hoe ik me nu voel?’ Maar ze heeft alleen maar spijt dat ik het ontdekt heb.

Daarom ben ik naar een paragnost gegaan. De foto heb ik laten zien en niks gezegd. Maar die zei meteen: ‘Zoek je je vader?’ Zij zei dat hij wist dat ik er was. En over m’n moeder bevestigde ze dat die zei: ‘Ga weg’. Tja, je hoopt dat ze zeggen wat je wilt horen. Maar verder heb je er niks aan.”

Rotjeugd

Ook Wilma is een zevenmaands kindje, maar wel zó fors uitgevallen, dat haar vader – die zeven maanden daarvoor thuiskwam vanuit het werkkamp in het voormalige Tsjecho-Slowakije – meteen de verloskundige om opheldering vraagt over maten, gewichten en vooral draagtijd van deze dochter na drie zoons. “M’n oma vond dat ze mij moesten afstaan. Mijn moeder had daarop geantwoord: ‘Dat zal ik nooit van m’n levensdagen doen’. Daar was ik wel blij mee toen ik dat onlangs hoorde. Aan de andere kant heb je dan wel een rotjeugd. Ik moest altijd de plaat poetsen als m’n vader thuiskwam. ‘Irriteer hem maar niet.’ Als ik aan de oorlog denk, voel ik het weer. Dat gaat nooit over. De eerste veertien jaar van m’n leven heeft hij niet tegen me gesproken. Ik werd genegeerd. Er is geen ene babyfoto! Ook een verjaarscadeau zat er voor mij niet in.

Van m’n tante heb ik het gehoord toen ik vroeg waarom op school gezegd werd dat ik van een Canadees was. ‘Geen Canadees, maar een Engelsman.’ Ontzettend beledigd was ik. Zij weet alles en ik niks. Mijn moeder ontkende altijd; wat de kinderen uit m’n klas, of anderen die ervan wisten, ook zeiden. ‘Het zijn allemaal leugens. Dat moet je niet geloven.’ Als ik onenigheid had met de vriendin met wie ik werkte, kreeg ik ook voor m’n voeten geworpen dat ik van een militair was. En daarmee ging ik dan naar m’n moeder. Maar die zei dat het niet waar was. Toen mijn kinderen geboren werden, heb ik het weer gevraagd. ‘Vraag je vader maar’, zei ze. Nou, bedankt. Die was nogal eens agressief als hij wat op had.

Ik was zo boos dat ze het nooit toegaf. Maar met een list heb ik de waarheid losgepeuterd. Na het overlijden van mijn man zei m’n zwager: ‘Als je nog iets wilt, dan moet je dat nu doen. Straks kan het misschien niet meer.’ In het stadsarchief in Nijmegen wilde ik uitzoeken wanneer mijn stiefvader was teruggekomen uit de oorlog. Dan kon ik m’n moeder daarmee confronteren. Van alles moesten we daar invullen en vooral waarom we inzage wilden. Voor een stamboom hebben we gezegd. Dat hij was overleden, was een geluk, want anders mag je er niet eens inkijken. Het was net of zijn hete adem me in m’n nek bleef achtervolgen, terwijl ik in de kaartenbak keek. Alles stond erin: geboorte, schooltijd, maar niet wanneer hij thuiskwam. Ik begon zelfs te denken dat m’n moeder opdracht had gegeven om die regel die we zochten te schrappen.

Toch heb ik op een zondagmorgen gezorgd, dat ik alleen was met haar en heb gezegd, dat ze niet meer hoefde te ontkennen. Want ik had het bewijs. Zogenaamd, maar dat zei ik natuurlijk niet. M’n vader was toch immers in mei pas teruggekomen, bij de bevrijding, dus ik kon helemaal niet van hem zijn! Of had hij het soms over de post gestuurd! Toen viel ze door de mand. Goed zo Wil, dacht ik. Maar zij reageerde dat ze na haar dood wel een brief achterliet. ‘Nee, ik wil het nu weten. Je hebt me m’n hele leven al voorgelogen. Ik weet het nu toch! Het bewijs ligt er’, zo blufte ik verder. En toen kwam het er als een waterval uit. Ze liep helemaal leeg. Alsof een last van haar afviel.

‘Donkere krullen’, zei ze. Ook m’n oudste broer kon het zich herinneren toen ik vroeg naar een soldaat met zulk haar. Toen ineens wel. M’n broer was destijds negen. ‘Oh ja! Een Schot, een Yank en Frank! Die Schot tikte steeds met z’n geweerkolf op de grond en dan zei Frank: ‘Hou d’r eens mee op, of ga dat buiten doen.’ Zes weken voor z’n dood heeft m’n broer dat gezegd. Zo ging het iedere keer. Als iemand wat vertelde, waren ze even later overleden.

Of mijn biologische vader wist van de zwangerschap is me nooit duidelijk geworden. Eerst waren ze maar een paar weken samen. Later drie maanden. Toen ik vroeg wanneer hij vertrok, zei ze april 1945. Waarschijnlijk is hij in Normandië begonnen. Tachtig procent van zijn kameraden dreef in het water heeft hij m’n moeder verteld. In september 1944 heeft ze hem leren kennen. Hun relatie duurde dus ruim een half jaar. Zij woonde in de Bronsgeeststraat bij de oude Waalhaven en hij was mogelijk gelegerd verderop in de St Jozefschool in de Waterstraat. Met z’n vrienden bracht hij van alles, zoals chocolade en kaas. Maar ineens werden ze opgeroepen om via Groesbeek naar Duitsland op te trekken. Een kameraad kwam nog de huissleutel terugbrengen. Kun je nagaan: hij had een sleutel van ons huis! ‘Heb je niet gevraagd waarom hij dat zelf niet deed?’ Daar heeft ze niet aan gedacht. Waarschijnlijk is mijn vader in het Reichswald op een mijn gelopen. Op 1 mei. Behalve z’n portemonnee en z’n legerplaatje is er niks teruggevonden. Maar dat heeft ze nooit geweten.”

Stamboom

Ook de moeder van Willem is opgelucht, als ze moet praten: “Die avond viel er een enorme last van haar schouders, toen ze eindelijk openheid kon geven over de moeilijke periode tijdens haar zwangerschap en de korte tijd dat ze mijn biologische vader had gekend.

Het gesprek begon heel onschuldig. Eind 2000 was ik opa geworden en mijn oudste zoon wilde voor mijn eerste kleinkind Tom een stamboom maken. Maar toen ik gegevens wilde van mijn vader die in 1981 overleed, gedroeg ze zich heel vreemd. Misschien wist ze niet veel meer, dacht ik eerst. Maar na enige aarzeling vertelde ze dat mijn vader niet mijn echte vader was maar dat het een Canadees was! Daar zit je dan als man van 54 met je moeder van 78! Je wordt overdonderd door iets waar je totaal geen weet van had. Ik moest daarna voor mezelf alles eens op een rijtje zetten. En dat heeft wel even geduurd.”

Dat zijn ouders ruim een half jaar na zijn geboorte trouwden, is Willem bekend. “November 1946, terwijl ik 22 maart ben geboren. Dat ik door mijn vader erkend was, zoals in het trouwboekje staat, wist ik ook en was geen reden voor twijfel, want mijn ouders kenden elkaar al tijdens de oorlog. Hij had ook mijn vader kunnen zijn, gaf mijn moeder toe. Maar mijn vader wilde niet dat ik zou ontdekken dat het niet zo was, want hij was bang dat ik hem dan niet meer als vader zou erkennen. En daar heeft mijn moeder zich zeer stringent aan gehouden.”

Ook de vader van Ank vraagt haar moeder te wachten tot na zijn overlijden. Zodat Ank nog een teleurstelling te verwerken krijgt: Ze is niet zijn kind. “Een maand na zijn dood in 2004 kwam ze hiermee. Omdat ze moed verzameld had en nu mocht praten. Dat had m’n Nederlandse vader gevraagd: ‘Vertel het als ik er niet meer ben.’ We hadden een goede band en hij was bang dat ik me van hem af zou keren. Na zijn dood moest ze wel. Ook voor zichzelf. ‘Want ik wil met een schoon geweten mijn graf in.’ Egoïstisch vond ik dat: ‘Heb je er ooit bij stil gestaan wat het bij mij aan zou richten?’ Ze zei heel simpel: ‘Ik niet, ik moest het gewoon kwijt’.

Het was een dag na mijn 58ste verjaardag. M’n eerste verjaardag zonder vader. Vanwege een conflict over een erfenis was er geen contact meer met zijn familie. Dus die was ik al kwijt. Toen mijn moeder kwam met dít verhaal, voelde ik me door de andere familie zo ontzettend in de steek gelaten! Zij hebben het allemaal geweten. Achteraf gezien mochten ze niks zeggen. Later had ik er ook wel bewondering voor. Van de neven en nichten, allemaal jonger dan ik, vond ik het knap dat ze nooit wat verklikt hadden.”

Trouwring

Ook de neven en nichten van Lia zwijgen. Niet verplicht, maar omdat Lia’s Poolse vader wordt beschouwd als een privékwestie. “Ze vonden het sneu en dachten dat het te pijnlijk was om over te praten, hoorde ik onlangs op een familiereünie. M’n ouders vierden ieder huwelijksjubileum drie jaar eerder vanwege mij. Vijfentwintig jaar getrouwd, terwijl het nog niet eens tweeëntwintig jaren waren. Veertig, omdat ik veertig was, terwijl ze nog niet aan de zevenendertig toe waren. De hele familie speelde het spelletje mee!”

Lia weet van niks tot ze na het overlijden van haar moeder het trouwboekje in handen krijgt. “Mijn naam stond erin, geboren 27 april 1946, en hun trouwdatum, maar dat was 1949. Net na de oorlog duurde het even voor ze een woning kregen, dacht ik nog. Maar in haar trouwring stond hetzelfde jaartal. M’n broers hadden eerst zoiets van: ‘Ja hoor, ons Lieke heeft ook weer wat.’ Maar later die dag kwamen onze ooms, dus daar zouden ze navraag doen.

De dag daarna moest de kamer in het verzorgingshuis leeggeruimd worden. Zodra ik binnenkwam, drukte m’n broer me op een stoel neer en gaf me een glas water. ‘Onze vader is je vader niet. Jouw vader was een Poolse militair’. Najaar 1944 tot augustus 1945 was deze soldaat bij opa en oma ingekwartierd op de Verlaatstraat in Breda. Dat had oom Jan, broer van m’n moeder, verteld. Het was alsof m’n wereld in elkaar stortte, want ik had juist een hele goede band met mijn vader. Met m’n moeder niet, ondanks dat ik veel voor haar zorgde. Ze was nooit lief voor mij. Nu kan ik begrijpen waarom. Misschien herinnerde ik haar altijd aan die Pool. Volgens m’n oom waren ze hevig verliefd en was ik een liefdesbaby. Maar eenmaal geboren was ik dat litteken van het verleden.

Moeder was voortdurend bang dat iemand iets van haar zou zeggen. Getraumatiseerd, denk ik nu. Een triest leven. Op het laatst kwam ze helemaal niet meer buiten. De boodschappen deed m’n vader. Ooit heeft ze haar hart uitgestort bij een vriendin. Die wist dat ik van een Pool was. Verder mocht die vriendin niks meer vragen en heeft m’n moeder er nooit meer over gesproken. Ze heeft altijd in angst geleefd. Vaak sprak ze over een neef, waar ze zo’n hekel aan had. Achteraf heb ik begrepen dat hij het mij wilde vertellen. Veertig jaar had ik hem niet gezien toen hij ineens wilde komen. Uiteindelijk heeft hij afgebeld en heb ik nooit meer van hem gehoord. Twee dagen voor haar dood begon ze er weer over dat het zo’n vervelende vent was.

Het is wel heel toevallig geweest allemaal. Waarom vroeg ik nu naar het trouwboekje? Toen mijn vader overleed, zat ik naast de kist. Het trouwboekje was kwijt, zei moeder. Weer een leugen. Ja, nu snap ik waarom. M’n broers zijn heel boos geweest. Ik niet, want wat schiet ik daar mee op? Toen ze op sterven lag, heeft ze lang liggen murmelen. ‘Hmm. Ik heb altijd veel van je gehouden mmhmm.’ Misschien heeft ze het toen wel gezegd. Veertien dagen daarvoor heeft haar zusje nog aangedrongen: ‘Vertel het Lia!’ Bij mijn trouwen heeft oma hetzelfde gezegd. Maar toen wilde ze het niet meer. Dat heb ik nu van horen zeggen. Misschien was ze bang dat ze me zou kwijtraken of dat ik m’n biologische vader ging zoeken.”

Moetje

De moeder van Olga probeert te praten: “Maar mijn vader zat altijd wel ergens te gebaren met z’n vinger op de mond, hoorde ik naderhand. Onverwacht stierven ze heel kort na elkaar. M’n vader lag terminaal. Moeder kreeg plastische chirurgie voor doorligwonden vanwege een heupoperatie. Daar is een bacterie bijgekomen. Het gekke was dat ze toen niet bij mijn vader op dezelfde kamer wilde liggen. Misschien is ze kwaad geweest, dat ze geen kans kreeg om mij te zeggen waar ze haar hele leven mee gezeten heeft? Aan de andere kant heeft ze ons ook wel eens bij zich geroepen maar dan zei ze toch weer niks. Samen hadden ze natuurlijk een afspraak gemaakt. En ik kan het me ook wel voorstellen, want wat maak je allemaal kapot? Volgens m’n zusje zijn ze bang geweest voor mijn reactie. Want je wordt niet alleen boos, maar vooral ook heel erg verdrietig.

Dat laatste bezoek wilde ze wat zeggen, maar ik zou eerst even een advocaatje bij m’n vader brengen. Toen ik terugkwam lag m’n moeder er raar bij. Voor ik het wist was het voorbij. Drie weken later overleed m’n vader. Bij het opruimen van hun huis vonden we het trouwboekje met huwelijksdatum in 1948. Dat is verkeerd, dacht ik, want in de slaapkamer hing hun trouwboeket met sjerp met huwelijksdatum van 3 augustus 1945. Precies negen maanden voor mijn verjaardag. Toen ik veertien was en ziek in hun bed mocht liggen, heb ik dat precies uitgerekend!

Bij mijn zusje gingen wel meteen de alarmbellen rinkelen, maar ik kon niet geloven dat ze gelogen hadden. In het ergste geval was ik een moetje. Maar ja, dat klopte ook niet met het trouwboekje. Verder kon ik het me niet indenken. Tot ik een brief kreeg uit Deventer. ‘Hier gaat het verhaal dat je van een Canadees bent.’ Maar de tante die dat had geschreven, was nogal eens overspannen, dus ik wist niet wat ik er mee aan moest. Ik schoot vreselijk in de lach en stopte het daarna voor mezelf ver weg, want ik kon het niet aan. Jaren is dat zo gebleven. Tot we op 21 april 2000 bij een andere tante kwamen. Vanwege die eerdere brief moest ze wel praten, maar ze was van plan geweest om het er nooit over te hebben. Met de beste bedoelingen hebben mijn ouders gezwegen. Ik had het niet aangekund als ze gezegd hadden dat ik een kind van een andere, onbekende vader was. Daar was ik veel te gevoelig voor. Je zou in ieder geval kunnen zeggen dat ze me een gelukkige jeugd hebben bezorgd.”

Geen aanstellerij

Tijdens een ruzie komt het hoge woord eruit bij de moeder van Elly G.: “Misschien had ze me het ooit wel willen zeggen, ook al had ze mijn stiefvader beloofd dat ze er nooit over zou praten. Maar nu versprak ze zich, ongewild. ‘Je had je vader beloofd goed voor me te zorgen!’, zo op die manier ging de discussie. Mijn stiefvader, naar wat ik nu weet dan, was net overleden. Ik had een nieuwe naaimachine en een nieuwe keuken, die ik nog heel graag had laten zien. Als je veel geld uitgeeft, hebben we hier zo’n uitdrukking van: ‘Weet je wel waar je vandaan komt?’ Dat riep ze. Toen kwam bij mij ineens een herinnering boven uit m’n jeugd. Mijn stiefvader had voor mij en mijn nichtjes iets getekend. Door de meisjes werd hij de hemel in geprezen, maar ééntje zei: ‘Hij is je vader niet’. Destijds ging m’n moeder er niet op in, maar nu viel ze plots door de mand.”

In de familie is nog een bevrijdingskind, een donker neefje. “In het gezin van haar broer waren al kinderen en er zijn nog een paar gekomen toen hij terugkwam uit Duitsland. Hoe kan dat, heb ik moeder wel eens gevraagd: Witte kindjes, dan een zwart kindje, en dan weer witte kindjes. ‘Oh, die tante had met een neger gevrijd’, zei ze dan. Daar kwamen we weinig. De afstand Kerkrade-Echt is lang met het openbaar vervoer en kost veel. Ik denk niet dat ze toen geprobeerd heeft het onderwerp te ontwijken door die familie te ontlopen.

De eerste tijd na die ruzie was ik helemaal de kluts kwijt. En m’n kinderen ook. Want die hielden eigenlijk meer van opa dan van oma. Ik heb gezegd: ‘Het blijft jullie opa.’ Zelf heb ik het ook goed gehad. ‘Zorg dat ze het mooiste communiejurkje krijgt’, weet ik nog. Toch had ik niet zo’n band met hem als m’n zusjes. Ik was in m’n eigen wereldje met Amerikaanse films, daarin kon ik me helemaal inleven. Wel ben ik een periode van slag geweest. Het was een soort gemis. Heel erg nerveus was ik en tegelijk vond ik mezelf ontzettend ondankbaar. Want ik had het toch goed? Geen geldgebrek, man en kinderen, en van twee kanten familie waar we het ontzettend goed mee kunnen vinden. Dus wat zeur je, zei ik dan tegen mezelf. Nu weet ik: het was geen aanstellerij. Maar dat kun je niet uitleggen aan iemand die dat zelf niet heeft ervaren.”

Vrijer

Ank is al twee jaar als haar moeder trouwt: “Volgens m’n moeder was dat omdat mijn vaders familie haar eerst niet accepteerde. Ze was te min. Misschien was het ook wel waar, want ik was natuurlijk dat buitenechtelijke kind.

Die ene keer heeft ze alleen gezegd: ‘Ik had een vriend na de oorlog en dat was een Canadees.’ Toen ik na paar weken moed had verzameld om terug te gaan, zei ze dat hij Ornis mek Doekel heette. Daarna heeft ze heel lelijk tegen me gedaan. Misschien om zich te verdedigen? Ook een tijd lang was het telkens: ‘Hou er nou eens over op, het is al zo lang geleden’. Dan zei ik: ‘Je vergist je. Voor jou is het lang geleden. Voor mij begint het pas!’ En dan was het weer van: ‘Wat moet je nou met die vent?’ Vaak is het tot dat soort uitspraken gekomen en dat heeft me behoorlijk gekwetst.

Nu kan ik haar niet meer vragen. Ze weet ook bijna niet meer dat ze een Canadese vriend had. Als ik vertel dat ik naar bijeenkomsten van bevrijdingskinderen ga, is het enige dat ze zegt: ‘Als je m’n naam maar niet noemt.’ Als ik dan zeg: ‘Je weet toch wel dat ik familie gevonden heb?’ Dan zegt ze: ‘Van wie dan?’ ‘Nou van Ernest MacDougall, Ornis mek Doekel!’ ‘Oh, dat was die vrijer van toen hè?’”