Leo Balai

Het slavenschip Leusden

Slavenschepen en de West Indische Compagnie, 1720-1738

eBook editie, april 2013

Walburg Pers

Deze uitgave kwam tot stand mede dankzij financiële steun van De Stichting Vaderlandsch Fonds ter aanmoediging van ’s-Lands zeedienst.

© 2011 Leo Balai, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Afbeelding omslag: Portret van Jack, een zwarte plantageslaaf uit South-Carolina. Daguerrotype uit ca. 1850. (Harvard University)

Inzet: Schip voor de kust van Suriname bij Fort Amsterdam. Aquarel door P.J. Benoît, 1830 (Universiteit van Amsterdam)

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voorzover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16b Auteurswet 1912 juncto het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351 zoals gewijzigd bij Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

Omslagontwerp: Jhartho Kempink, Design is Everything, Arnhem

ePub conversie en design: Merijn de Haen, ePub Pro, Utrecht

ISBN 978.90.5730.938.0

NUR 691 / 696

ER IS EEN GROTE NORSE NEGER

er is een grote norse neger in mij neergedaald

die van binnen dingen doet die niemand ziet

ook ik niet want donker is het daar en zwart

maar ik weet zeker hij bestudeert er

aard en struktuur van heel mijn blanke almacht

hij morrelt eerst aan halfvermolmde kasten

dan voel ik splinters schieten door mijn schouder

nu leest hij oude formulieren dit is het lastigst

teveel slaven trok ik af van de belasting

Uit: Lucebert

Val voor vliegengod

Amsterdam 1972

Woord vooraf

Tijdens mijn studie Bestuurswetenschappen aan de juridische faculteit van de Universiteit van Amsterdam, deed ik als bijvak de cursus Caraïbistiek. Een belangrijk onderdeel van deze cursus ging over de trans-Atlantische slavenhandel. Vanaf die tijd (eind jaren zeventig van de vorige eeuw) heb ik mij verdiept in de geschiedenis van de Nederlandse slavenhandel. Hiervoor had ik twee belangrijke redenen. In de eerste plaats is de geschiedenis van de trans-Atlantische slavenhandel mij, door mijn Afrikaanse ‘roots’, letterlijk ‘op het lijf’ geschreven. Ik wil meer over dat deel van mijn persoonlijke geschiedenis weten. De andere reden is dat ik erachter wilde komen, waarom een land als Nederland, met een reputatie van tolerantie en vrijheid, zich met deze mensonterende handel is gaan bezighouden. Na mijn studie, en diverse banen en mijn werkzaamheden als gemeenteraadslid in Amsterdam, was er niet veel tijd om mij verder te verdiepen in dit onderwerp. Het bleef mij echter bezighouden en ik ging, tussen de bedrijven door, op zoek naar gedegen onderzoek op dit gebied. Het standaardwerk van Postma over de Nederlandse slavenhandel en slavernij was, behalve in sommige bibliotheken, nergens te krijgen. Tijdens een vakantie in Londen in december 1998, vond ik Postma’s ‘The Dutch in the Atlantic slave trade,1600-1815’ bij een antiquair. In dit boek doet Postma heel kort verslag van de ondergang van de Leusden. Daarbij merkt hij op: ‘It was a human catastrophe in no uncertain terms, but to the WIC directors it must have been seen primarily as an economic disaster’. Hiermee was voor mij de jacht op de Leusden geopend.

In eerste instantie wilde ik een onderzoek doen naar deze gebeurtenis en daar een boek of verslag over schrijven. Dita Vermeulen, mijn vrouw, en John Schuster, sedert lange jaren een goede vriend, waren echter van mening dat hier gedegen onderzoek naar gedaan moest worden en dat het onderzoek misschien wel in de vorm van een proefschrift zou kunnen worden gepubliceerd. Ik waardeer het zeer dat Meindert Fennema deze mening heeft gedeeld en bereid was om mijn promotor te zijn.

Nadat het mij gelukt was de eerste archiefstukken over de Leusden boven water te krijgen, wist ik dat er geen weg terug was. De afgelopen vijf jaren heb ik mij dan ook intensief met het slavenschip Leusden beziggehouden. Ik heb er veel van geleerd en ben inderdaad met mijn roots geconfronteerd. Daarbij blijft de verwondering over het leed dat mensen elkaar aan kunnen doen. De wreedheden en de ontmenselijking van mensen tijdens de lange periode van de trans-Atlantische slavenhandel zullen nooit wennen, hoe lang dit ook geleden is.

De lange dagen van onderzoek in de archieven in Amsterdam, Den Haag en Middelburg heb ik uiteraard alleen moeten doen. Maar zoals altijd kan een dergelijke klus alleen geklaard worden, als er mensen zijn die erin geloven en je met raad en daad bijstaan. Dita heeft altijd in dit project geloofd. Zij heeft vele uren samen met mij doorgebracht met de Leusden, waarbij het voornamelijk ging om het schrijven van voor anderen begrijpelijke teksten. Ook John Schuster heeft vanaf het begin morele en inhoudelijke steun verleend. Als ik mij weer eens te buiten ging aan lange zinnen en allerlei uitweidingen, was er altijd één vraag van John die mij weer verder op weg hielp: ‘Waarom denk je dat mensen dit willen weten?’ Voor mij dan een signaal om tot de kern van de zaak terug te keren.

Dit boek gaat over een slavenschip. Een eerste vereiste bij een onderzoek als het onderhavige is dat je enige notie hebt van de constructie van een zeilschip in de achttiende eeuw. Ab Hoving, restaurator scheepsmodellen bij het Rijksmuseum te Amsterdam, heeft mij met zijn aanstekelijke liefde voor en kennis van zeilschepen, wegwijs gemaakt in belangrijke aspecten van deze, zoals hij het noemt ‘geweldige machine’. Ik ben hem hiervoor veel dank verschuldigd.

Mijn dank gaat verder uit naar de medewerkers van het Nationaal Archief, het Zeeuws Archief en het Stadsarchief Amsterdam, die mij altijd op een prettige en professionele manier hebben geholpen. Er zijn ook andere mensen die ik zou willen danken, maar soms ‘staan er wetten in de weg en praktische bezwaren’. Maar zij weten wel dat ik hen veel dank verschuldigd ben.

Ik dank alle vrienden en familieleden die met veel belangstelling mijn verhalen over de Leusden hebben aangehoord en telkens lieten blijken dat zij geloofden in een goede afloop van deze klus. En tot de familieleden behoren uiteraard onze kinderen: ‘stief en bloed’ zoals Dita en ik altijd zeggen.

Ook onze kleindochter Aimée heeft altijd de overtuiging gehad dat het wel goed zou komen. Ze vertelt aan iedereen die dat wil horen: ‘Mijn opa schrijft een boek over een schip’. Hoeveel stimulans wil een mens nog meer.

Lijst van tabellen

TABEL 1.1 Lichamelijke gebreken en toegepaste kortingen per pieza

TABEL 1.2 Levering van meer dan 3000 gevangenen in de periode 1714-1740

TABEL 1.3 Aantallen ingescheepte gevangenen 1501-1866

TABEL 1.4 Afgeleverde gevangenen 1501-1866

TABEL 2.1 Verzetsdaden Afrikanen 1700-1800

TABEL 3.1 Schepen gebouwd of uitgereed vanaf 1720, excl. de Leusden

TABEL 3.2 Gemiddelde aantallen gevangenen per reis

TABEL 3.3 Inzet van schepen voor slaventochten WIC 1674-1740

TABEL 3.4 Slavenschepen 10 jaar of ouder tijdens laatste slaventocht

TABEL 3.5 Maandlonen bemanning WIC en VOC

TABEL 4.1 Vergelijking Leusden met andere slavenschepen

TABEL 4.2 Samenvatting levensmiddelen reis 1

TABEL 4.3 Handelsgoederen reis 1

TABEL 4.4 Leveringen van gevangenen Sint Eustatius 1721-1729

TABEL 4.5 Kerngegevens van de eerste tot en met de vierde slaventocht

TABEL 4.6 Kosten vertimmering en uitrusting van de Leusden reis 2

TABEL 4.7 Samenvatting handelsgoederen reis 2

TABEL 4.8 Verkochte gevangenen 2e reis met eiland van bestemming

TABEL 4.9 Verkochte gevangenen en opbrengst reis 2

TABEL 4.10 Handelsgoederen reis 3

TABEL 4.11 Gevangenen naar geslacht en geschatte leeftijd reis 3

TABEL 4.12 Verkochte gevangenen Sint Eustatius met woonplaats kopers reis 3

TABEL 4.13 Aantallen gevangenen ingescheept, overleden en verkocht - reis 3

TABEL 4.14 Verschillen in aantallen bij inkoop en verkoop - reis 4

TABEL 4.15 Verkochte gevangenen St Eustatius met woonplaats en namen kopers reis 4

TABEL 4.16 Verkochte gevangenen en opbrengst Sint Eustatius - reis 4

TABEL 4.17 Kerngegevens van de vijfde tot en met de negende slaventocht

TABEL 4.18 Gevangenen overleden vóór vertrek uit Elmina

TABEL 4.19 Aantallen ingescheepte en overleden gevangenen - reis 5

TABEL 4.20 Aantallen gevangenen uitgesplitst naar mensen en Piezas d ‘India - reis 8

TABEL 4.21 Vergelijking in- en verkoopprijzen en avance - reis 7

TABEL 4.22 Percentage gevangenen naar plaats van herkomst en geslacht

Lijst van Bijlagen

1 Instructie voor schippers naar Elmina en Angola

2 Instructie voor de Heeren Commissarisse tot het aennemen van’t volk

3 Instructie voor de Heeren commissarissen tot de saken van de equipagie, vivres en amunitie van oorlog

4 Instructie voor Andries Graan - reis 8

5 Gallandat: Noodige onderrichtingen voor de slaafhandelaren

6 Selectie van artikelen uit de Artikelbrief 1675

7a Handelsgoederen

7b Maten, gewichten en geldsoorten

8 Naader Reglement 1734

9 De bouwkosten van de Leusden

10a Levensmiddelen reis 1 (1)

10b Levensmiddelen reis 1 (2)

11a Handelsgoederen reis 1 (1)

11b Handelsgoederen reis 1 (2)

11c Handelsgoederen reis 1 (3)

12 Rekening voor de vertimmering - reis 2

13a Levensmiddelen reis 2 (1)

13b Levensmiddelen reis 2 (2)

14a Handelsgoederen reis 2 (1)

14b Handelsgoederen reis 2 (2)

15 Overzicht verkochte gevangenen - reis 2

16 Rekening voor de vertimmering - reis 3

17a Handelsgoederen reis 3 (1)

17b Handelsgoederen reis 3 (2)

18a Levensmiddelen reis 3 (1)

18b Levensmiddelen reis 3 (2)

19 Leveringscontract voor 250 tot 300 gevangenen aan Berbice

20 Overzicht verkochte gevangenen - reis 3

21 Dodenlijst - reis 4

22 Overzicht verkochte gevangenen - reis 4

23 Verklaring over de aanval door de Portugezen - reis 5

24 Verklaring voor ontvangst van 748 gevangenen - reis 5

25 Verslagen over de opstand - reis 7

26a Aanstelling Jochem Outjes als kapitein - reis 10

26b Verklaring van de bemanning over het vergaan van de Leusden

26c Bericht van de commiezen Hoevenaer en De Rayneval aan de Heren Tien

26d Gouverneur Van de Schepper aan de Heren Tien

26e Reactie van Hoevenaer en De Rayneval op het rekest van de bemanning

26f Verzoek van Jochem Outjes om uitbetaling van het bergloon

26g Restitutie betaling van twee jongens aan Florentinus Camper

26h Besluit tot betaling van het bergloon

Lijst van geraadpleegde archieven

Nationaal Archief Den Haag Toegangsnummer

Archief van de Nederlandse Bezittingen ter Kuste van Guinea 1.05.14

Archief van de Sociëteit van Berbice 1.05.05

Archief van de Sociëteit van Suriname 1.05.03

Archief van de Tweede Westindische Compagnie 1.05.01.02

Collectie Verspreide West-Indische Stukken 1.05.06

Collectie Radermacher 1.10.69

Aanwinsten Eerste Afdeling 1.11.01.01

Database Vrij van Slavernij

Zeeuws Archief

Archief van de Middelburgsche Commercie Compagnie 20

Gemeente Archief Amsterdam

Notarieel Archief 5075

Thesaurieren Ordinaris 5039

Lijst van afkortingen

ESHJ Economisch en Sociaal Historisch Jaarboek

GAA Gemeente Archief Amsterdam

JAH Journal of African History

JEH The Journal of Economic History

KITLV Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde

MCC Middelburgsche Commercie Compagnie

NA Nationaal Archief

NBKG Nederlandse Bezittingen ter Kuste van Guinea

NTvG Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde

NVZ Nederlandse Vereniging voor Zeegeschiedenis

SS Sociëteit van Suriname

TSTD Trans-Atlantic Slave Trade Database

VOC Verenigde Oostindische Compagnie

VWIS Verspreide Westindische Stukken

WIC Tweede Westindische Compagnie

WMQ The William and Mary Quarterly

ZA Zeeuws Archief

Inleiding

Op 1 januari 1738 verging voor de monding van de Marowijnerivier in Suriname het slavenschip Leusden. Het schip was op 19 november 1737 vertrokken uit Elmina, gelegen in het huidige Ghana, met aan boord 7001 gevangengenomen Afrikanen die bestemd waren om als slaaf in Suriname te worden verkocht. Op het moment van de ramp bevonden zich waarschijnlijk nog 680 van deze Afrikanen aan boord, van wie er slechts 16 overleefden. In de geschiedenis van de Nederlandse slavenhandel heeft nooit een ramp van een dergelijke omvang plaatsgevonden.

De Leusden was een van de laatste slavenschepen die door de West-Indische Compagnie (WIC) werd uitgereed. Slavenschepen werden meestal na een of enkele slaventochten voor andere handelsactiviteiten ingezet, maar de Leusden heeft van zijn eerste reis in 1719 tot aan zijn ondergang in 1738 uitsluitend slaventochten ondernomen, tien in totaal. Zoals in deze studie wordt aangetoond, werden na 1719 door de WIC meer slavenschepen volgens het charter van de Leusden gebouwd. Deze schepen werden echter ook voor andere doeleinden ingezet, en de Leusden kan daardoor als het enige echte slavenschip van de WIC worden beschouwd.

De aanvankelijke doelstelling van deze studie was een onderzoek naar de tien slaventochten die, tussen 1720 en 1738, door de Leusden zijn uitgevoerd. De ondergang van de Leusden is niet eerder diepgaand onderzocht.2 Het doel was om de tien reizen van dit schip zo uitgebreid mogelijk te documenteren. Daarvoor was intensief archiefonderzoek noodzakelijk. De bedoeling was om met dit onderzoek gegevens te verzamelen over aantallen vervoerde gevangenen per reis en de in- en verkoopprijzen van deze mensen. Daarnaast werd onderzocht vanaf welke plaatsen in Afrika de mensen naar Amerika verscheept werden en wat de sterftecijfers tijdens de overtocht waren. Een belangrijk doel was ook na te gaan of het mogelijk was de ‘opbrengst’ (winst of verlies voor de WIC) per reis vast te stellen. Deze laatste opgave was door een gebrek aan gegevens niet realiseerbaar. Gaandeweg het onderzoek bleek, dat de geschiedenis van dit slavenschip ook een belangrijk deel van de geschiedenis van de WIC omvat. Bovendien werd duidelijk dat er, zowel in Nederland als in het buitenland, zeer weinig onderzoek gedaan is naar slavenschepen en de omstandigheden aan boord van dit, voor de slavenhandel zo belangrijke vervoermiddel. Dat is opvallend, omdat zonder deze wijze van vervoer de trans-Atlantische slavenhandel niet mogelijk zou zijn geweest. Bij het onderzoek naar Nederlandse slavenschepen is een grote beperking dat er geen bouwtekeningen of modellen van dergelijke schepen bewaard zijn gebleven. Ook zijn er geen beschrijvingen van de materiële cultuur van slavenschepen en ook geen archeologische vondsten van dergelijke schepen bekend. Getracht wordt meer inzicht in de constructie ervan te krijgen door deze te vergelijken met die van slavenschepen uit andere landen waarover meer gegevens beschikbaar zijn, zoals de Engelse Brooks en de Deense Fredensborg. Informatie over de uitrusting van slavenschepen en de wijze waarop zowel de bemanning als de gevangenen er functioneerden, draagt bij aan onze kennis over de organisatie van de slavenhandel. In deze studie wordt onderzocht hoe het leven aan boord van een slavenschip georganiseerd was. Daarbij wordt onderscheid gemaakt tussen de omstandigheden voor de bemanning en voor de gevangenen.

Een onderzoek naar de geschiedenis van een slavenschip van de WIC houdt tevens in dat onderzocht moest worden hoe deze organisatie, als slavenhandelsorganisatie, functioneerde. De besluitvorming over aantallen schepen die jaarlijks werden uitgereed (de toerbeurten) en over de omvang van de bemanning die per reis met het schip meevoeren zijn daarbij belangrijke gegevens. De facturen van de handelsgoederen en levensmiddelen die werden meegenomen geven een goed beeld over de organisatie van de slavenhandel van de WIC aan het begin van de achttiende eeuw. Van de eerste tot en met de derde reis zijn facturen van handelsgoederen en levensmiddelen gevonden. Behalve informatie over de prijzen van levensmiddelen, bieden de facturen ook inzicht in de manier waarop de hoeveelheid voedsel werd begroot afhankelijk van de reisduur en de aantallen gevangenen die men in Afrika van plan was te kopen. Aan de hand van de facturen voor handelsgoederen, gekoppeld aan de voorgenomen bestemming in Afrika, blijkt hoe verschillend de vraag naar bepaalde goederen in diverse plaatsen aan de westkust van Afrika was.

De geschiedenis van het slavenschip Leusden markeert twee cruciale momenten in de geschiedenis van de WIC. Deze momenten vallen samen met de eerste en de laatste reis van dit schip. De eerste reis van de Leusden had als bestemming het eiland Sint Eustatius. De compagnie speelde door verschillende oorzaken nog maar een marginale rol in de slavenhandel en hoopte, door de inrichting van Sint Eustatius als slavendepot voor de omliggende eilanden, hierin opnieuw een belangrijke rol te kunnen spelen. De eerste reis van de Leusden was tevens de eerste levering van gevangengenomen Afrikanen aan dit eiland. Het schip maakte in totaal vier slaventochten naar Sint Eustatius. De verkoopfacturen van de gevangenen van de tweede, derde en vierde reis naar dit eiland bevatten een schat aan informatie. Het gaat dan over de aantallen en prijzen van de op dit eiland verkochte mensen, maar ook over de kopers die vaak afkomstig waren van de omliggende eilanden. Uit de verkoopfacturen blijkt ook, dat de intentie van de WIC om dit eiland als slavendepot in te richten, zeker levensvatbaar was. Aangetoond wordt waarom het de WIC ten slotte toch niet lukte Sint Eustatius als slavendepot te handhaven. De laatste reis van dit schip markeert het einde van de actieve bemoeienis van de WIC met de slavenhandel. Na de ramp met de Leusden in 1738 gaf de WIC het monopolie op de slavenhandel op.

Deze studie gaat over het vervoer per schip van gevangengenomen mensen van Afrika naar Amerika. In dit geval het vervoer met het slavenschip Leusden naar Sint Eustatius, Berbice en Suriname. Het lot van mensen die gevangen genomen werden in Afrika met het doel ze voor verkoop naar Amerika te verschepen, kan in drie fasen worden onderscheiden. Allereerst was er de gevangenneming in Afrika, dan het vervoer per schip naar Amerika en uiteindelijk het leven in slavernij in Amerika. Het vervoer met de slavenschepen was de tweede fase in dit traject en is het onderwerp van deze studie. De twee andere belangrijke fasen komen niet, of slechts zijdelings, aan de orde. In de eerste fase gaat het om de manier waarop de mensen in handen kwamen van de Afrikaanse slavenhandelaren, die hen vervolgens aan de Europeanen verkochten. Deze fase vond plaats in verschillende gebieden en plaatsen in West-Afrika waar mensen door oorlogen of anderszins ten prooi vielen aan mensenhandelaren. De Europese slavenhandelaren speelden hierbij geen enkele rol. Het aanleveren van Afrikanen voor vervoer naar de gebieden in Amerika was een Afrikaanse aangelegenheid, waar de Europeanen geen zeggenschap over hadden3.Na de lange lijdensweg van de mensen die onder dwang werden verscheept, kwam het leven in slavernij in Amerika. Deze derde fase, de slavernij op de plantages en andere plaatsen in Amerika valt eveneens buiten het bestek van deze studie.

Geconcludeerd kan worden, dat de doelstelling om inzicht te krijgen in de geschiedenis van het slavenschip Leusden, niet los gezien kan worden van de ontwikkelingen binnen de WIC. Ook was het nodig het onderzoek naar de Leusden uit te breiden met gegevens over slavenschepen in het algemeen en de organisatie van het transport van de gevangenen door de WIC.

Twee Nederlandse organisaties hebben zich beziggehouden met de slavenhandel: de WIC en de Middelburgse Commercie Compagnie (MCC). De WIC werd in 1621 opgericht en kreeg binnen de Republiek het monopolie op de handel in het Atlantische gebied. De oprichting van deze organisatie en de deelname aan de slavenhandel wordt in deze studie uitgebreid besproken. De WIC, die niet opgericht was met het doel slavenhandel te bedrijven, speelde gedurende een beperkte periode daar wel een prominente rol in. De geschiedenis van de Leusden en de beschrijving van de tien slaventochten biedt vooral inzicht in het functioneren van de WIC als slavenhandelsorganisatie in de periode 1720-1738. De MCC werd ongeveer honderd jaar na de WIC (in 1720) opgericht. Evenals het geval was bij de WIC, was het niet de intentie van de oprichters van de MCC om zich met de slavenhandel bezig te houden. Nadat het monopolie van de WIC op de handel in West-Afrika in 1730 grotendeels werd opgeheven, ging de MCC zich serieus op de slavenhandel toeleggen en veranderde deze organisatie van een gewoon scheepvaartbedrijf in een slavenhandelsonderneming.4 De MCC was niet de enige organisatie die na opheffing van het monopolie van de WIC aan de slavenhandel deelnam. Ook enkele particuliere ondernemingen voerden gedurende korte of langere tijd slaventochten uit. De MCC was wel de belangrijkste organisatie op dit gebied.5 In deze studie wordt aangetoond dat de WIC niet alleen door het einde van het handelsmonopolie genoodzaakt was zich terug te trekken uit de actieve slavenhandel. De gebrekkige organisatie, het tekort aan financiële middelen en de concurrentie door andere slavenhandelaren waren daar ook debet aan.

Slaven of gevangenen?

In deze studie wordt zoveel mogelijk de aanduiding gevangenen gebruikt, in plaats van ‘slaven’ of ‘tot slaaf gemaakten’. Het gaat dan om de kwalificatie van de mensen die met de slavenschepen vervoerd werden naar een bestemming in Amerika. Zij waren geen slaven in de betekenis zoals het in Afrika werd gebruikt6, noch was er sprake van totale onderwerping en rechteloosheid als ‘chattel slaves’ 7 zoals in Amerika. Het enkele feit dat deze mensen door de Afrikaanse handelaren werden verkocht aan de Europese handelaren voor verkoop aan slavenhouders in Amerika, is niet voldoende om hen aan boord van de schepen als slaven aan te merken. Daarbij maakt het geen verschil of zij in Afrika de status van slaaf hadden, of dat zij gevangengenomen waren tijdens oorlogen. Het slavenschip was voor de gevangenen letterlijk de tijdelijke verblijfplaats voor het gedwongen vervoer van het ene naar het andere systeem van onderwerping. De keuze om hen als gevangenen aan te duiden heeft te maken met het zo duidelijk mogelijk beschrijven van de positie en omstandigheden waarin deze mensen zich aan boord van de slavenschepen bevonden. Daarbij is het uitgangspunt, dat in de trans-Atlantische slavenhandel een slaaf iemand was die in een bepaalde verhouding van totale ondergeschiktheid tot een ander stond, namelijk een meester. Van een meester-slaaf relatie was geen sprake op een slavenschip. Dat was pas het geval, nadat de gevangene in Amerika was verkocht en eigendom werd van een slavenhouder. De WIC beschikte in Afrika ook over slaven, de trainslaven. Hoewel deze mensen ook als slaven werden aangeduid, was hun positie, zoals in deel III wordt besproken, een geheel andere dan die van de slaven in Amerika. De gevangenen die namens de WIC in Afrika gekocht werden voor verkoop in Amerika waren formeel eigendom van de compagnie. Er was echter geen sprake van een meester-slaaf relatie; de mensen waren handelsgoederen die na verkoop een bepaald rendement moesten opbrengen. Ook de relatie van de vervoerder ( de kapitein) met deze mensen kan niet worden gekwalificeerd als die van een meester tegenover een slaaf. Het feit dat zij bij aankomst op het schip, dus nadat de transactie voltooid was, gebrandmerkt werden doet daar niet aan af. De kapitein was niet hun eigenaar, maar slechts opdrachtnemer om hen te vervoeren naar een plaats waar zij verkocht werden.

Nederland en zijn slavernijverleden

In het verleden hebben slechts enkele historici zich beziggehouden met de Nederlandse slavenhandel.8 Voor de in 1602 opgerichte Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC) bestond en bestaat veel meer belangstelling dan voor haar in 1621 opgerichte zusterorganisatie, de WIC. De Nederlandse bemoeienis met Azië en de Nederlandse kolonisatie van met name Indonesië vormen nog steeds inspiratiebronnen voor veel publicaties en onderzoek.9 De VOC is bij veel mensen bovendien bekend als de organisatie die Nederland op de wereldhandelskaart zette. In 2006, tijdens de Algemene Beschouwingen in de Tweede Kamer, roemde de minister-president zelfs de ‘VOC-mentaliteit’, die hij associeerde met ‘over grenzen heen kijken, dynamiek’.10 Aan een ander aspect van de geschiedenis van de VOC, namelijk de actieve deelname aan de slavenhandel in Zuidoost-Azië, wordt echter vrijwel geen aandacht besteed.11 Maar sinds het begin van de jaren negentig van de vorige eeuw is de belangstelling voor de deelname van Nederland aan de trans-Atlantische slavenhandel groeiende en vindt hierover steeds meer onderzoek plaats. In de afgelopen twintig jaar verscheen een aantal belangrijke studies over de Nederlandse betrokkenheid bij de trans-Atlantische slavenhandel.12 In Europa was er een aantal landen dat gedurende een langere of kortere periode betrokken was bij de handel in Afrikaanse gevangenen, allemaal landen die koloniën in Amerika bezaten. Dat ging om: Spanje, Portugal, Frankrijk, Engeland, Nederland en Denemarken. Spanje en Portugal betraden als eersten de slavenmarkt, al ongeveer twee eeuwen voordat de andere Europese landen zich met de handel in Afrikanen gingen bezighouden. De Noord-Europeanen kopieerden het plantagesysteem dat door de Spanjaarden en Portugezen in Brazilië was ontwikkeld en pasten het toe in hun kolonies in het Caribische gebied. Hierbij was suiker het belangrijkste product.13 Daarnaast werden met behulp van slavenarbeid ook rijst, indigo, koffie, tabak en alcohol geproduceerd. Eltis merkt terecht op: ‘It is extraordinary that consumers’ pursuit of this limited range of exotic consumer goods, which collectively added so little to human welfare, could have generated for so long the horrors and misery of the Middle Passage and plantation slavery.’14 Deze opmerking geeft op indringende wijze de toenmalige werkelijkheid weer, namelijk dat veel Afrikanen als goederen werden verhandeld om aan de behoeften van Europeanen te voldoen. De Europeanen kochten hun handelswaar in bij Afrikaanse slavenhandelaren, die blijkbaar ook niet door morele overwegingen werden belemmerd. Daarbij dient bedacht te worden dat Afrikanen zichzelf niet als één volk zagen. Zij verschilden in tal van opzichten zoals: taal, cultuur en rituelen. Van deze verschillen werd door Europese slavenhandelaren ook gebruik gemaakt om volkeren tegen elkaar op te zetten om oorlog te voeren.15 De overwinnaars van deze oorlogen verkochten de overwonnenen aan de Europese slavenhandelaren.

Dat niet gekozen is voor het laten bewerken van de plantages door Europese arbeiders is niet vanzelfsprekend. Het zou immers veel minder transportkosten vergen Europeanen naar Amerika te verschepen dan om schepen via Afrika (waar bovendien allerlei onbekende ziekten heersten) naar Amerika te laten varen. Bovendien was Afrika een gebied zonder behoorlijke havens en ver verwijderd van Europese politieke, financiële en militaire machtscentra. De reden dat hiervoor niet werd gekozen, was dat Europeanen niet bereid waren andere Europeanen tot slaaf te maken.16

De aanwezigheid van slaven in Nederland

In zijn belangrijke studie over de Atlantische slavenhandel merkt Curtin op: ‘The European metropolis imported very few slaves for its own use. Instead, it controlled the shipping and created the economic policies that governed both the “plantations” and the maritime leg of the trade. The traditional histories of European states therefore tend to view the slave trade as something peripheral to their own social and political development.’17

Deze opvatting over de Atlantische slavenhandel, als een ‘externe’ gebeurtenis die niets met de eigen politieke en maatschappelijke ontwikkeling te maken had heerste ook in Nederland. Hoewel Nederland een belangrijke rol in de slavenhandel heeft gespeeld, kan niet gezegd worden dat hieraan in de geschiedschrijving veel aandacht werd besteed. De handel in mensen was iets wat zich ver van de dagelijkse realiteit van de meeste Nederlanders afspeelde. Dat er aan het Nederlandse aandeel in de trans-Atlantische slavenhandel zo weinig aandacht werd en wordt besteed heeft alles te maken met de keuzes die in onderwijs en onderzoek worden gemaakt.

Hoewel slavernij in de Republiek formeel niet bestond, was het bestaan hiervan wel degelijk bekend. In 1615 zinspeelde de dichter Bredero in het toneelstuk Moortje op de betrokkenheid van Nederlanders bij slavernij en slavenhandel in Brazilië. In het stuk wordt een opmerking gemaakt over de verkoop van mensen door ‘de Turken en Barbaren’. Daarna wordt gewezen op de slavenhandel die door Nederlanders werd bedreven in Pernambuco, in Brazilië: ‘Hier zynder oock in stadt, die sulcken handel dryven, in Farnabock: maar ’t sal Godt niet verhoolen blyven.’18 Deze verontwaardiging over de slavenhandel in Pernambuco blijkt echter later in het stuk nogal selectief te zijn. Hetzelfde personage, dat hier aan het woord is, blijkt voor zijn geliefde een negerin uit Angola te hebben gekocht: ‘Eergistren bad je myn dat ick u eens souw kóópen, of krygen een Moris; ik hebber een belóópen. Die onse Schipper selfs gints van Angola brocht, Dees heb ick op het duurst hem uyt de handt gekocht ’.19 De toeschouwers werden geacht bekend te zijn met het gebruik om mensen te kopen in Afrika. Dit duidt erop dat men, althans in Amsterdam, op de hoogte moet zijn geweest van slavenhandel en slavernij.

Er zijn nog meer aanwijzingen dat men in Nederland niet onbekend was met het fenomeen slavernij. Zo verdedigde de predikant Johan Picardt (1600-1670) in zijn preken het bestaan van slavernij op Bijbelse gronden. De Afrikaanse slaven werden door hem gezien als de nakomelingen van Cham, de in de Bijbel tot knechtschap veroordeelde zoon van Noach. Volgens Picardt was slavernij daarom gerechtvaardigd: ‘by aldien men geduerigh met rotting in hare lenden woont, en dat men de selvige t’elckens sonder genade bastoneert, soo heeft men goede dienste van deselve te verwachten: alsoo dat hare welvaart bestaat in slavernije.’20

Een andere aanwijzing is afkomstig uit het onderzoek van Hagoort over de joodse begraafplaats Beth Haim in Ouderkerk aan de Amstel. Uit dit onderzoek blijkt dat daar al in het begin van de zeventiende eeuw mensen werden begraven die slaaf waren geweest. Deze begraafplaats was in 1614 door de joodse gemeenschap aangekocht.21 Hier waren aparte plaatsen bestemd voor ‘onwaardige personen’: slaven, zwarten en mulatten, onbesneden Joden, vrouwen en mannen die niet in het rituele bad waren gegaan, personen met een niet-Joodse moeder. Hagoort merkt verder op: ‘We kunnen hieruit opmaken dat Portugese Joden slaven hadden meegenomen, dat deze apart werden begraven en dat er bovendien slaven waren die waren overgegaan tot het Jodendom.’22 De slavenhouders waar het hier om ging waren Portugese Joden, waarschijnlijk afkomstig uit Brazilië. In 1627 werden de voorschriften over het begraven van zwarten en mulatten op Beth Haim aangescherpt. Voortaan moesten zij buiten de schutting worden begraven. Zij kregen ook geen grafsteen, maar hun graven werden met bakstenen bedekt. Zwarten en mulatten met een Joodse moeder mochten wel binnen de omheining begraven worden.23 De nieuwe, strengere voorschriften bepaalden ook dat niemand zwarten of mulatten mocht overhalen om tot het Jodendom over te gaan. Dit zou namelijk een belediging voor God zijn. Het is dan ook uitzonderlijk dat zich midden op de begraafplaats het graf bevindt van een vrijgelaten slaaf, Elieser, die daar op 27 maart 1629 werd begraven. Het gaat om het enige bekende graf van een vrijgelaten slaaf.24 Dit wordt misschien verklaard door zijn overgang tot het Jodendom.25 Doordat slavernij in de Republiek verboden was, werden deze mensen niet als slaaf in het begraafregister van Beth Haim opgenomen. Uit het onderzoek van Hagoort blijkt dat de aanduiding ‘slaaf’ voor het laatst in het register werd genoteerd op 28 september 1617. Daarna werden de aanduidingen zwarte of mulat gebruikt. In het register werden in de periode 1616-1630 negen personen vermeld onder de noemer slaaf, neger, zwarte, bruine of mulat.26 Dat slaven niet meer als zodanig werden genoemd betekent natuurlijk niet dat er geen slaven meer naar Nederland werden gebracht. Waarschijnlijk gebeurde dit wel, maar werden ze niet als zodanig geregistreerd. Deze mensen kwamen dan als huishoudelijk personeel of onder een andere benaming met hun meester mee naar Nederland. Wellicht was de overheid hiervan op de hoogte, maar werd niet ingegrepen zolang hun aanwezigheid geen problemen veroorzaakte.

Onder slaven op Curaçao was bekend dat zij, als het hen lukte naar Nederland te komen, vrij zouden zijn. Sommigen van hen probeerden dan ook Nederland te bereiken, meestal via een overtocht als verstekeling. In 1714 drongen de Heren Tien er bij de gouverneur van Curaçao op aan dit te voorkomen.27 In 1776 werd door de Staten Generaal een verordening uitgevaardigd waarin de status van slaven werd geregeld. Dit plakkaat begint met de opmerking dat er in de Verenigde Nederlanden al eeuwen geen onderscheid meer wordt gemaakt tussen vrije en onvrije mensen. Verder wordt opgemerkt dat slavernij in de Republiek afgeschaft is en dat alle mensen die zich in Nederland bevinden ‘voor vrye luiden erkent en gehouden worden’. Dit kon volgens de Staten-Generaal echter niet zonder meer van toepassing worden verklaard op de ‘Neeger- en andere Slaaven’ die uit de koloniën naar Nederland gebracht of gestuurd werden. Als deze mensen door het enkele feit dat zij in Nederland aankwamen vrij werden, zou dit tot grote problemen voor hun eigenaars leiden.28 Die zouden dan immers ‘hunne Goederen, die hun wettiglyk toebehoorden’ kwijtraken. Het plakkaat onderscheidde verschillende situaties waarin slaven naar Nederland kwamen. In de eerste plaats waren er voormalige slaven die met hun voormalige meester of in opdracht van hem naar Nederland kwamen en op wettige wijze van hem hun vrijheid hadden verkregen. Zij werden, zolang zij in Nederland verbleven, als vrije personen aangemerkt, en de voormalige eigenaar verloor daardoor alle rechten op hen.29 Een tweede groep waarover bepalingen waren opgenomen werd gevormd door de verstekelingen. Zij bleven als slaven aangemerkt en konden te allen tijde door hun eigenaars opgeëist en naar de kolonie teruggezonden worden. Hiermee werd het probleem van verstekelingen die via Curaçao naar Nederland kwamen, en dan vanzelf hun vrijheid kregen, opgelost. De derde groep bestond uit slaven die naar Nederland waren gezonden of met hun eigenaar mee waren gekomen zonder hun vrijheid verkregen te hebben. Deze mensen waren naar Nederland gekomen ‘tot verrigting van deese of geene saaken’, en bleven eigendom van de eigenaar. Zij waren verplicht na afloop van hun werkzaamheden naar de kolonie terug te keren. Als zij dit weigerden konden zij op verzoek van hun eigenaar worden opgepakt en gevangengezet. Deze mensen hadden echter wel een mogelijkheid om hun vrijheid te verkrijgen. Het plakkaat bepaalde dat zij maximaal zes maanden (met hun eigenaar of diens vertegenwoordiger) in Nederland mochten blijven, met een mogelijke verlenging van nog eens zes maanden. Als zij niet binnen deze periode uit Nederland waren vertrokken, werden zij aangemerkt als vrije personen. Zij konden dan niet meer tegen hun wil naar de kolonie teruggestuurd worden. Het feit dat er over deze kwestie een plakkaat werd uitgevaardigd, bevestigt dat er mensen in Nederland verbleven met de status van slaaf.

De huidige stand van zaken

In een toespraak bij de herdenking van de afschaffing van de slavernij in de Nederlandse koloniën in 1863, merkte minister Van Boxtel op: ‘Het collectief geheugen, het historisch deel van onze cultuur, moet in onze multiculturele maatschappij worden bijgesteld met kennis die niet vanzelfsprekend past bij iconen als Piet Hein en Jan de Witt.’30 Wat het Nederlandse slavernijverleden betreft lijkt er geen collectief geheugen van de gehele Nederlandse bevolking te bestaan. Dit verleden is weliswaar van groot belang voor de nakomelingen van de slaven, maar zal ook onder de aandacht van de rest van de Nederlandse bevolking gebracht moeten worden. De vermelding van de Nederlandse slavenhandel in de Canon van de Nederlandse Geschiedenis is wat dat betreft een positief begin. 31

Het besef van de historische verbondenheid van Nederland met slavernij en slavenhandel wordt de laatste decennia groter. Dit kan verklaard worden door de vestiging in Nederland van grote aantallen nakomelingen van zowel slaven (uit Suriname en de Nederlandse Antillen) als Afrikanen (uit de gebieden in West-Afrika waar vroeger de slaven gehaald werden). In 1998 werd in de Tweede Kamer positief gereageerd op de wens een monument op te richten ter herdenking van het Nederlandse slavernijverleden. Op 1 juli 2002 werd dit monument onthuld in het Amsterdamse Oosterpark, waar tegenwoordig jaarlijks een herdenkingsbijeenkomst plaatsvindt. Een jaar daarna werd het Nationaal Instituut Nederlands slavernijverleden en -erfenis (NiNsee) geopend. Dit zijn twee belangrijke mijlpalen in het proces waarin de Nederlandse bevolking zich bewust wordt van de rol die Nederland heeft gespeeld in de geschiedenis van de slavernij. Het monument en de jaarlijkse herdenking kunnen een bijdrage leveren aan verdere invulling van dit bewustwordingsproces en de vorming van een collectief geheugen waarin ook dit gruwelijke deel van de Nederlandse geschiedenis een plaats heeft. De eis van sommigen dat door de Nederlandse regering excuses moeten worden aangeboden voor het leed dat Afrikaanse slaven is aangedaan, is tot nu toe niet gehonoreerd.32

De indeling van deze studie

In deze studie wordt de geschiedenis van het slavenschip Leusden beschreven aan de hand van de tien slaventochten die dit schip maakte. Over enkele van deze reizen is volop materiaal aangetroffen in het Nationaal Archief. Over andere is het materiaal slechts fragmentarisch, maar toch voldoende voor een beschrijving. De feitelijke gegevens in het archiefmateriaal zijn betrouwbaar. Het gaat dan om gegevens als het aantal ingescheepte gevangenen en het aantal mensen dat tijdens de reis stierf. Op basis van het archiefmateriaal kon in de meeste gevallen ook worden vastgesteld wanneer de Leusden uit Nederland was vertrokken en hoe lang de driehoeksreis33 geduurd had. Van een ander deel van het archiefmateriaal kan soms met minder zekerheid de betrouwbaarheid worden vastgesteld. Het gaat dan om correspondentie tussen de bestuurders in Nederland en de directeuren van de WIC in Afrika, op Sint-Eustatius of in Suriname. In sommige archiefstukken ontbreken delen van de correspondentie en is niet duidelijk in hoeverre zaken voor het bestuur in Nederland verzwegen werden. De beschrijvingen van de diverse reizen zijn verschillend wat betreft inhoud en omvang. In sommige gevallen is uitgebreide informatie aangetroffen over de aantallen vervoerde mensen, de verkoopprijzen en de verdeling van de gevangenen naar geslacht.

De eerste vier reizen hadden als bestemming het eiland Sint-Eustatius, dat toen fungeerde als slavendepot van de WIC. De derde reis was een gecombineerde reis, waarbij zowel in Berbice als Sint Eustatius gevangenen werden afgeleverd. De overige zes reizen hadden als eindbestemming Suriname. Behalve uit archiefmateriaal is ook geput uit verschillende studies over de trans-Atlantische slavernij en slavenhandel.

Zoals gezegd kan de geschiedenis van de Leusden niet los worden gezien van de geschiedenis van de WIC. Daarom is ervoor gekozen om, in Deel 1, de oprichting en de activiteiten van deze organisatie kort te beschrijven. Daarbij wordt uiteraard vooral aandacht besteed aan de slavenhandel door de WIC.34 Verder wordt ingegaan op de positie van Nederland als zeevarende natie in de zeventiende eeuw en wordt de slavenhandel besproken als bedrijfstak. De WIC werd niet opgericht met de bedoeling om slavenhandel te bedrijven, maar leverde onder meer slaven aan Spaanse kolonies in Amerika. Door de verovering van een deel van Brazilië door de WIC in 1624 nam de Nederlandse slavenhandel sterk toe. Door de inzet van slaven op de suikerplantages konden immers aanzienlijke winsten worden behaald. In Brazilië floreerde toen al geruime tijd een slaveneconomie en het moederland Portugal bezat in West-Afrika een aantal handelsforten die werden gebruikt bij de aankoop van Afrikaanse gevangenen. Volgens de WIC was het voortzetten van de slavenhandel noodzakelijk om de Braziliaanse suikerplantages in stand te houden. Toen bovendien bleek dat deze handel wel zeer lucratief was, werd de organisatie ervan verbeterd.

De WIC ging niet zelf op slavenjacht, maar kocht gevangen genomen mensen in bij Afrikaanse handelaren. Zonder hun medewerking zou de trans-Atlantische slavenhandel waarschijnlijk op een veel kleinere schaal hebben plaatsgevonden, maar de handel in mensen was een belangrijke bedrijfstak waarin Afrikanen zelf actief hebben geparticipeerd.

Zonder zeeschepen om de gevangen genomen Afrikanen naar Amerika te vervoeren zou deze vorm van slavenhandel nooit hebben bestaan. In de geschiedschrijving van de slavenhandel wordt het slavenschip min of meer als een gegeven aangemerkt. Het vertrek van een slavenschip uit Afrika betekende voor de gevangenen aan boord het definitieve einde van elke mogelijkheid ooit nog terug te keren binnen de eigen kring van de familie en sociale relaties. Door de verkoop aan Europese handelaren werden zij feitelijk tot handelsgoederen getransformeerd, een transformatie die aan boord van de slavenschepen werd vervolmaakt.35 Hier werden de gevangenen geestelijk gebroken met als doel hen geschikt te maken om na aankomst in Amerika als eigendom van anderen verder te leven.

In deze studie wordt ingegaan op de omstandigheden aan boord van slavenschepen. De als goederen beschouwde gevangenen moesten in een goede staat, dus in elk geval levend, bij de koper in Amerika afgeleverd worden. Alleen dan verdiende de verkoper immers aan de transactie. In Deel 2 wordt ingegaan op het slavenschip in zijn verschillende functies. Deel 3 gaat over de wijze waarop de WIC het vervoer van gevangengenomen Afrikanen organiseerde. Hierbij wordt ingegaan op de algemene opvatting dat er in Nederland geen speciale slavenschepen werden gebouwd, maar dat normale koopvaardijschepen door geringe aanpassingen geschikt werden gemaakt om als slavenschip dienst te doen. Uit de onderzochte documenten blijkt, dat er specifieke opdrachten werden gegeven voor het bouwen van slavenschepen. Ook worden in dit deel de ‘Bomba’s’ besproken, Afrikaanse toezichthouders die vaak op Nederlandse slavenschepen aanwezig waren. Zij waren geen gevangenen, maar vrije Afrikanen die tegen betaling de gevangenen‘begeleidden’ tijdens de overtocht naar Amerika. In de literatuur over de Nederlandse slavenhandel is tot nu toe geen aandacht besteed aan deze speciale functionarissen, die alleen op Nederlandse schepen dienst deden. Verder worden de herkomstgebieden van de gevangengenomen Afrikanen kort besproken. Ten slotte wordt ingegaan op de geleidelijke onttakeling van de WIC als slavenhandelsbedrijf en het einde van het slavenhandelsmonopolie van deze organisatie in de Republiek.

In deel 4 worden de eerste negen reizen van de Leusden besproken. Daarbij wordt ingegaan op de situatie in Afrika bij de aankoop van gevangenen, de gebieden waar dit schip zijn handelswaar afleverde en de vaak problematische relatie van de WIC met de kopers. Ook wordt aandacht besteed aan ziekten en opstanden waarmee de Leusden te maken kreeg. In Deel 5 worden de laatste slaventocht van de Leusden en de noodlottige ondergang van dit schip voor de monding van de Marowijnerivier op 1 januari 1738 beschreven.

Het boek eindigt met een Nabeschouwing over de ramp.

Deel 1
Nederland en de trans-Atlantische slavenhandel

1.1 Nederland als zeevarende en handelsnatie

Al in de 16e eeuw was Nederland een belangrijke zeevarende natie. De handel in het Oostzeegebied was voor een groot deel in Nederlandse handen. In het Atlantische gebied waren het echter Spanje en Portugal die de dienst uitmaakten. De Portugezen waren hier vanaf het eind van de 15e eeuw actief. Zo hadden zij al in 1482 een fort in West-Afrika: São Jorge da Mina. In 1500 werd Brazilië door de Portugezen ontdekt en in 1548 als kolonie van Portugal ingelijfd.

De deelname van Nederlanders aan de Atlantische handel begon pas goed na 1590. Vóór dat jaar waren er slechts incidentele vaarten van Nederlanders naar de Canarische Eilanden, Marokko en São Tomé.36 Ook op Cuba en in Venezuela werd in de 16e eeuw door Nederlanders handel gedreven.37 Op de Canarische eilanden werd voornamelijk suiker gehaald. Zout dreef de Nederlanders naar het Caribische gebied. Gedurende de lange periode van de Tachtigjarige Oorlog (1568-1648) was het voor de Nederlanders onmogelijk zout te kopen in Spanje. Dit probleem werd verergerd door de personele unie tussen Spanje en Portugal (1580-1640), omdat hierdoor de Portugezen automatisch ook de vijanden van Nederland werden. Er ontstond dan ook een groot tekort aan dit belangrijke conserveringsmiddel. In Punta de Araya in Venezuela bleek het zout als het ware voor het opscheppen te liggen, en tussen 1595 en 1609 hebben de Nederlanders daar enorme hoeveelheden zout gewonnen. De Spanjaarden hadden geen behoefte zout te halen in Venezuela, omdat zij in Spanje zelf grote zoutvoorraden bezaten. De zoutwinning door de Nederlanders in hun Caribische kolonie beviel de Spanjaarden niet. Tijdens het Twaalfjarig Bestand (1609-1621) konden de Nederlanders weer zout kopen in Spanje en Portugal. In die periode bouwden de Spanjaarden versterkingen in Punta de Araya om het de Nederlanders onmogelijk te maken daar nog zout te halen. In 1628 lukte het de Spanjaarden de Nederlanders voorgoed uit dit gebied te verjagen. Het zoutprobleem van de Nederlanders werd grotendeels opgelost door de verovering van Sint Maarten (1630) en Aruba en Bonaire (1634) waar ook grote zoutvoorraden waren.38

Door de oorlog met Spanje was Brazilië voor de Nederlanders verboden verklaard. Desondanks was er een grote betrokkenheid bij de Braziliaanse suikerproductie en -handel. Nederlandse schepen vervoerden – vaak onder Spaans-Portugese vlag – ruwe suiker van Brazilië naar Nederland. Omstreeks 1595 begonnen de Nederlanders ook regelmatig reizen te maken naar West-Indië.39 Tijdens het Twaalfjarig Bestand tussen Spanje en de Republiek (1609-1621) voeren er elk jaar tientallen Nederlandse schepen van Portugal naar Holland volgeladen met Atlantische producten. Het grootste deel van de lading bestond uit luxeproducten zoals suiker, tabak, gember, tropisch hout, katoen, goud, ivoor en parels. Maar ook zout (voor de haring- en kaasindustrie) en huiden werden aangevoerd. Uit een ‘Deductie’ van 1622, waarin verslag werd gedaan van deze handel, blijkt dat jaarlijks meer dan vijftien schepen werden gebouwd en uitgerust die veertig- tot vijftigduizend kisten suiker via Portugal naar Nederland vervoerden.40 Ook werd vermeld dat in die periode het aantal suikerraffinaderijen sterk was toegenomen: ’t notabelste voordeel, t’welck dese landen uijt dien handel getrocken hebben, te zijn de suijker Rafinerijen, die van 3 ofte 4 int getal (...) nu tot 25 int getal sijn geaccresseert, alleen inde stadt van Amsterdam, ende een binnen Delft, twee tot Middelborch, ende een ten platten lande inden dorpe van Wormer.’41

De handelsvaart op West-Afrika begon eigenlijk bij toeval. Barent Eriksz., een schipper uit Medemblik, strandde in 1590 op weg naar Brazilië op het eiland Príncipe en werd daar door de Portugezen gevangengenomen. Na een gevangenschap van twee jaar op het eiland São Tomé werd hij weer vrijgelaten. Tijdens zijn gevangenschap had hij uitgevonden dat er een omvangrijke en lucratieve handel met West-Afrika mogelijk was. Nadat hij in maart 1593 in Nederland was teruggekeerd lukte het hem enkele kooplieden uit Enkhuizen te overtuigen van het belang van handel op West-Afrika en een schip uit te reden naar dit gebied. In 1594 keerde hij, na een reis van negen maanden, terug met een rijke lading peper, ivoor en goud. Hierdoor werden handelaren en kooplieden in Nederland overtuigd dat er grote winsten in het verschiet lagen.42 Ook de mogelijkheden voor winstgevende handel in het Caribisch gebied werden steeds duidelijker. Er werden ondernemingen opgericht om schepen uit te rusten voor de vaart op deze gebieden. Die ondernemingen of compagnieën waren samenwerkingsverbanden tussen verschillende personen die geld bijeen brachten om een schip te kopen en uit te reden.

1.2 Incidentele deelname aan de slavenhandel

Van voor 1621, het jaar waarin de WIC werd opgericht, bestaan er slechts sporadisch berichten van Nederlandse betrokkenheid bij de slavenhandel. Van een serieuze deelname hieraan kan dan nog niet gesproken worden. In 1596 werden door de Rotterdamse schipper Pieter van der Haagen 130 Afrikaanse gevangenen naar Middelburg gebracht. De bedoeling was dat ze daar zouden worden verkocht. Omdat het stadbestuur van Middelburg, op last van de Staten van Zeeland, hier geen toestemming voor gaf, moesten deze mensen worden vrijgelaten. Wat er daarna met hen is gebeurd is niet zeker. Volgens Unger stierven deze mensen na hun vrijlating ‘als ratten in een guur land’. Hondius komt echter tot de conclusie dat het grootste deel van hen waarschijnlijk via Portugal naar West-Indië is gebracht, waar zij alsnog als slaven werden verkocht.43 Wie de opdrachtgever van Van der Haagen was of dat hij de Afrikanen voor eigen rekening vervoerde is onbekend. In 1606 werden door de Nederlander Isaac Duverne 470 Afrikaanse gevangenen in Trinidad afgeleverd. Zij waren door Spanjaarden bij Nederlandse kooplieden besteld.44 Een interessante kwestie is de levering van 20 Afrikaanse gevangenen door Nederlanders in Jamestown in Virginia (Noord-Amerika) in 1619. Kapitein John Smith schrijft hierover in zijn General History of Virginia (1624): ‘about the last of August came in a dutch man of warre that sold us twenty Negars.’45 Verschillende onderzoekers hebben getracht een antwoord te vinden op de vraag of er hier inderdaad sprake was van levering van 20 Afrikanen door een Nederlands schip. Postma merkt hierover op dat zij niet van een Nederlands slavenschip afkomstig waren, maar waarschijnlijk door een Nederlandse kaper op een Spaans schip waren veroverd.46 Volgens Engel Sluiter ging het om een gezamenlijke aanval van een Engels schip (de Treasurer) en een kaper afkomstig uit Vlissingen. De buit aan Afrikaanse gevangenen zou afkomstig zijn van het Spaanse slavenschip San Juan Bautista.47 Uit onderzoek van Thornton blijkt dat de São João Bautista een Portugees slavenschip was, afkomstig van Luanda (Angola) en op weg naar Vera Cruz (Mexico).48 Er was dus wel enige betrokkenheid van een Vlissingse kaper, maar dat het om een Nederlands slavenschip zou gaan is niet juist. Enthoven heeft getracht meer duidelijkheid over deze zaak te krijgen. Het is een belangrijk vraagstuk, omdat het gerekend wordt tot de canon van de Amerikaanse geschiedenis. Volgens hem ging het hierbij om ‘de komst van de eerste Afrikaanse slaven in wat tegenwoordig de Verenigde Staten van Amerika zijn’. Enthoven heeft zich geconcentreerd op de vraag naar de identiteit van het Nederlandse schip. Het is echter niet gelukt hier een afdoend antwoord te geven. Volgens Enthoven ging het ‘bijna zeker’ om een Nederlands schip, en was dit ‘hoogstwaarschijnlijk (....) het Zeeuwse schip de Witte Leeuw’.49 Hij besluit zijn artikel met de opmerking: ‘De bronnen in Den Haag hebben meer licht kunnen werpen op de Witte Leeuw en haar zwarte geschiedenis. Niettemin is het zicht op de gebeurtenissen rond dit schip ook nu nog, na bijna vierhonderd jaar, vooral grijs van tint.’50 Deze laatste opmerking maakt duidelijk hoe moeilijk het is historische gebeurtenissen weer te geven en te duiden. In de onderhavige studie zal blijken dat ook het vraagstuk van de behandeling van gevangengenomen Afrikanen aan boord van slavenschepen door het ontbreken van betrouwbare verslagen voor een groot deel ‘grijs van tint’ is.

Vóór de verovering van een gedeelte van Brazilië (de plaatsen Olinda en Recife in de provincie Pernambuco) in 1630 was de WIC slechts incidenteel betrokken bij de slavenhandel. Volgens Unger dateert het oudste bericht over haar deelname daaraan van 1626. In dat jaar besloot de Kamer Zeeland in Angola slaven in te kopen en die naar ‘de Amazonas’ te brengen.51 Volgens Wennekes voerde de WIC al in het stichtingsjaar van Nieuw-Amsterdam (1625) de eerste gevangenen uit Afrika aan. Zij deden daar voornamelijk dienst als huispersoneel.52 Emmer vermeldt de vrijlating van een aantal slaven in 1645 in Nieuw Amsterdam. Zij hadden waarschijnlijk deel uitgemaakt van de lading van een in 1625 door Nederlanders gekaapt Portugees of Spaans schip. Er was toen nog geen sprake van regelmatige slavenhandel door de Nederlanders, omdat zij niet beschikten over een eigen slavenstation op de Afrikaanse kust.53 In 1629 verplichtte de WIC zich om Nieuw Nederland (het tegenwoordige New York en omgeving) van Afrikaanse gevangenen te voorzien.54 Het ging in al deze gevallen echter meer om incidentele leveringen dan om een structurele deelname aan de slavenhandel. Die begon pas goed in 1635, toen de WIC besloot in Afrika mensen te gaan kopen voor de plantages in Brazilië.

1.3 De West Indische Compagnie

Op 3 juni 1621 werd de West-Indische Compagnie (WIC) opgericht. Met deze oprichting werden alle andere particuliere compagnieën voor de handel op Afrika en het West-Indisch gebied officieel ontbonden. De compagnie verkreeg hierdoor voor een periode van 24 jaar binnen de Republiek het alleenrecht op de handel in het Atlantische gebied. Daaronder viel ook de handel in mensen, de slavenhandel. In het octrooi wordt in artikel 1 de opheffing van de particuliere compagnieën geregeld en wordt een uitgebreide beschrijving gegeven van het gedeelte van de toen bekende wereld waarin de compagnie haar alleenrecht mocht uitoefenen.55 Deze beschrijving, die deels op aardrijkskundige fantasie berustte, beperkte het WIC-monopolie feitelijk tot West-Afrika en Noord- en Zuid-Amerika (inclusief het West-Indische gebied). De WIC kreeg daarbij ook het recht bondgenootschappen te sluiten, forten te bouwen, gouverneurs, ambtenaren en rechters aan te stellen, militairen, garnizoenen en vlooteenheden te onderhouden en gebieden te koloniseren.56 De WIC was in feite een handelsonderneming die met bevoegdheden van een staat was uitgerust. Volgens Van Dillen ging het in wezen om ‘de afwenteling van een belangrijk deel van de staatstaak op een vereniging van kooplieden, die daarvoor beloond werd met een handelsmonopolie’.57

Veel van de activiteiten van de WIC waren gericht op de bestrijding van Spanje en Portugal in het Atlantische gebied.58 De bewindhebbers van de WIC waren namelijk van mening dat er meer moest gebeuren dan louter handel drijven. Verovering van Spaanse en Portugese bezittingen werd beschouwd als een legitiem en belangrijk doel. De Republiek was in de eerste jaren van het bestaan van de WIC immers in oorlog met het Spaans-Portugese rijk, en probeerde haar vijand ook op zee zo veel mogelijk schade toe te brengen. Handel, kaapvaart en oorlog waren nauw verweven.

Wat echter begon als een onderneming gericht op handel en kaapvaart zou in de loop van de geschiedenis uitgroeien tot de belangrijkste Nederlandse onderneming die zich met slavenhandel bezighield.

De bestuursstructuur van de WIC

Het bestuur van de compagnie bestond uit afgevaardigden van ‘vyff Caemeren van Bewinthebberen’. Over de vestigingsplaats van deze vijf regionale besturen (Kamers) bepaalde artikel XI van het Octrooi van 1621: ‘een binnen Amsterdam, een Camer in Zeelandt, een Camer op de Maze, een Camer int Noorderkwartier, ende de vijffde Camer in Vrieslandt’. De Kamer Zeeland was gevestigd in Middelburg. Ook Vlissingen, Tholen en Veere hadden belangen in deze Kamer. Het bestuur van de Kamer Maze was gevestigd in Rotterdam, en hieronder vielen ook Delft en Dordrecht. De Kamer Noorderkwartier was gevestigd in Hoorn en bestond uit Hoorn, Enkhuizen, Medemblik, Alkmaar, Edam en Monnickendam. Alleen Amsterdam was een ongedeelde kamer. Toen de tekst van het octrooi werd opgesteld leek het er nog op dat Friesland zou participeren, en de provincie wordt dan ook als vijfde kamer genoemd. Het lukte de Friezen echter niet het benodigde kapitaal voor deelname in de WIC bij elkaar te krijgen en het waren uiteindelijk de Groningers - ‘Stadjers en Ommelanders’ - die voor 1/9 deelnamen en de Kamer Stad en Lande vormden.59 Belangrijk was de verdeling van de macht over de verschillende kamers. Hiervoor werd een verdeelsleutel in negenden gehanteerd. Bepaald werd dat Amsterdam 4/9 deel, Zeeland 2/9 deel en de overige Kamers elk 1/9 deel in ‘de administratie’ van de compagnie kregen. Deze ‘negensleutel’ was gebaseerd op de verwachte bijdrage van de verschillende kamers in het kapitaal van de WIC.60 De jaarlijkse toewijzing van het aantal uitredingen per kamer was gebaseerd op deze negensleutel. In het octrooi was ook het aantal bewindhebbers per kamer vastgelegd. De Kamer Amsterdam had recht op twintig bewindhebbers, Zeeland op twaalf en de overige Kamers op elk veertien. Het hoogste bestuur van de West-Indische Compagnie werd gevormd door de Heren Negentien. De Kamer Amsterdam kreeg acht bestuurders toegewezen, Zeeland vier en de overige Kamers elk twee. De negentiende bestuurder werd door de Staten-Generaal voorgedragen. De algemene vergaderingen van de Heren Negentien werden afwisselend in Amsterdam en Zeeland gehouden. Daarbij gold dat het voorzitterschap gedurende zes jaar bij Amsterdam berustte en daarna voor twee jaar bij Zeeland, vervolgens weer voor zes jaar bij Amsterdam, enzovoort.61 Pas twee jaar na de oprichting was de compagnie in staat echt met haar werkzaamheden te beginnen. Dit kwam doordat het nogal wat moeite kostte het benodigde werkkapitaal bij elkaar te krijgen. Beleggers waren niet echt enthousiast over de nieuwe organisatie.62

De eerste WIC en het begin van de Nederlandse slavenhandel

In 1622 werd in een anoniem Advies uitgebreid beargumenteerd dat de verovering van Brazilië voor de WIC van grote betekenis zou zijn.63 Ook werd betoogd dat de WIC veel profijt zou kunnen hebben van slavenhandel. De schrijver van het Advies betwijfelde echter of de compagnie wel bereid zou zijn zich met de handel in mensen in te laten. Hij stelde dan ook voor dat zij de slavenhandel aan anderen zou overlaten en hen daarvoor een heffing zou opleggen.64 Dit duidt erop dat de bestuurders van de WIC nog niet bereid waren zich met de mensenhandel te gaan bezighouden. Deze aarzeling was, zoals zal blijken, binnen enkele jaren echter volledig overwonnen. De compagnie stortte zich toen met volle overgave op de slavenhandel.

In oktober 1623 besloten de Heren Negentien om Brazilië te veroveren. Hiermee zou aan de Spaans-Portugese bezitters van dit gebied een gevoelige slag worden toegebracht.65 Brazilië was toen de grootste suikerproducent ter wereld.66 De bedoeling was om eerst de hoofdstad, Salvador in de provincie Bahia, te veroveren om op die manier een uitvalsbasis te hebben voor de verdere veroveringen. In maart 1624 vertrok een vloot vanaf de Kaapverdische Eilanden naar Bahia. De expeditie bestond uit 26 zeilschepen bewapend met 450 kanonnen en 3300 manschappen, en in mei 1624 werd Bahia door de Nederlanders veroverd. De reactie van de Portugezen liet niet lang op zich wachten. Voor de herovering van Bahia rustten ze een vloot uit van 52 schepen, met 12.566 manschappen en 1185 kanonnen aan boord. In mei 1625 was Bahia weer in handen van de Portugezen.67

De Heren Negentien legden zich niet neer bij de herovering van Bahia door de Portugezen. Zij waren vastbesloten Brazilië in bezit te nemen en in 1627 stuurden zij Piet Heyn om een nieuwe poging te wagen. Maar hoewel Heyn een groot aantal schepen buit maakte lukte het hem niet Bahia op de Portugezen te heroveren. In 1629 besloten de Heren Negentien een poging te doen een ander gedeelte van Brazilië te veroveren: de welvarende provincie Pernambuco. De WIC stuurde onder leiding van Lonq een vloot bestaande uit 76 schepen, meer dan 7000 manschappen en 1170 kanonnen op pad. In maart 1630 lukte het om Recife en Olinda te veroveren, en hiermee begon de geleidelijke overheersing van dit gedeelte van Brazilië door de Nederlanders. Dat betekende echter ook dat ze werden geconfronteerd met het feit dat het werk op de suikerplantages door Afrikaanse slaven werd gedaan. Een stagnatie in de aanvoer van slaven zou desastreuze gevolgen hebben voor deze plantages. Of de WIC heeft overwogen de kolonie met vrije arbeiders te bevolken is niet bekend. Zij koos uiteindelijk voor het voortzetten van de Portugese aanpak: de inzet van slavenarbeid.

De slaven op de suikerplantages waren (hoofdzakelijk) afkomstig uit Angola. Uit dit gebied werden jaarlijks ongeveer 8000 Afrikanen aan Brazilië geleverd. Deze handel was net als de Braziliaanse suikerhandel grotendeels in handen van Portugese contractanten en kooplieden van joodse afkomst.68 Volgens Curtin waren aan het eind van de 16e eeuw al 40.000 Afrikaanse slaven in Brazilië ingevoerd. In de periode 1601-1625 komt hij uit op een import van 100.000 slaven.69

In 1635 ontstond er een tekort aan slaven in het noordoosten van Brazilië. Dat betekende ook de omslag in de deelname van de WIC aan de slavenhandel. Tot die tijd was deze ongeorganiseerd en niet officieel erkend geweest. Volgens Van Dantzig bemoeiden de Staten-Generaal zich in 1635 voor het eerst direct met de slavenhandel. In een officieel schrijven werd gouverneur Van Yperen van de Nederlandse bezitting More (Mouree) opgedragen de slavenhandel aan de Goudkust te bevorderen. Het lukte Van Yperen het jaar daarop 1.000 gevangenen vanuit fort Nassau naar Brazilië te verschepen.70 Ook de Heren Negentien raakten ervan doordrongen dat er een grote behoefte was aan slaven in Brazilië. In 1635 stelden zij de bestuurders in Pernambuco (de Politieke Raad van Pernambuco) op de hoogte van hun besluit om slaven in Afrika te gaan kopen.71 In 1640 schreef Augustus van Quelen een uitgebreid verslag over de situatie in Pernambuco aan de Heren Negentien. Hij ging daarbij ook in op het belang van de slavenhandel voor de WIC en Brazilië. Zijn advies was om zo veel mogelijk slaven naar Brazilië te halen, want de enorme rijkdommen van dat land zouden alleen met behulp van slaven geëxploiteerd kunnen worden.72

Door het aanhoudende verzet van de Portugese inwoners, maar ook door inadequaat bestuur van de Nederlanders lukte het niet het gebied onder controle te krijgen. Om verbetering in deze situatie te brengen werd in augustus 1636 Johan Maurits van Nassau Siegen tot gouverneur-generaal van Brazilië benoemd door de Heren Negentien. In januari 1637 kwam hij in Brazilië aan.73

Wilde de WIC Brazilië ooit kunnen exploiteren, dan moest zij ook toegang krijgen tot de belangrijkste slavenmarkten in West-Afrika. Hierom werd de verovering van bezittingen van de Portugezen in West-Afrika van het grootste belang beschouwd. Dat zou zolang Brazilië nog niet helemaal op de Portugezen veroverd was bovendien de verdere aanvoer van slaven uit dit gebied naar Portugese plantages verhinderen. In het eerste jaar na zijn benoeming in Brazilië besloot Johan Maurits om het belangrijkste slavenfort van de Portugezen in Afrika, São Jorge da Mina (Elmina) op de Goudkust, te veroveren. Op 28 augustus 1637 kwam het fort in handen van de Nederlanders.74 Dit had tot gevolg dat het aantal Afrikaanse gevangenen dat naar Brazilië werd verhandeld aanmerkelijk toenam. In 1636 werden in Pernambuco ongeveer 1.000 gevangenen ingevoerd, wat na de verovering van Elmina tot 1.580 steeg.75 In augustus 1641 lukte het de WIC om São Paulo de Loanda in Angola te veroveren. Hij had erop gerekend met de verovering van São Paulo de Loanda per jaar 15.000 gevangenen uit Angola te kunnen halen. Tussen 1641 en 1648 lukte het de WIC echter slechts in totaal 14.000 Afrikanen uit dit gebied naar Brazilië te vervoeren.76 Anders dan Elmina bleef São Paolo de Loanda slechts kort in bezit van de Nederlanders. In augustus 1648 lukte het de Portugezen namelijk dit gebied te heroveren.77 In de periode 1636-1645 werden door de WIC in Brazilië 23.163 slaven geleverd ter waarde van 6.714.423 gulden.78 De compagnie heeft echter een groot gedeelte van dit bedrag nooit ontvangen doordat de slaven meestal op krediet werden gekocht maar uiteindelijk niet werden betaald werden door de plantagehouders.79

In 1641 besloten de Heren Negentien om Johan Maurits op zijn verzoek te ontslaan als gouverneur-generaal van Brazilië. Het was niet de eerste keer dat Johan Maurits zijn ontslag aan de WIC aanbood. Hij was teleurgesteld in het gebrek aan daadkracht van de Heren Negentien, onvoldoende voorraden en te weinig manschappen om het gebied te verdedigen. Zijn ontslagaanvragen waren tot dan toe altijd geweigerd door de Heren Negentien. In 1641 gingen zij wel akkoord en in 1643 stemden de Staten Generaal in met het ontslagverzoek. Johan Maurits verliet Brazilië in mei 1644.80 Vanaf het begin van de Nederlandse verovering van delen van Brazilië werd door de Portugese kolonisten verzet gepleegd, en dit verzet bleef na het vertrek van Johan Maurits voortduren. Eind 1645 was een groot gedeelte van Nederlands Brazilië in handen van opstandige kolonisten. In 1654 lukte het de Portugezen ten slotte om de herovering van de door Nederlanders bezette gebieden van Brazilië te voltooien en was het Braziliaanse avontuur voor de Nederlanders voorbij.81 Dit betekende echter niet het einde van de Nederlandse slavenhandel. Hoewel Brazilië als kolonie verloren was hadden de Nederlanders belangrijke forten en steunpunten voor de handel met West-Afrika in bezit gekregen en ervaring opgebouwd in de slavenhandel.

Het octrooi van de WIC was in 1621 door de Staten Generaal toegekend voor een periode van vierentwintig jaar. Dat betekende dat het octrooi in 1645 afliep en dat de Heren Negentien vóór die datum een verzoek om verlenging bij de Staten Generaal moesten indienen. Deze vroegen advies aan de Staten van Holland, de economisch machtigste partij onder de gewesten. Het was bekend, dat de strijd om Brazilië en verovering van forten in Afrika de WIC veel geld had gekost en weinig opgeleverd. De compagnie functioneerde aan de rand van een faillissement. De Staten van Holland adviseerden om de WIC te laten fuseren met de, wel rendabel opererende, VOC. Het octrooi van de VOC moest ook verlengd worden, dus de Staten van Holland dachten een goed drukmiddel te hebben, door te dreigen met het niet verlengen van het octrooi van de VOC als deze weigerde te fuseren met de WIC. De VOC voelde echter niets voor een fusie, omdat men voorzag dat de organisatie daardoor ook in financiële problemen terecht zou komen. De VOC kwam onder de dreiging van een fusie met de WIC uit, door op aandringen van de Staten Generaal een bedrag van anderhalf miljoen gulden te betalen aan de WIC. Nu alle partijen tevreden waren gesteld, werden de octrooien van beide organisatie in 1647 voor een periode van vijfentwintig jaar verlengd. De schenking van anderhalf miljoen gulden was echter een druppel op de gloeiende plaat; de WIC had in 1649 al een schuld van zesendertig miljoen gulden. Aangezien het octrooi in 1671 expireerde moest er door de Heren Negentien opnieuw een verzoek om verlenging worden ingediend. Gelet op de weerstanden die verwacht werden van aandeelhouders, kooplieden en andere schuldeisers, deden zij dat al in 1663. Aangezien er geen overeenstemming werd bereikt over een eventuele verlenging van het octrooi en de daarbij te stellen voorwaarden, lukte het niet om vóór ultimo 1671 een besluit te nemen. Het octrooi werd daarom telkens voor een periode van enkele maanden verlengd. In maart 1674 stelden de Staten Generaal voor de WIC te ontbinden en een nieuwe compagnie op te richten. Deze tweede of nieuwe WIC startte met een ‘schone lei’, dat wil zeggen vrij van schulden en achterstallige rente. Op 24 september 1674 gingen de Staten Generaal akkoord met de oprichting van de tweede WIC.82

De tweede WIC

Ook deze tweede WIC opereerde op basis van een octrooi van de Staten-Generaal. Een van de bepalingen in dit octrooi van 1674 was dat het aantal leden van het hoofdbestuur werd teruggebracht van negentien naar tien. De Heren Tien vormden nu dus het hoogste bestuursorgaan van de compagnie. De organisatorische opzet van de WIC bleef echter in grote lijnen ongewijzigd: er waren vijf Kamers en voor de samenstelling van het bestuur en het beheer werd ook opnieuw de negensleutel gehanteerd. Het aantal bewindhebberzetels in de vergadering van de Heren Tien was nu: Amsterdam vier, Zeeland twee en de andere kamers elk één. De tiende bewindhebber werd benoemd door de Staten-Generaal, en het voorzitterschap berustte afwisselend bij de kamers van Amsterdam en Zeeland. Ook het octrooigebied bleef ongewijzigd, maar het werd verdeeld in twee klassen. De eerste klasse omvatte de westkust van Afrika en Essequibo, waar de WIC het alleenrecht had op handel en scheepvaart. Het overige octrooigebied behoorde tot de tweede klasse. Hier mochten na betaling van een heffing aan de compagnie ook anderen handel drijven, waarmee het strikte handelsmonopolie van de WIC binnen de Republiek werd opgeheven. Behalve de handel in Afrikaanse gevangenen was de WIC ook goed vertegenwoordigd in de handel in Afrikaanse producten zoals goud en ivoor.83 Voor de bescherming en verdediging van haar belangen beschikte de WIC over verschillende handelsposten (factorijen) en forten in West-Afrika.

1.4 Slavenhandel: de usances in een ongewone bedrijfstak

Pieza de Indias

De Afrikaanse gevangenen werden beschouwd als gewone goederen. Hun waarde werd vastgesteld op basis van de ‘pieza de Indias’, een bepaalde hoeveelheid potentiële arbeidskracht. Hoewel deze standaard door vrijwel alle slavenhandelaren werd gebruikt, blijkt hij nogal verschillend te zijn toegepast. Volgens King was een pieza de Indias de aanduiding door de Spanjaarden voor een gevangene die tussen de 15 en 30 jaar oud was en een lengte had van minimaal zeven Spaanse palmos84, ongeveer 1 meter 42. Nederlanders gebruikten vaak de uitdrukkingen ‘leverbare slaaf’ of ‘pees’. In door Nederlanders gesloten leveringscontracten (asientos de negros)85 werden andere maximumleeftijden gehanteerd. De ondergrens van vijftien jaar was ook hier de standaard, maar de maximumleeftijd was 36 jaar. Met uitzondering van een contract uit 1679 werd deze leeftijd in alle onderzochte contracten aangehouden.86 Gevangenen ouder dan 36 jaar of jonger dan 15 vertegenwoordigden bijvoorbeeld een halve of twee derde pieza. Zo werden in sommige asientos kinderen van acht tot twaalf jaar voor twee derde pieza gerekend en die van drie tot zeven jaar voor een halve pieza. Kinderen jonger dan drie werden samen met de moeder verkocht.

Het was de Spanjaarden op grond van het Verdrag van Tordesillas verboden handel te drijven in Afrika. Hierdoor was het voor hen niet mogelijk er zelf gevangenen te kopen.87 Zij waren echter grootimporteurs van gevangengenomen Afrikanen voor hun mijnen en plantages in Spaans-Amerika en hadden daardoor veel invloed op de slavenhandel. De mogelijkheden van de slavenhandelaren om winst te maken werden beperkt door de invoerbelasting die op hun waar werd geheven. Er werd een korting toegepast op elke pieza de India die gebreken had of ziekteverschijnselen vertoonde - manquerons, makrons of malingers. Dat betekende dat iemand die voor een volledige pieza zou moeten gelden, voor minder dan een pieza werd gerekend als bleek dat deze persoon een manqueron was. Aangezien de invoerbelasting werd geheven per pieza, was het in het belang van de importeur het aantal piezas zo klein mogelijk te maken. Hij hoefde dan minder invoerbelasting te betalen.� De hoogte van de korting werd bepaald door de ambtenaar die op dat moment belast was met de formaliteiten. Dat dit systeem tot fraude en corruptie leidde is niet denkbeeldig. In tabel 1.1 zijn de kortingen die werden toegepast in Cartagena in de periode 1703-1713 opgenomen. De korting hield dus in, dat iemand die wat lengte en geschatte leeftijd betreft voldeed aan de norm van een pieza, maar bijvoorbeeld grijs haar had, niet gold voor een hele maar voor 2/3 pieza.

Hoe de WIC kortingen toepaste op gevangenen met ziekten of gebreken is niet duidelijk. In een leveringscontract van 1723 voor Afrikaanse gevangenen in Berbice was vastgelegd dat ‘leverbare slaven’ ‘(...) geene considerabel gebrek hebben en gezond zijn en zulkx niet blind, lam of gebroken zijn, en ook die dewelke geene besmettelijke ziekte hebben’. Wat de leeftijden en de omrekening naar Piezas de Indias betreft werd als volgt overeengekomen: ‘leverbare slaven, stukken van Indiën’ waren diegenen in de leeftijd van 15 tot 36 jaar; personen in de leeftijd van 8 tot 14 jaar werden

Tabel 1.1 Lichamelijke gebreken en toegepaste kortingen per pieza

Gebrek of aandoening

Korting

Grijs haar

1/3

Teen eraf

1/6

Eén oog

2/4

Ringworm over het hele lichaam

1/4

Ringworm over een deel van het lichaam

1/6

Ouderdom (te oud)

1/4

Vlekken op het lichaam

3/4

Slechtziend

1/3

Wonden op de handen

1/6

Wonden op de voeten

1/8

Hernia

1/4

Scheurbuik

1/4

Bron: Cohn Palmer, Company trade in: Paul Lovejoy (ed.), Africans in bondage, 31 tabel 2.188

gerekend voor twee derde pieza en van 7 jaar en jonger ‘tot het zuijgeling toe’ voor een halve pieza. Zuigelingen (in West-Afrika kinderen tot ongeveer twee jaar) werden met de moeder mee verkocht.89 Kinderen van 7 jaar ‘tot het zuijgeling toe’ waren dan kinderen in de leeftijd van 2 tot 7 jaar. Op basis van dit contract leverde de Leusden in mei 1724 in totaal 314 gevangenen in Berbice af. Zij vertegenwoordigden in totaal 300 Piezas de India. Het ging daarbij om 182 mannen en 100 vrouwen, die golden als volledige Piezas. Ook werden er 12 jongens van twee derde Pieza (totaal 8 Pieza) en 20 van een halve Pieza (totaal 10 Pieza) afgeleverd. Opgeteld leverde dit daarom 300 Piezas op.

De sekseratio van 2:1 werd bij deze levering dus niet gehaald maar er resulteerde een ratio van 1,82:1. Volgens Postma was de gemiddelde sekseratio in de slavenhandel van de 17e tot de 19e eeuw 181:100 (64,4 procent mannen en 35,6 procent vrouwen).90 In de periode 1674-1740 kwam de Nederlandse slavenhandel uit op een sekseratio van 2,28:1, overeenkomend met een aandeel van 69,5 procent mannen. Volgens Lovejoy was dit ‘very high for any period and extremely high for the late seventeenth and early eighteenth century’.91 Postma heeft berekend dat 69,6 procent van de Afrikaanse gevangenen die in de periode 1675-1740 door de WIC zijn verscheept uit mannen bestond en 30,4 procent uit vrouwen.92 Behalve de hierboven geciteerde opmerking van Lovejoy,blijkt ook uit onderzoek van Geggus dat de percentages van Postma waarschijnlijk aan de hoge kant zijn.93

Kinderen en zuigelingen

De leeftijdscriteria voor wie tot kind gerekend werden verschilden per land. De Fransen rekenden personen vanaf 15 jaar en ouder tot volwassenen. De Nederlanders rekenden personen vanaf zestien jaar tot volwassen.94 Volgens berekening van Postma bestond in de periode 1675-1740 12,6 procent van de gevangenen uit kinderen (van ongeveer 2 tot 15 jaar), van wie 73,7 procent jongens en 24.4 procent meisjes.95 In de slavenhandel van de Engelsen naar Jamaica werd als criterium de lichaamslengte gebruikt. Slavenhandelaren beschouwden gevangenen tot in de voorpuberteit, die nog niet geslachtsrijp waren, vaak als kinderen. Zuigelingen waren kinderen die nog van de borstvoeding van de moeder afhankelijk waren. Vanaf het begin van de 18e eeuw werden hoe langer hoe meer gevangenen als kinderen geregistreerd door de kapiteins van slavenschepen. Vooral in de Engelse slavenhandel was dit een manier om belasting te ontduiken, omdat op kinderen geen belasting werd geheven. Om misbruik te voorkomen, bepaalde de Engelse overheid dat alleen gevangenen die kleiner waren dan 4 voet en 4 inch (132 centimeter) als kinderen mochten werden aangemerkt. De Royal African Company (RAC) stelde in 1720 een lijst samen waarbij de volgende leeftijdscategorieën werden onderscheiden: mannen 16-40 jaar; vrouwen 15-35 jaar; jongens 10-15 jaar en meisjes 10-14 jaar. Het is niet duidelijk hoe de RAC jongens en meisjes < 10 jaar indeelde.96

In de meeste Nederlandse asientos was het gebruik om Piezas te fractioneren in twee derde pieza (8-15 jaar) en een halve pieza (7 jaar en jonger). Ook hierbij was de praktijk echter niet eenduidig. In het ontvangstbewijs voor de gevangenen van de vierde reis van de Leusden werd vermeld dat er mensen bij waren van een derde Pieza en zelfs van een kwart Pieza de Indias. Waarschijnlijk ging het hierbij om heel jonge kinderen. In de beschrijving van de vierde reis wordt hierop verder ingegaan. In asientos van 1662 en 1668 met de heren Grillo en Lomelin werd bepaald dat kinderen jonger dan 4 jaar de moeder volgden.97 Volgens Lovejoy werden er weinig zuigelingen meegenomen. Hoogzwangere vrouwen waren niet gewild door de slavenhandelaren. Gezonde zwangere vrouwen werden niet verkocht, maar meestal in Afrika achtergehouden. Zuigelingen werden als zij te veel overlast veroorzaakten soms gedood.98 Of deze vrouwen na hun bevalling alsnog werden verkocht, is niet bekend.

Het brandmerken

Nadat de gevangenen door de Afrikaanse verkopers waren afgeleverd bij de koper (in dit geval de WIC) werden zij door een chirurgijn (scheepsarts) van de compagnie nauwkeurig onderzocht. Vervolgens werden diegenen die goedgekeurd werden op de borst gebrandmerkt. Dit gebeurde met brandijzers met de initialen van de WIC. Hiermee werd zeker gesteld dat de eigendom van de compagnie niet betwist kon worden door Engelsen, Fransen of Portugezen. Ook werd hiermee voorkomen dat al goedgekeurde gevangenen werden verwisseld voor anderen met gebreken. Eenmaal in Amerika verkocht ondergingen de slaven deze behandeling nogmaals. Zij kregen dan een brandmerk met de initialen of de merktekens van de nieuwe eigenaar. Wolbers schrijft over het brandmerken in Suriname: ‘De nieuwe eigenaar liet dan met een gloeijenden stempel, de eerste letters van zijn naam, op de borst of den arm van den slaaf of slavin inbranden.’99 Beeldsnijder ontleende de volgende informatie aan Anthony Blom, die uit eigen ervaring het brandmerken van slaven in Suriname had meegemaakt: ‘De eerste initiatie op de plantage was het aanbrengen van het brandmerk van de eigenaar. Het brandmerk van de WIC, een stempel van ongeveer een duim groot, was dan al op alle slaven aangebracht. De eigenaar liet zijn stempel, waarop zijn initialen in zilver waren bevestigd, heet maken en de arm of borst van de slaaf of slavin met kaarsvet insmeren. Nadat het brandmerk was aangebracht werd as op de wond gestrooid. De planter had voortaan de garantie dat hij de gebrandmerkte slaven als zijn eigendom kon herkennen.’100 Als de slaven werden doorverkocht werd het brandmerk van de oude eigenaar verwijderd en vervangen door een nieuw. Beeldsnijder haalt het voorbeeld aan van het vervangen van een brandmerk bij een slaaf die gestolen was. De initialen van diens oude meester waren op zijn rechterwang gebrandmerkt, en de nieuwe meester liet deze met een scherp mes wegsnijden.101 Slavenhalers in dienst van de Middelburgsche Commercie Compagnie (MCC) duidden slaven soms aan als ‘kroesvee’. Dit duidt erop dat het brandmerken, zoals bij andersoortig vee, werd beschouwd als een gewone zaak.102 In een instructie voor kapiteins van slavenschepen van de MCC werd precies aangegeven hoe het brandmerken diende te gebeuren. De mensen moesten gebrandmerkt worden op hun rechter bovenarm. Dit gebeurde met een zilveren brandijzer waarop de letters CC stonden en een letter die de identiteit van het betreffende schip aangaf. Bij het brandmerken dienden de volgende punten in acht genomen te worden: het gebied waar het brandmerk werd aangebracht diende eerst met kaarsvet of olie te worden ingewreven en de hitte van het brandijzer moest zodanig zijn dat als het op papier werd gedrukt dit rood werd. Wanneer deze voorzorgsmaatregelen in acht werden genomen zouden de gevangenen volgens de instructie niet te veel te lijden hebben.103

De verschillende slavenhandelaren hadden ieder een eigen manier voor het brandmerken van gevangenen. Zo was het volgens Harms bij de Fransen gebruikelijk om het brandmerk op de arm of de buik aan te brengen. Soms gebeurde het echter op de schouder. De plek waar het merk zou worden ingebrand werd met talk ingewreven. Daarna werd er op die plek een ingevet papier gelegd, waarna het roodgloeiende brandijzer op het papier werd gedrukt. Dit alles gebeurde terwijl de gevangene door een paar stevige handlangers werd vastgehouden.104 De Deense slavenhandelaren brandmerkten de gevangenen aan de voorkant van de rechterdij.105 Of ook kinderen werden gebrandmerkt is uit de onderzochte documenten en literatuur niet op te maken.

1.5 Het Asiento de Negros106

Spanje als grootimporteur van Afrikaanse gevangenen

Het Spaanse Asiento de Negros is voor de slavenleveranties van de WIC, en dus voor de ontwikkeling van de Nederlandse slavenhandel, van groot belang geweest. Asiento was de benaming van elk contract dat gesloten werd tussen particulieren en de Spaanse overheid. Een Asiento de Negros (verder aangeduid als: asiento) was een door de Spaanse Kroon verstrekt contract tot levering van Afrikaanse gevangenen aan de Spaanse koloniën in Amerika. Spanje was een grootimporteur van deze gevangenen, omdat het veel eilanden in het Caribische gebied in bezit had en uitgestrekte koloniën in Zuid-Amerika. Met uitzondering van Brazilië, Guyana en Brits-Honduras maakte het hele vasteland van Midden- en Zuid-Amerika deel uit van het Spaanse koloniale rijk. Ook sommige Caribische eilanden – bijvoorbeeld Cuba, Hispaniola107 en Puerto Rico – waren Spaans bezit. Omdat de Spanjaarden geen forten of nederzettingen in West-Afrika bezaten konden zij niet zelf voorzien in hun behoefte aan arbeidskrachten. Voor de levering van Afrikaanse gevangenen waren zij volledig afhankelijk van landen die wel toegang hadden tot dat gebied. Maar dit waren ook de landen waarmee Spanje op de een of andere manier problemen of conflicten had of kreeg. Davies geeft dit dilemma als volgt weer: ‘In default of direct commerce with Africa, it was inevitable that Spain should depend for her negroes on either rebels (the Portuguese), heretics (the English), rebels and heretics (the Dutch) or enemies (the French), for no other nation had a sufficient interest in the slave-trade.’108 Volgens de berekeningen van Philip Curtin zijn van 1450 tot 1870 in Spaans Amerika in totaal 1.552.000 Afrikaanse gevangenen ingevoerd.

Een asiento werd afgesloten met een leverancier (asentista) die zich verbond een overeengekomen aantal gevangenen tegen een bepaalde prijs te leveren in een van de Spaanse koloniën. Voor veel landen was het afsluiten van een asiento erg aantrekkelijk. Op het eerste gezicht leek het alsof het de mededingers naar het asiento alleen te doen was om de levering van gevangenen aan de Spaanse koloniën. De asentistas en hun onderaannemers hadden weliswaar belang bij de levering van gevangenen maar waren in feite meer geïnteresseerd in de mogelijkheden om handel te drijven met de kolonisten en behalve Afrikaanse gevangenen ook andere producten af te zetten. Ook de Nederlanders hebben zo goed mogelijk geprobeerd hiervan te profiteren. De Spaanse overheid was zich hier heel goed van bewust en legde de leveranciers dan ook allerlei beperkingen op om te voorkomen dat er, behalve de levering van gevangenen ook andere handel gedreven werd met de koloniën. Het is de Spanjaarden echter nooit gelukt de smokkelhandel naar hun koloniën helemaal tegen te gaan. De winsten die konden worden gehaald uit de handel met de Spaanse koloniën waren zo aantrekkelijk dat de andere landen er alles aan deden om voet aan de grond te krijgen in die gebieden. Het asiento was voor iedereen die het in handen kreeg slechts een dekmantel om handel te drijven met landen in het enorme Spaanse koloniale rijk. Deze landen leverden producten als goud, zilver, cacao, suiker, tabak, huiden en kinine. De import bestond onder andere uit meel, teer, rund- en varkensvlees, kwikzilver, katoenen stoffen, wollen kleding, koper, zeildoek en spijkers. Alle landen met bezittingen in Afrika zijn gedurende een kortere of langere periode in het bezit geweest van het Asiento de Negros. De Nederlanders hebben gedurende een korte periode dit leveringscontract rechtstreeks in handen gehad.