J.A.A. van Doorn & W.J. Hendrix

Ontsporing van geweld

Het Nederlands-Indonesisch conflict

met een nawoord van Dirk Vlasblom

eBook editie, april 2013

Walburg Pers

Menschen haben Spätzündung:

sie begreifen alles erst in der nächsten Generation

Stanisław Jerzy Lec

Eerste druk, 1970 bij de Universitaire Pers, Rotterdam

Tweede aangevulde druk, 1983 bij De Bataafsche Leeuw, Amsterdam/Dieren

Derde druk, 1985 bij De Bataafsche Leeuw, Amsterdam/Dieren

Vierde herziene druk oktober 2012, Walburg Pers, Zutphen

© 2012 Erven J.A.A. van Doorn, W.J. Hendrix en Dirk Vlasblom (Nawoord),
p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Foto voorplat: spaarnestad photo/Hugo Wilmar, 21 juli 1947, Nederlandse troepen gaan aan land te Pasir Poetih

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voorzover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16b Auteurswet 1912 juncto het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351 zoals gewijzigd bij Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 kb Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

eBoek conversie: ePubPro, Utrecht

ISBN 978.90.5730.933.5

NUR 689

Bij deze uitgave

De eerste uitgave van dit werk verscheen in 1970 bij de Universitaire Pers Rotterdam. Het hoofdstuk ‘Dekolonisatie vergelijkender wijs’, aan het slot van dit boek verscheen als inleiding van de editie die in 1983 door De Bataafsche Leeuw werd uitgegeven.

Het nawoord van Dirk Vlasblom werd op ons verzoek voor deze editie geschreven.

De uitgevers

Voorwoord

Het jaar 1945 was voor Nederland dramatisch. De wereldoorlog die ons volk vijf harde jaren had gekost, ging geleidelijk over in een nationaal-koloniale oorlog die opnieuw vijf jaar zou duren. In het moederland en in Indië stroomden de interneringskampen leeg, de kazernes vol. Vaak werden vrijgekomen krijgsgevangenen van de ene dag op de andere weer ingezet. Hun formaties werden aangevuld met leden van de jonge generatie.

Deze generatie was opgegroeid temidden van excessief geweld. Van 1939 af had hun land in de ban geleefd van mobilisatie, oorlog en bezetting. In plaats van een plotselinge gelukkige beëindiging van de strijd was in Nederland de eindeloze hongerwinter, in Indië het revolutionaire geweld van de bersiap een tijd van voortgezette bedreiging en vernedering. Een genadige overgang van de wereldoorlog naar de vrede was voor moederland noch kolonie gegeven; het was een overgang naar nieuwe offers en nieuwe strijd.

De auteurs van dit boek waren deze tien jaren toeschouwers en deelnemers. In de eerste oorlog werden ze van knapen tot volwassen burgers, in de tweede oorlog van burgers tot soldaten. Slechts een jaar na de bevrijding van hun land kwam de oproep tot dienstneming in het leger ter bevrijding van Indië. Zij waren drieënhalf jaar soldaat. Pas in het voorjaar van 1950 keerden zij terug in Nederland en kwam voor hen het einde van een periode die in 1940 was begonnen.

In een van hun koffers bevond zich een merkwaardig pak papier. Het was een stapel van ongeveer tachtig tamelijk tot zeer nauwkeurig geregistreerde incidenten die men later ‘militaire excessen’ is gaan noemen, alsmede een hoeveelheid notities en knipsels over het optreden van de troepen in Indonesië.

De beschrijvingen waren systematisch opgezet, in de vorm van ‘protocollen’ zoals bij sociaal-wetenschappelijk onderzoek gebruikelijk is. De gegevens hadden hun plaats gevonden op speciale getypte formulieren, met genummerde vragen, betrekking hebbend op relevante kwesties in relatie tot een ‘geval’: aard, algemeen verloop gebeurtenissen, situatie ter plaatse, samenstelling Nederlandse en vijandelijke troepen en beoordeling van het incident door daders en ooggetuigen. Ten slotte volgde de mening van de rapporteur, zowel over de betrouwbaarheid van waarnemer en waarneming als over de mate van noodzakelijkheid voor de Nederlandse troepen om zó en niet anders op te treden. Het formulier had twee modellen; een voor ‘algemene’ en een voor ‘bijzondere’ gevallen.

Men kan zich met reden afvragen wat ons ertoe bewoog een zo koele onderzoekstechniek te gebruiken voor een zo hete materie; wat ons als direct betrokkenen ertoe bracht zozeer afstand te nemen tot het gebeuren. Het moet een combinatie zijn geweest van emotionele gefascineerdheid door het geweld om ons heen en intellectuele geïnteresseerdheid in een zo ongewoon en verborgen verschijnsel als de realiteit van de ‘kleine oorlog’.

Hoe dit zij, na terugkomst in Nederland gingen wij onvervaard aan de slag om het verzamelde materiaal voor publicatie gereed te maken. Weliswaar hadden we, blijkens brieven uit die tijd aan oudere en wijzere mannen, een vaag gevoel dat ons initiatief wellicht niet door eenieder gewaardeerd zou worden, maar ernstige zorg hierover bestond toch eigenlijk niet.

Onze bedoelingen waren immers, zo meenden we, volstrekt eerbaar. Een kattebelletje van een onzer, met de datering ‘Semarang 5/11/49’, laat zien wat wij op het oog hadden: ‘Publiceren van ooi [onze code: Onderzoek Oorlogsmisdadigheid Indonesië] in een enigszins ruim opgezette rustige publicatie, die alleen de zaak zuiver wil stellen, een verklaring wil geven en suggesties aan de hand wil doen. Dus géén oordeel, pleidooi of aanklacht! Het boekje wordt voorafgegaan door een verantwoording.’

Niet tevreden met het op een rij zetten van het nogal krasse materiaal begonnen wij met een omstandige studie van de politieke en militaire ontwikkeling van Nederlands-Indië, in de verwachting zodoende een ‘kader’ te vinden dat onze gegevens ‘contour’ zouden kunnen verlenen. Tevens verdiepten wij ons in de algemene aspecten van militair gedrag en wangedrag.

Van onze werkzaamheid maakten wij geen geheim. Er kwamen contacten tot stand met oud-militairen van andere onderdelen, met een geïnteresseerd journalist, een veldprediker en met enkele collega-sociologen. Een poging om een vooraanstaand lid van een grote politieke partij bij de zaak te interesseren liep op niets uit; er kwam op onze brief een mondelinge mededeling dat de zaak ‘niet opportuun’ werd geacht.

Begin 1952 waren ongeveer 150 bladzijden gereed. Dit alles was nog slechts ‘voorwerk’: een sociale geschiedenis van Nederlands-Indië en van het KNIL, gevolgd door een uitvoerige analyse van wat onder oorlogsmisdadigheid moest worden verstaan en hoe dit verschijnsel in het algemeen was te verklaren. Bij de bewerking van ons veldmateriaal liep het project vast. Na een serie probeersels gaven we het op. Het onvoltooide product ging naar zolder, de protocollen kwamen na verloop van tijd bij een geïnteresseerde in Nederland wonende Indonesische kennis terecht die het materiaal hoofdschuddend bekeek en in de kast legde.

De stagnatie van het project is na het initiatief ertoe het tweede raadsel. Het is ons niet meer duidelijk waardoor de uitvoering mislukte. Was het intellectuele onmacht om na de brede historische omlijning en de geleerde abstracties tot de kern van het onderwerp – geweld van mensen tegen mensen – door te dringen? Hadden we het probleem toch niet echt ‘verwerkt’? Of kregen we het gewoon te druk met andere zaken en raakte onze diensttijd op de achtergrond?

Hoe het zij, de kwestie verloor onze belangstelling. De ene auteur hield er een nevenproduct aan over: een proefschrift betreffende de sociologie van het leger, de andere schreef enkele korte verhalen over zijn Indonesische ervaringen die overigens niet werden gepubliceerd.

Zeventien jaar later, begin 1969, zagen wij de televisie-uitzending over de excessen in Indonesië. Gefascineerd zagen we toe hoe daar een reeks belevenissen werd opgedist die we – hoewel elders voorgevallen – woord voor woord herkenden. De discussie die onmiddellijk daarna losbarstte, bracht dezelfde schok der herkenning. Al de argumenten die we zo lang geleden een voor een hadden gewogen – en vaak te licht bevonden – paradeerden onvermoeibaar door de ontstelde publieke opinie.

Ons besluit stond vrijwel direct vast. Het was ‘nu of nooit’. Het manuscript werd weer tevoorschijn gehaald, het grondmateriaal teruggevraagd. Met verbazing lazen we de stapels enigszins vergeeld papier door. De commentaren vertoonden een mengeling van opgewektheid en naïviteit, waarin we onszelf nauwelijks terugvonden. We waren kennelijk zelf veranderd. We moesten opnieuw beginnen.

Het boek dat hiermee wordt aangeboden, is een sociale geschiedenis van militair geweld. Het beoogt nog altijd te voldoen aan de voorwaarden die we twintig jaar eerder op papier zetten: verklaren, niet beschuldigen; een zakelijke analyse, geen emotionele reactie. Alleen op deze wijze, zo menen wij, kan het ongelooflijke onderwerp van het geweld op geloofwaardige wijze worden overgedragen.

Dit boek is een studie door sociologen, maar leesbaar voor iedereen. Het bestaat uit vijf grote stukken: vier lagen op elkaar en een harde pit. De eerste vier hoofdstukken herhalen als het ware hetzelfde thema, maar telkens dichter naderend tot de kern van het onderwerp: na de nationale en koloniale historie de direct betrokken politieke en economische groepen, dan de militaire middelen, ten slotte hun aanwending. Het laatste hoofdstuk pakt alle niveaus nog eenmaal samen, maar nu binnen het kader van één gebied, één beheersingssysteem, één militair onderdeel.

Twee punten verdienen de aandacht. Het eerste betreft onze betrokkenheid. Streven naar objectiviteit garandeert deze niet, zeker niet bij een onderwerp als dit. Er is de onvermijdelijke invloed van onze ervaringen op onze waarnemingen. Men kan wellicht anders groeperen en accentueren, waardoor andere en ten opzichte van wat wij deden nieuwe meningen zullen ontstaan.

Het tweede punt hangt hiermee direct samen. De periode 1945-1949 is in de Indische politieke en militaire geschiedschrijving nagenoeg een witte plek. De archieven zijn grotendeels nog gesloten, de aandacht is steeds beperkt geweest. Van een sociologisch verantwoorde interpretatie van die periode is nog minder sprake. Daarom is ons boek niet meer dan een eerste schets.

Dat wij de onderneming toch hebben aangedurfd, komt voort uit de overtuiging dat de ongetwijfeld noodzakelijke documentenstudie bij ons onderwerp steeds ontoereikend zal blijven. Oorlogsgeweld speelt zich af aan de ‘binnenzijde’ van de historie, moeilijk zichtbaar voor de buitenstaander, nauwelijks doorzichtig voor de betrokkenen, vaak onvolledig en zelfs opzettelijk vertekend door hen die registreren. Daarom is informatie van degenen die het proces van binnenuit bewust meemaakten onmisbaar, zelfs een eerste voorwaarde. Aan die voorwaarde kunnen wij voldoen.

Het is voor ons tevens een extra reden dankbaar te zijn voor de inlichtingen en steun die we van een aantal direct betrokkenen mochten ontvangen. Er was opmerkelijk weinig aarzeling, eerder grote openheid. De tijd wordt rijp voor het zien van ook deze realiteit.

Van degenen die ons hielpen, noemen wij in alfabetische volgorde graag de volgende personen: dr. J.R. van Blom, lt.kol. W. Epke, drs. F. Grünfeld, dr. Basuki Gunawan, mr. J. Hollander, drs. R. Nieuwenhuys, drs. A. Peper en drs. E.M. Stok. Uiteraard dragen zij geen enkele verantwoordelijkheid voor de wijze waarop van hun informatie is gebruikgemaakt; deze ligt geheel bij de auteurs.

Voorts werd gebruikgemaakt van enkele instellingen: de Sectie Krijgsgeschiedenis van de Koninklijke Landmacht te ’s-Gravenhage, het Koninklijk Instituut voor de Tropen te Amsterdam, het Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde te Leiden en het Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie te Amsterdam.

Dank komt ook toe aan medewerkers van de bibliotheken van de Koninklijke Militaire Academie en Nederlandse Economische Hogeschool, die als steeds zeer behulpzaam waren. Rest ons te vermelden dat een royaal studieverlof, door curatoren van de Nederlandse Economische Hogeschool aan de als eerste genoemde auteur toegestaan, de voltooiing van het werk buitengewoon heeft bevorderd. Ook aan hen past een woord van erkentelijkheid.

Bij de tweede druk

Dit boek had bij het verschijnen in 1970 een tweeledig karakter. Het vormde tegelijk een historische analyse en een historische reactie: het ontleedde het Nederlandse dekolonisatieproces dat zich een kwarteeuw tevoren had afgespeeld maar het beantwoordde tevens aan de collectieve vraag om opheldering die zich rond 1970 sterk liet horen.

Dertien jaar later, blijkt het historisch exposé nog weinig of niet verouderd. Hoewel de sociaal-wetenschappelijke belangstelling voor ons koloniaal verleden in het afgelopen decennium duidelijk is toegenomen, heeft de ‘ontsporing van geweld’ tijdens de nadagen van Nederlands-Indië weinig interesse gewekt. Een ongewijzigde herdruk lijkt daarom verantwoord.

Maar al hebben de voorbije jaren de waarde van het boek niet aangetast, ze vragen wél om nadere ‘plaatsing’ van de studie, zowel naar de aard van het onderwerp als naar tijd en omstandigheid van verschijnen.

Nu eerst is het goed zichtbaar geworden dat het Nederlands-Indonesisch conflict één geval was uit een reeks van inmiddels beëindigde, gewelddadig afgewikkelde dekolonisatieprocessen, te situeren in de periode van 1945 tot 1975. Ook blijkt eerst thans dat Ontsporing van geweld slechts één poging vormde tot afrekening met een onverwerkt verleden: in de jaren na 1970 was dit streven naar koloniaal-historische vereffening allerwegen waar te nemen.

Dit nieuwe perspectief maakt het aantrekkelijk het boek van 1970 een essay mee te geven waarin het totale recente dekolonisatiegebeuren vergelijkenderwijs wordt geschetst, gevolgd door een poging tot nadere plaatsbepaling van het Nederlandse aandeel hierin. We weten nu meer dan in 1970; begrijpen we het nu ook beter?

JvD/WH november 1983

Enkele belangrijke data

1945

15 augustus Capitulatie van Japan

17 augustus Uitroeping van de Republiek Indonesia

29/30 september Eerste geallieerde troepen te Batavia

14 november Optreden kabinet-Sjahrir: Indonesische partij aanvaardbaar geacht door Nederland

1946

23/24 april Onderhandelingen op de Hoge Veluwe; geen resultaat

3 mei Wijziging grondwet in verband met het zenden van dienstplichtigen overzee

16/22 juli Conferentie van Malino; begin van opbouw van een Federaal Indonesië door Nederland

15 november Ondertekening ontwerpakkoord (Linggadjati)

1947

25 maart Ondertekening akkoord van Linggadjati

25 juli Begin Eerste Politionele Actie

4/5 augustus Eerste actie te middernacht gestaakt

1948

13 januari Installatie voorlopige Federale Regering voor Indonesië te Batavia

17 januari Ondertekening wapenstilstand aan boord van de Renville

22 februari Voltooiing van de evacuatie van ruim 20 000 Indonesische guerrilla’s uit de vooral in West-Java gelegen ‘pockets’

aug./september Sterke herinfiltratie Republikeinse troepen

sept./oktober Communistische opstand in de Republiek (Madiun-affaire)

3 november Van Mook draagt gezag over aan Beel; begin van de ‘harde lijn’

21 december Begin Tweede Politionele Actie; Soekarno en Hatta gevangengenomen en op Banka geïnterneerd

1949

5 januari Beëindiging actie op Java

26 februari Regeringsverklaring: aankondiging van besluit tot vervroegde soevereiniteitsoverdracht en van Ronde-Tafelconferentie

24/30 juni Ontruiming residentie Jogjakarta door de Nederlandse troepen

10 augustus Staakt-het-vuren

23 augustus Opening Ronde-Tafelconferentie te Den Haag

2 november Einde Ronde-Tafelconferentie

9 december Tweede Kamer aanvaardt wetsontwerp soevereiniteitsoverdracht aan Indonesië

27 december Soevereiniteitsoverdracht

I. Koloniaal conflict

1. Onderdrukte spanning

Het tijdperk der grote ontdekkingsreizen, zoals het in de schoolboeken heet, was het begin van een uitbarsting van Europese energie die enkele eeuwen zou aanhouden. Klaarblijkelijk waren reeds voor de aanvang van de industriële revolutie maatschappelijke, economische en militaire energiepotenties beschikbaar die het mogelijk maakten het Europese machtsevenwicht te doorbreken en de onderlinge strijd tot ‘de overige wereld’ uit te breiden. Daar ging men ertoe over zwakkere staten te onderwerpen en zwakkere volken te exploiteren, zich al dan niet blijvend vestigend als een blanke elite in de nieuwgewonnen gebieden. Men noemt dit de geschiedenis van het moderne kolonialisme en de leidende staten waren zeemogendheden.

Anders dan Spanje en Portugal, die met het inplanten van hun feodaal-militair-kerkelijk complex een culturele missie meenden te vervullen, ging het Holland uitsluitend om handelsactiviteit en economisch gewin. De organisatie van Hollands overzeese ondernemingen in de vorm van particuliere belangengemeenschappen, compagnieën geheten, toont aan waarom het de bewoners van de Lage Landen was begonnen. In plaats van uitgestrekte gebieden te veroveren en in te lijven gaf men verre de voorkeur aan het afsluiten van profijtelijke contracten met inheemse vorsten. Militair geweld werd aanvankelijk slechts incidenteel en overwegend defensief toegepast, in hoofdzaak ter beveiliging van de factorijen en forten in de kuststreken.

Naarmate de handelsbelangen zich uitbreiden, gaat men zich echter keren tegen de concurrerende handelsrijkjes aan de kust, die met kracht worden bedwongen. Door een verbod aan de inheemse kustadel zich nog met de zeehandel bezig te houden, verplaatst het politieke zwaartepunt, met name van Java, zich naar het binnenland. De zee blijft aan de Verenigde Oost-Indische Compagnie.1

In de loop van de 18de eeuw verandert de aard van het Nederlands machtsstreven geleidelijk. Tot dan was de compagnie zeer overwegend een handelsonderneming die voordeel trok uit haar monopolistische positie in de interinsulaire en internationale verscheping van tropische producten. Nadien echter ontwikkelt de voc zich meer en meer tot een territoriale macht, terend op afgedwongen inheemse landbouw. Deze overgang van ‘commercialisme’ in eigenlijk ‘kolonialisme’,2 die de verstarde compagnie steeds minder kon bijhouden, vindt een logische afsluiting in de overneming van het gebied door de Nederlandse staat gedurende de Franse tijd.

De gang van zaken overzee weerspiegelt die in het moederland. Zoals de opheffing van de voc parallel loopt aan de val van de regenten, zo vloeit ook de idee van een nationale kolonie voort uit de conceptie van de nationale staat en het nationale volk.

De uitbouw en consolidatie van deze nationale kolonie neemt de hele negentiende eeuw in beslag. De vroegere militaire beveiliging van de Hollandse kooplieden en landheren wordt afgelost door een actief staand leger, dat in een reeks van oorlogen en expedities de macht van de inheemse adel en de islamitische massa’s breekt en de buitengewesten onder directe controle van het Nederlands gezag brengt, met de pacificator Van Heutz als de voltooier. De vroegere particuliere exploitatie wordt afgelost door een reusachtig overheidsproject, dat als het cultuurstelsel de geschiedenis is ingegaan, en directe baten voor het moederland beoogde te verwerven. De politieke, economische en militaire macht zijn nu in één hand, de harde hand van de koloniserende staat.

De overheidsexploitatie is geen succes gebleken. Als na 1870 het moderne kapitalisme in Nederland doorbreekt, weet de liberale burgerij ook op koloniaal gebied het ‘particulier initiatief’ te doen zegevieren, comfortabel steunend op zowel humanitaire als economische argumenten. Economisch belanghebbenden en humanitair belangstellenden vinden elkaar in een politiek tot ontwikkeling van Indië, een vroege maar ons niet vreemde conceptie van een ontwikkelingsbeleid voor een Aziatisch land.

In de militaire conceptie van ‘pacificatie’ is het niet anders. De discussie over het langdurig en bloedig conflict met Atjeh verloopt niet langs de indeling ethisch-conversatief, omdat men het vrijwel eens was over het doel en slechts van mening verschilde over de methode waarop. Snouck Hurgronje, een van de grondleggers van de ethische koloniale politiek, was de belangrijkste promotor van een ‘doortastend’ optreden in Atjeh!3

Terecht is dan ook gewezen op de verwantschap van het ethische en imperialistische streven rond de vorige eeuwwisseling. ‘Nederlands-Indië moest ontwikkeld worden, de zending bevorderd, de buitengewesten opengelegd voor het westerse bedrijfsleven, de Indonesische bevolking meer welvarend gemaakt. In wiens belang? Daarover dachten beide groepen verschillend, maar eens van zin waren zij op het punt dat deze ontwikkeling (als een ‘plicht’ of een ‘last’) onder Nederlandse leiding moest geschieden.’4

De ethische politiek was niet koloniaal-vijandig, maar koloniaal-corrigerend. Zij steunde de koloniale doeleinden, maar conditioneerde de realisering ervan, uitgaande van de gedachte dat bij de behartiging van het eigenbelang een zedelijke normering niet gemist kon worden, of concreter: dat het profijt van de kolonisator een grens vond in ‘het belang van de inlander’. Voorts uitgaande van een tweede, complementaire gedachte: dat de kosten van een welzijnsbeleid alleen konden worden gedragen bij groeiende welvaart van de kolonie.

In wezen is de discussie over de Indische politiek altijd om dezelfde as blijven wentelen. Het ethische criterium is ouder dan Multatuli en heeft de hele negentiende eeuw verdedigers gevonden.5 Het is officieel bevestigd in de troonrede van 1901, toen christelijke politici de ‘zedelijke roeping’ tegenover de bevolking van Nederlands-Indië proclameerden. De Leidse indologenopleiding werkte de gedachte uit in de opleiding voor Indische bestuurders. De Stuwgroep in de jaren dertig trachtte de opvatting in actueel-politieke termen te vertalen.

Al die jaren, tot in het laatste jaar van het Nederlands bewind, 1949, zal onder de strijd over motieven en methoden van de Nederlandse bemoeienis met de kolonie eensgezindheid bestaan over de noodzaak en de juistheid van bemoeienis. Het gevoel van verantwoordelijkheid voor het lot van Indië én de wetenschap bij dat lot een hard belang te hebben, blijven samen de Nederlandse politiek beheersen. De vervlechting der standpunten zou alleen maar toenemen naarmate het voortbestaan van iedere bemoeienis werd aangevochten.