David Barnouw

Rost van Tonningen

Fout tot het bittere eind

eBook editie, augustus 2013

Walburg Pers

© 2013 NIOD/David Barnouw, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

Deze digitale editie is gebaseerd op de eerste druk, 1994

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voorzover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16b Auteurswet 1912 juncto het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351 zoals gewijzigd bij Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

Opmaak eBook: Merijn de Haen, ePUB Pro, Utrecht

Illustraties fotokatern: Nederlands instituut voor Oorlogsdocumentatie, Amsterdam, tenzij anders aangegeven

ISBN 9789057309373

NUR 648

Inleiding

De Tweede Wereldoorlog en de Duitse bezetting van Nederland zijn meer dan geschiedenis-van-vroeger. Nederlanders, die hand- en spandienster verleenden aan de vijand, brengen nog steeds de gemoederen in beweging Belangrijke collaborateurs zijn nog met naam en toenaam bekend en tot hen behoort Meinoud Marinus Rost van Tonningen. Zijn naam leeft ook voort door toedoen van zijn weduwe, die vanaf de jaren zeventig regelmatig in de publiciteit kwam vanwege haar luid verkondigde nationaal-socialistische denkbeelden en het onophoudelijk streven naar rehabilitatie van haar man.

Wie was Meinoud Marinus Rost van Tonningen eigenlijk? Wat bracht hem ertoe te kiezen voor het nationaal-socialisme? Wat deed hij tijdens de oorlog? En is hij na de oorlog werkelijk door zijn bewakers in de strafgevangenis in Scheveningen vermoord?

Deze biografie brengt het leven in kaart van een ‘foute’ Nederlander die een belangrijke rol speelde tijdens de bezettingsperiode.

Meinoud werd honderd jaar geleden in Nederlands-Indië geboren en zou zichzelf altijd blijven voorhouden dat Nederlanders imperium-bouwers waren. Nederland was weliswaar klein, maar dank zij de koloniën was het een grote mogendheid met een rijk verleden.

Na een mislukte ingenieursstudie in Delft studeerde hij rechten in Leiden met nadruk op het volkenrecht. Hierin zag hij ook zijn toekomst. Na de gruwelen van de Eerste Wereldoorlog zouden conflicten tussen staten niet meer met de wapens beslecht worden, maar door onderhandelingen en conferenties. De Volkenbond zou hierin het voortouw dienen te nemen. Rost van Tonningen was vol idealisme toen hij in Wenen zijn eerste echte baan kreeg. De jonge Oostenrijkse staat had veel geld geleend voor de wederopbouw en de Volkenbond zag toe op een goede besteding daarvan. Rost speelde weliswaar geen hoofdrol, maar werkte vol enthousiasme mee aan de mooie Volkenbondstaak. Na een tussenperiode van een paar jaar in Nederland vertrok hij in 1931 weer naar Wenen. Hij was gepromoveerd tot Vertegenwoordiger van de Volkenbond en bezat diplomatieke status. In deze tweede Weense periode sloeg zijn aanvankelijke idealisme voor de Volkenbondsgedachte om in bewondering voor het fascisme. Eerst leek het Italië onder Mussolini een goed voorbeeld voor het oplossen van de wereldcrisis, maar later richtte Rost zich meer en meer op nazi-Duitsland. Hij werd zelf een fanatiek nazi met bewondering voor ‘de daad’. Ook maakte hij zich de rassenideologie van de nazi’s eigen èn hij werd in Wenen een principiële antisemiet. Niet voor niets zou het lidmaatschap van de SS zijn grote ideaal blijven.

Rost vond dat hij zijn krachten moest wijden aan de opbouw van het nationaal-socialisme in Nederland. In 1936 keerde hij de Volkenbond de rug toe en sloot zich aan bij de NSB. De Leider Anton Mussert, die zeer verheugd was over deze goede aanwinst, haalde hem direct naar de top. Daar ontpopte Rost zich als een radicaal koekoeksjong, dat Mussert voorbij wilde streven. Hij was van mening dat hij zelf veel beter dan zijn Leider in staat was om Nederland voor het nationaal-socialisme te winnen.

Het absolute geloof in eigen kunnen was één van de belangrijkste karaktereigenschappen van Rost. Zijn tomeloze werkkracht ging gepaard met een grenzeloze ambitie en hij bleef vervuld van een haast mystiek geloof in de radicale variant van het nationaal-socialisme. Tijdens de bezettingsperiode diende hij de Duitsers, er heilig van overtuigd dat hij Nederland een goede plaats in een toekomstig ‘Germaans’ staatsverband zou bezorgen. Rost werd de hoogste ambtenaar op het departement van Financiën en als president van De Nederlandsche Bank prijkte zijn handtekening op de oorlogsbankbiljetten. Daarnaast was hij het brein achter de Nederlandse kolonisatie van veroverde gebieden in de Sovjetunie; een experiment dat deerlijk mislukte.

De activiteiten van Rost van Tonningen zijn goed gedocumenteerd en het Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie beschikt sinds 1945 over duizenden brieven en andere documenten. Van geen enkele vooraanstaande figuur aan de zijde van de Duitse bezetter en de NSB is de briefwisseling in zo’n grote omvang bewaard gebleven. Ver vóór zijn weduwe de rehabilitatie-acties ten behoeve van haar man begon, was men op het RIOD al druk doende met de uitgave van de correspondentie van haar echtgenoot.

Er verschenen twee dikke uitgaven met zijn correspondentie (samen 1696 pagina’s) en nu is er deze biografie.

Eén van de foto’s in deze biografie is een foto waar de hoofdpersoon stralend op staat. Nog vóór de Duitse inval was hij met enkele anderen preventief in hechtenis genomen omdat de regering hen als een gevaar voor de veiligheid van de staat beschouwde. Na enkele weken gevangenschap kwam Rost vrij en beleefde een triomfantelijke thuiskomst in Den Haag. In het eerste hoofdstuk wordt deze terugkeer beschreven. De hoofdstukken een tot en met vijf behandelen de periode voor de oorlog, zijn jeugd en zijn studiejaren, de Volkenbondsperiode in Wenen, zijn intensieve bemoeienis als Tweede Kamerlid met de zaak-Oss en zijn plaats binnen de vooroorlogse NSB. De hoofdstukken zes tot en met tien behandelen op chronologische wijze de oorlogsjaren. Zij besteden aandacht aan zijn tweede huwelijk, de problemen met zijn stamboom en zijn poging om als soldaat naar het oostfront te vertrekken. Bovendien komen zijn aanstelling tot president van De Nederlandsche Bank aan de orde, zijn activiteiten op economisch gebied en zijn virulent antisemitisme. Het elfde hoofdstuk gaat uitvoerig in op Rosts bemoeienis met de Nederlandsche Oostcompagnie: de organisatie die de kolonisatie van bezette gebieden in Oost-Europa regelde. Het twaalfde hoofdstuk volgt de laatste maanden van Rost. Hij wordt als Obersturmführer door de Canadezen gevangen genomen en komt ten slotte op 6 juni 1945 gruwelijk om het leven in de strafgevangenis te Scheveningen.

Tot slot worden in het dertiende hoofdstuk de naoorlogse avonturen van zijn weduwe gevolgd en haar onvermoeibare pogingen om haar man de plaats te geven in de Nederlandse geschiedenis die hij volgens haar verdient.

David Barnouw

Amsterdam, juni 1994

Terugkeer in triomf

2 juni 1940

Gij en wij hebben gevoeld wat het beteekent voor ons volk om zijn zonen te verliezen. Wij hebben dezen oorlog niet gewild. Wij voelen ons met elke vezel van ons geheele lichaam verbonden aan ons volk.

Zondag 2 juni is een prachtige dag en gedurende de ochtend verzamelen zich honderden opgetogen leden van de NSB bij een woning aan de Groot-hertoginnelaan, een deftige straat in Den Haag. Hier woont al sinds jaar en dag de moeder van Mr. Meinoud Marinus Rost van Tonningen, één van de topfunctionarissen binnen de NSB, ‘hoofdopsteller’ van de partijkrant Het Nationale Dagblad en lid van de Tweede Kamer. Hij behoort tot de radicale vleugel en was een gevaarlijke rivaal voor zijn politiek Leider Anton Mussert. Rost woont al enkele jaren bij zijn moeder en de NSB-leden wachten op zijn terugkomst uit het zuiden van het land. Het is ruim twee weken na de capitulatie en ook de NSB’ers weten na het korte oorlogsgeweld dat over Nederland is gekomen, nog niet goed waar ze aan toe zijn. Op de eerste oorlogsdag zijn tienduizenden van hen gearresteerd door Nederlandse politieagenten uit angst dat zij de vijand zouden helpen. In de toen heersende paniek vielen ook dodelijke slachtoffers onder niet-NSB’ers. Een niet-‘foute’ broer van Mussert, militair commandant in Dordrecht, kwam om het leven, omdat aan hem ondergeschikte militairen hem van verraad verdachten. Toen zij hem wilden arresteren, werd hij doodgeschoten. Kapitein-ter-zee N.A. Rost van Tonningen, een oudere broer van Meinoud en eveneens niet-‘fout’, raakte ernstig gewond, toen om dezelfde reden – verraadpsychose – een kapitein van de mariniers het vuur op hem opende. Na de capitulatie kwamen de NSB’ers direct vrij en zij beschouwden de Duitsers dan ook als hun bevrijders. De internering had hen in eigen ogen ook een aureool van martelaarschap gegeven.

Een week voor de Duitse inval waren eenentwintig Nederlanders gearresteerd. De Nederlandse regering verwachtte dat zij bij een eventuele Duitse inval onbetrouwbaar zouden zijn. Onder de toen heersende Staat van Beleg was het mogelijk hen preventief op te sluiten. Rost van Tonningen was op vrijdagmiddag 3 mei bij zijn moeder thuis gearresteerd en maakte nu deel uit van een vreemd groepje, bestaande uit NSB’ers en andere nationaal-socialisten èn vier communisten. Deze waren toegevoegd om zo de neutraliteit van Nederland te bewijzen. Naast Rost van Tonningen was J.H. Feldmeyer, leider van de Mussert-garde, de belangrijkste NSB’er.

Het Nationale Dagblad zou de komende dagen veel aandacht aan de arrestatie van zijn hoofdredacteur en de anderen wijden. Merkwaardigerwijs is het eerste bericht volstrekt neutraal van toon, maar daarna worden de commentaren steeds verontwaardigder. Hij kòn niet schuldig zijn, want ‘Door het geheele werk van Rost van Tonningen, zoowel voor Het Nationale Dagblad, als door zijn propagandistischen arbeid, loopt één groote lijn. Het is de gedachte, dat het Duitsche volk, het Angelsaksische volk en het Nederlandsche volk loten van één stam zijn, broedervolken, tusschen welke een oorlog iets monsterlijks is.’ Zijn arrestatie werd het ‘politiek katholicisme en de joodsche pers’ verweten en als je de NSB-krant moest geloven, was iedereen, behalve enkele ‘verdwaasden’ tegen zijn arrestatie gekant.

In het weekblad van de NSB, Volk en Vaderland, schreef Mussert in zijn hoofdredactioneel artikel dat ‘Wij weigeren te gelooven dat hij dingen gedaan heeft die voor het land gevaarlijk zouden zijn.’ Deze laatste vooroorlogse uitgave van het weekblad dateerde van 10 mei 1940, de dag van de Duitse inval.

De plaats waar de eenentwintig Nederlanders verbleven, hield de regering geheim (de namen van de geïnterneerden trouwens ook), maar later bleek dat het fort ‘Prins Frederik’ te Ooltgensplaat op Overflakkee in orde was gebracht om de ‘landverraders’ te kunnen herbergen. Rost van Tonningen kon al op 4 mei aan zijn moeder schrijven waar hij zat: ‘Ik heb wat gedut en onderbreek nu een spelletje schaak om U eenige woorden te schrijven. Inderdaad ben ik ervan overtuigd, dat U zich dapper zult gedragen, overtuigd als U ook mocht zijn dat ik een blank geweten heb. Ik kan dan ook niet den grond bevroeden voor dezen maatregel.’ Toen het leger na de snelle ineenstorting van de Nederlandse defensie op 15 mei capituleerde, was Zeeland hier expliciet buiten gehouden; daar vochten de Nederlandse soldaten nog door, samen met de Belgische en Franse bondgenoten. Omdat wel duidelijk was dat de Duitsers binnen korte tijd ook Zeeland zouden veroveren, werden de eenentwintig in zuidelijke richting afgevoerd. Het zou een avontuurlijke tocht worden, niet van gevaar ontbloot, maar de gearresteerden ‘gedroegen zich als lammeren’, volgens de Nederlandse officier die het bevel had. Ze verbleven ook korte tijd op Zuid-Beveland in een fort bij Ellewoutsdijk aan de Westerschelde. De officier nam vervolgens twee grote motorschuiten in beslag om zijn gevangenen over de Zeeuwse wateren naar Zeeuws-Vlaanderen te brengen. Daarna gingen ze verder met bussen. De groep was al aangegroeid met in Zeeland gearresteerde NSB’ers en nu kwamen er ‘gewone’ vluchtelingen uit Duitsland bij; protestantse joden, die in Sluis vanaf de herfst van 1939 in het St. Ignatius-instituut waren opgevangen.

Onderweg in Zeeuws-Vlaanderen vond ook een merkwaardige ontmoeting plaats tussen de eenentwintig en prins Bernhard. Deze was tegen de zin van zijn schoonmoeder op 16 mei, dus na de gedeeltelijke capitulatie, voor korte tijd teruggekeerd naar Nederland. Volgens zijn biograaf Alden Hatch had de Prins voorgesteld de eenentwintig gevangenen eenvoudigweg ter plekke te fusilleren, maar was hij daarvan afgehouden door zijn eigen adjudant.

‘Ik heb me laten overreden, maar ik heb het later altijd betreurd ... zij waren de bekwaamsten van de Nederlandse nazi’s – de leiders. Zij hebben later de gedwongen tewerkstelling in Nederland ingevoerd en de economie volgens hun inzichten geleid. ... Ik had het land heel wat narigheid kunnen besparen. Doodjammer ...’

Rost van Tonningen heeft later nooit over deze voor hem zo gevaarlijke prinselijke ontmoeting gesproken. Wel deed het verhaal de ronde dat Adolf Hitler had bevolen vijfhonderd Engelse officieren dood te laten schieten als Rost van Tonningen niet levend teruggevonden zou worden. Mussert verklaarde na de oorlog dat Himmler hem dat had verteld, maar hij was er niet zeker van of het echt waar was. Uit naoorlogse verklaringen voor de Parlementaire Enquêtecommissie blijkt hoe gevaarlijk en moeizaam de trip met de gevangenen verliep. Vóór de Duitse troepen uit en omringd door vluchtende burgers kwam de groep via België in Noord-Frankrijk terecht. De zenuwachtige Franse militairen wisten nauwelijks wat ze met hen aan moesten. De Duitse vluchtelingen bij de groep vergrootten bovendien de achterdocht bij de Franse autoriteiten. Drie weken na zijn arrestatie werd Rost met de anderen eindelijk bevrijd door de zegevierende Duitse troepen die op 26 mei Duinkerken binnentrokken. De eenentwintig Nederlanders hadden geluk gehad; zes dagen eerder was in Abbeville een even groot aantal Belgische ‘landverraders’ zonder vorm van proces door Franse soldaten neergeschoten.

Het was nu zaak voor Rost van Tonningen politieke munt uit dit avontuur te slaan en hij bereidde zijn terugkeer terdege voor. Hoewel het niet gemakkelijk was om direct naar Nederland terug te keren, zou hij zeker een dag eerder terug kunnen zijn dan die tweede juni. Maar nu kregen zijn aanhangers tijd om voor een jubelende menigte te zorgen en de komst van Rost was zelfs voor de radio bekend gemaakt. Een en ander zeer tot ongenoegen van Rosts politieke Leider Mussert. Zelf had deze zich aan arrestatie kunnen onttrekken door zich tijdens de oorlogsdagen te verbergen bij een partijgenoot (‘Inderdaad. Ik ben Nederlands eerste onderduiker geweest’, wist hij tijdens zijn naoorlogse proces te melden.) Mussert voelde niets voor de ‘reclame campagne’ van zijn politieke rivaal en schreef in zijn dagboek : ‘Rost [is] eenvoudig meegenomen gelijk de anderen en geen bijzonder heldenfeit. Onze zorg geldt niet de onbeschadigden, maar de verwanten der slachtoffers.’ Daarmee bedoelde hij de zeven NSB’ers die ‘bij de wanhoopsterreur van een stervend stelsel in de oorlogsdagen 5 Mei 1940’ waren omgekomen.

Het Nationale Dagblad pakte de volgende dag flink uit; onder vier grote foto’s van de daverende ontvangst op de Groothertoginnelaan begon het artikel met ‘Kameraden, aan den dood ontsnapt ...’ De partijkrant beschrijft hoe Rost en Feldmeyer na lang aandringen op het balkon verschijnen en citeert haar hoofdopsteller:

“Gij en wij hebben gevoeld, wat het beteekent voor ons volk om zijn zonen te verliezen.

Wij hebben dezen oorlog niet gewild. Wij voelen ons met elke vezel van ons geheele lichaam verbonden aan ons volk”.

Rost spreekt dan van de plicht tot samenwerking van de volkeren van het Noordras en besluit met de woorden:

“Van nu af aan harder dan ooit vooruit kameraden! – Hou Zee!”

Met een driewerf “Hou Zee!” en een daverend applaus wordt deze korte toespraak, die niemand ooit zal vergeten, beantwoord.’

Volgens de krant had een toevallige voorbijganger ‘allemaal landverraders’ gezegd, maar deze was door een ijverige rechercheur van politie in zijn kraag gevat.

Terwijl Mussert in zijn dagboek van vierhonderd aanwezigen spreekt, vertienvoudigt een rapport van de Sicherheitsdienst dit aantal. Die zondag moet hij een van zijn gelukkigste momenten beleefd hebben; gelijkgezinden juichten hem toe, de oorlog zou snel afgelopen zijn en Nederland zou een gouden toekomst tegemoet gaan onder leiding van Adolf Hitler, ziener en Führer der Germanen.

Lang duurde zijn vreugde niet, want er moest aan de toekomst worden gewerkt. ’s Avonds had hij al een eerste gesprek met Hitlers landvoogd in Nederland: de Oostenrijker Arthur Seyss-Inquart. Deze was pas een week in het land en wist er nog maar weinig van af. Dat laatste gold helemaal voor zijn bijzondere gast, Heinrich Himmler, Reichsführer van de nazi-elite: de SS. Deze bezocht het front en kwam nu speciaal naar Den Haag om zijn oude vriend Rost van Tonningen met zijn bevrijding te feliciteren. Zij kenden elkaar al van vóór de oorlog en Himmler zag voor zijn ‘ältester Vertrauensmann in den Niederlanden’ een belangrijke rol weggelegd. Wat de drie heren precies bespraken, is nooit duidelijk geworden.

Later zou Rost de Duitsers erop wijzen dat hem toen veel was beloofd, maar dat daarvan weinig was uitgekomen. In zijn Statement, door hem opgesteld toen hij door de Canadezen krijgsgevangen was gemaakt in mei 1945, schrijft hij: ‘Ik deelde bij dit onderhoud mede dat ik moeilijk mijn mening kon uitspreken, zolang ik nog geen duidelijk onderhoud met Mussert had gehad. In feite wist ik niet wat er gedurende mijn afwezigheid was gebeurd.’ Dit Statement, dat vaker zal worden aangehaald, is uiteraard een rechtvaardiging achteraf, maar het was waar dat hij een aantal belangrijke weken afwezig was geweest. Maar het was niet zijn gewoonte aan Mussert ergens toestemming voor te vragen. Gezien zijn acties in de zomer van 1940 heeft Rost tijdens de bewuste bespreking carte blanche gekregen om te bewijzen dat hij, en niet Mussert, een nationaal-socialistische beweging zou kunnen opzetten, die meer Duits-gericht dan de NSB zou zijn.

Mussert verdacht Rost er wel van dat deze buiten zijn Leider om onder één hoedje speelde met de Duitsers. Na de oorlog komt Mussert erop terug: ‘Wat daar besproken is, ben ik nimmer te weten gekomen, maar dat is niet moeilijk af te leiden uit de gebeurtenissen, die volgden. Van Rost’s terugkomst af was hij de man voor de Duitschers. De protectie lag er duimen dik bovenop.’ Mussert mocht hem wel verdenken van dubbel spel, maar het was Rost van Tonningen die een dag later verhaal kwam halen bij Mussert. Hij zou er een jaar later weer op terugkomen en in het concept van een brief aan Mussert, komen Rosts bezwaren duidelijk naar voren:

‘In de vier weken van onze gevangenschap is het volgende geschied. Op den dag na mijn gevangenneming begaf zich de vrijmetselaar Harloff [een belangrijke NSB’er, DB] met een getypt velletje met eenige door een z.g. vriend in den geheimen dienst van de Nederlandsche Regering verstrekte mededeelingen om U duidelijk te maken dat ik landverraad zou hebben gepleegd en dat ik Uw positie sinds jaren had ondermijnd.

U heeft aan deze melding geloof gehecht.

Terwijl Kameraad Feldmeyer en ik in gevangenschap weerloos zaten, heeft Kameraad d’Ansembourg verzuimd, zich aan te sluiten bij de actie, die Kameraad Woudenberg voorstelde om in de Tweede Kamer der Staten-Generaal op doeltreffende wijze voor ons in de bres te springen.

Na den binnenmarsch der Duitsche troepen werd eenige malen aan de Redactie van het Nationale Dagblad verboden, over mij te schrijven.

Bij mijn terugkomst was het eerste, wat wij hoorden, dat ik voor het onderhouden van de betrekkingen met de Duitsche autoriteiten vervangen was door Kameraad d’Ansembourg.’

Mussert zei na de oorlog dat hij inderdaad in het landverraad van Rost had geloofd en schreef toen dat hij eind mei 1940 hoorde dat Rost op weg naar Nederland was.

‘Eigenlijk moest ik verheugd zijn over dit bericht. Was het niet mijn kameraad? Was het geen verraad aan hem, zijn terugkomst niet met vreugde te verbeiden? Maar vreugde kon ik niet gevoelen, want de schellen waren van mijn ogen gevallen. Ik had begrepen dat hij terecht was geïnterneerd, en dat het voor ons land goed geweest zou zijn, indien men hem had medegenomen naar Engeland.’

Drie belangrijke weken lang was Rost van Tonningen afgesneden geweest van de politiek en hij had niets kunnen doen. Hoewel zijn terugkeer in Den Haag triomfantelijk had geleken, was zijn vooroorlogse streven om boven Mussert uit te komen daarmee nog niet gelukt.