Mooi uitgedoste dames en heren vermaken zich met elkaar in een lieflijk landschap.

Kalenderblad voor de maand april uit het beroemde getijdenboek Les Très Riches Heures, dat rond 1410 in opdracht van de hertog van Berry werd vervaardigd. De uit Nijmegen

afkomstige gebroeders Van Limburg maakten de illustraties. (Chantilly, Musée Condé)

Jan J.B. Kuipers
met medewerking van Goffe Jensma & Oebele Vries

Nederland in de Middeleeuwen

De canon van ons Middeleeuws verleden

eBook editie, juli 2013

Walburg Pers

© 2011 Jan J.B. Kuipers, Goffe Jensma (10, 39) en Oebele Vries (2, 21, 48), p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers,

Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voorzover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16b Auteurswet 1912 juncto het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351 zoals gewijzigd bij Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

Omslagontwerp: Walburg Pers, Zutphen

eBoek conversie: Merijn de Haen, ePub Pro, Utrecht

ISBN 978.90.5730.776.8

NUR 684

Inleiding

‘Een canon,’ aldus historicus Piet de Rooy, een van de initiatiefnemers van de historische canon van Nederland, ‘is niet zozeer een absolute wet, maar heeft zich de laatste tijd ontwikkeld tot een nieuw historisch genre’. Nederland in de Middeleeuwen is een nieuwe aanwinst in dit genre. De canon die in dit boek wordt gepresenteerd wil geen onwrikbare ijkpunten van de middeleeuwen weergeven of op andere manier de wet voorschrijven, maar slechts de geschiedenis van middeleeuws Nederland op een handzame en inzichtelijke manier presenteren voor een breed publiek. Het behoort tot het kenmerk van een canon om dat in ‘vensters’ te doen, doorgaans vijftig. Zo ook in dit boek. De diepgewortelde historiografische traditie betreffende onze middeleeuwen speelde bij de keuze van die vijftig vensters uiteraard een belangrijke rol. De lezer zal niet vergeefs zoeken naar vanouds vertrouwde ‘iconen’ als de moord op FLORIS V, 20 of de sprong van Jan van Schaffelaar (HOEKSE EN KABELJAUWSE TWISTEN, 41). Maar ook andere overwegingen waren van belang. Het sprak vanzelf om een zo evenredig mogelijke geografische spreiding na te streven van historische gebeurtenissen, personen en ontwikkelingen op – grofweg – het grondgebied van het huidige Nederland, met veel aandacht voor - en ook aparte vensters over - de zuidelijke Nederlanden (18, 24, 26, 28). Ook komen historisch-geografische ontwikkelingen en veranderingen in het klimaat in aparte vensters aan de orde (15, 38). Het boek toont aldus in vijftig met zorg uitgekozen onderwerpen hoe een drassige uithoek van het Romeinse Rijk zich ontwikkelde tot een veelzijdig en gecompliceerd verbond van graafschappen, hertogdommen en heerlijkheden, agrarische en handelsgemeenschappen, steden en dorpen, op zand, veen en klei, langs de rivieren en de Noordzeekust. Hoe er langzaam een eenheidsgevoel ontstond én hoe dit besef steeds ondergraven werd door conflicterende lokale, regionale en maatschappelijke belangen: een onuitputtelijke voedingsbodem voor het beruchte particularisme dat ook de Republiek der Verenigde Nederlanden (1581-1795) nog zou karakteriseren.

Borstbeeld Karel de Grote. (Aken, Domkapittel)

Als begrenzingen van de middeleeuwen is gekozen voor het einde van het Romeinse gezag in ‘Nederland’ (ca. 400) en, aan het eind, de opname van de Nederlandse gewesten in het grote Habsburgse verband omstreeks 1480. Hiermee wordt weinig afgeweken van het gangbare ‘middeleeuwse millennium’ van westelijk Europa van ca. 500 tot 1500, waarvan de ‘exacte’ begin- en einddateringen vanouds uitgaan van verschillende jaartallen en daarin plaatsvindende cruciale gebeurtenissen. Aan het begin staan dan 406, de val van de Rijngrens, of 410, de plundering van Rome door de Visigoot Alarik. Of, traditioneler nog, 476, toen Odoaker de laatste Romeinse keizer Romulus Augustulus afzette. En als eindbegrenzing gelden vanouds 1453 (de val van Constantinopel en het einde van het Oost-Romeinse rijk), 1492 (de ‘ontdekking’ van Amerika door Columbus) of zelfs 1517 (de Reformatie, het jaar waarin Maarten Luther zijn stellingen in Wittenberg bekendmaakte). In dit boek kiezen we voor 1482, als MARIA VAN BOURGONDIË’s val van haar paard in zekere zin het einde symboliseert van de Nederlanden als ‘zelfstandig’ gebied - en daarmee van het einde van de Nederlandse middeleeuwen (50). Vijf jaar vóór het noodlottige einde van Maria was het haar afgedwongen Groot Privilege (1477) een vergeefse poging om de middeleeuwse politieke instituties vast te houden – een poging, die voor de Nederlandse staatkundige geschiedenis van de navolgende eeuwen en het Nederlandse eenheidsbesef grote symboolwaarde zou houden. In tegenstelling tot het ‘reactionaire’ karakter van het Privilege is de totstandkoming ervan en het bijbehorende jaartal vaak beschouwd als het begin van een nieuwe periode en zelfs als een soort voorafschaduwing van het Plakkaat van Verlatinghe van 1581, toen de noordelijke Nederlanden Filips II afzwoeren en het avontuur van de Republiek der Verenigde Nederlanden begon. De Britse historicus Jonathan Israel laat zelfs zijn boek The Dutch Republic, 1995 in dit jaar 1477 beginnen.

Fragment van de Peutinger kaart, een kopie van een Romeinse reiskaart uit de 3e-4e eeuw. De rol perkament is 6,82 meter lang en geeft een schematische weergave van wegen en rivieren. (Leiden, Rijksmuseum van Oudheden)

De term ‘middeleeuwen’ heeft van origine een negatieve lading, en is een uitvinding van humanistische geleerden in de tweede helft van de vijftiende eeuw, die de achterliggende periode – de eeuwen sinds de val van het Romeinse rijk – als een duistere tussentijd zagen tussen dat ver verwijderde hoogtepunt van beschaving en hun eigen tijd, die de voortbrengselen van die beschaving weer vanonder het middeleeuwse stof trachtte te halen. De naam voor hun cultuurperiode, de renaissance, is overigens weer een veel latere uitvinding van de Zwitserse kunsthistoricus Jacob Burckhardt, die in Die Kultur der Renaissance in Italien (1860) betoogde dat de Italiaanse renaissance een breuk was met de voorafgaande periode en het begin inluidde van een nieuwe tijd. Zoals dat meestal gaat, is ook deze visie later scherp bekritiseerd en zag men juist scherp de geheel eigen waarde in van de middeleeuwen als samenhangende cultuurperiode, die zélf verscheidene ‘renaissances’ had gekend: de Karolingische renaissance in de negende eeuw, de Ottoonse renaissance van ruwweg een eeuw later en de twaalfde-eeuwse renaissance (8, 12, 17).

Liudger wordt tot bisschop gewijd. Miniatuur uit de Vita Sancti Liudgeri, plm. 1100 (facsimile). De missionaris Liudger speelde rond 800 een belangrijke rol bij de kerstening van Oost-Nederland. (Den Haag, Koninklijke Bibliotheek)

Het gladde ijs der periodisering leidde in ons land aan het eind van de twintigste eeuw ten behoeve van het onderwijs zelfs tot een nieuwe indeling van onze geschiedenis in tien tijdvakken. De Commissie De Rooy stelde voor om naast de gangbare indeling van prehistorie, oudheid, middeleeuwen, nieuwe en nieuwste geschiedenis de volgende nieuwe categorieën in alle vormen van onderwijs te hanteren: de tijd van jagers en boeren (prehistorie, tot 3000 voor Chr.), de tijd van Grieken en Romeinen (oudheid, 3000 voor Chr.-500 na Chr.), de tijd van monniken en ridders (vroege middeleeuwen, 500-1000), de tijd van steden en staten (hoge en late middeleeuwen, 1000-1500), de tijd van ontdekkers en hervormers (1500-1600), de tijd van regenten en vorsten (1600-1700) en de tijd van pruiken en revoluties (1700-1800), gedrieën ruwweg de nieuwe geschiedenis, en tot slot de tijd van burgers en stoommachines (1800-1900), de tijd van de wereldoorlogen (1900-1950) en de tijd van televisie en computer (1950 tot nu), samen de nieuwste geschiedenis beslaand.

De middeleeuwen vallen in deze al flink ingeburgerde indeling dus uiteen in twee samenhangende perioden. De tijd van monniken en ridders (de vroege middeleeuwen, 500-1000), begint na het uiteenvallen van het West-Romeinse rijk, waarvan de noordelijke grens of LIMES (1) het latere Nederlanden in tweeën deelde. In de eeuwen nadien vond de kerstening plaats (4, 5, 6) en veranderde West-Europa van een agrarisch-urbane cultuur (de Romeinse tijd) in een zelfvoorzienende landbouwcultuur – een terugval dus eigenlijk –, terwijl in het bestuur het feodalisme zijn intrede deed (8, 14). In deze periode breidde zich in onze contreien, ten koste van het in een Noordzeecultuur functionerende Friese koninkrijk (2, 10) de Frankische macht uit (3, 5), culminerend in het grote Karolingische rijk, gesticht door Karel de Grote (8). Dit imperium besloeg een groot deel van Europa en was geïnspireerd door het christelijke laatromeinse keizerrijk. Wegens de Frankische erftraditie viel het na Karels dood (814) al snel weer uiteen, geteisterd door broedertwisten en invasies van de NOORMANNEN (9), die de doodsteek betekenden voor de schaarse vroegmiddeleeuwse handels- en cultuurcentra als DORESTAD (7).

De leenstaatjes en vorstendommen waarin het rijk uiteindelijk versnipperde en die in de Nederlanden slechts nominaal ressorteerden onder het gezag van de Duitse keizer (of, in het zuiden, de Franse koning) werden nu bestuurd door graven (oorspronkelijk Karolingische ambtenaren), hertogen en bisschoppen; deze nieuwe territoriale verbanden kregen meer duurzame vorm vanaf de twaalfde eeuw (11, 13, 18, 19, 24, 34). Een uitzondering in onze streken vormde het noorden (DE FRIESE VRIJHEID, 21). Grote abdijen bleven vooralsnog de centra van geestelijk leven, onderwijs en cultuurproductie (12, 31). Een vrijwel permanente koude of ‘warme’ oorlogstoestand tussen de leenstaten bevorderde de aantrekkingskracht en vitaliteit van een ridderideaal, waarvan het overwegend mannelijke, martiale karakter een zekere verfijning door invloed van de hoofse cultuur onderging (DE RIDDER ALS CULTUURIDEAAL, 17). Eeuwenlang domineerde de ridder het middeleeuwse krijgstoneel. Sinds de slag bij Kortijk in 1302 (26) taande zijn rol in de Nederlanden; huurlingenlegers en het vuurgeschut verdreven hem nadien definitief uit de hoofdrol op het slagveld (49).

Miniatuur van de Slag bij Woeringen in 1288, uit de rijmkroniek van Jan van Heelu. Deze slag werd uitgevochten tussen Brabant en Gelre over de heerschappij in Limburg en werd gewonnen door hertog Jan I van Brabant. (Brussel, Koninklijke Bibliotheek)

De Tijd van steden en staten, de hoge respectievelijk late middeleeuwen (1000-1500), wordt gekenmerkt door de terugkeer van de agrarisch-urbane samenleving. De verstedelijking en de opkomst van een zelfbewuste en naar vrijheid strevende stedelijke burgerij brengen rimpeling in het uitgekristalliseerde beeld van de drie-standensamenleving van bidders (geestelijkheid), vechters (adel) en werkers (horigen en boeren) (25). Vroeg in deze periode vond ook de investituurstrijd plaats, het conflict over de vraag of – in de benoeming van bisschoppen – de wereldlijke macht (keizer of koning) of de geestelijke (de paus) het primaat behoorde te hebben. De beslechting ten gunste van de geestelijke macht door middel van het concordaat van Worms (1122) betekende óók een ernstige beknotting van de wereldlijke macht van het bisdom Utrecht, ten voordele van met name het graafschap Holland (19).

De hoge adel en de territoriale hoven fungeerden als mecenas en ‘verzamelpunt’ van schrijvers en geleerden zoals JACOB VAN MAERLANT (27) en Melis Stoke (o.a. 20). Pas tegen de vijftiende eeuw manifesteerden de steden zich sterk als cultuurcentra, hetgeen gepaard ging met de introductie van typisch burgerlijke normen (33, 37) en de revolutionaire technologie van DE BOEKDRUKKUNST (45), die ook zorgde voor brede verspreiding en diepgaande invloed van het werk van Rudolf Agricola en andere noordelijke humanisten (39).

De rijkste en machtigste leenstaten vinden we gedurende het grootste deel van de late middeleeuwen in de zuidelijke Nederlanden: Vlaanderen en Brabant (18, 24). Lakenindustrie en handelsnetwerken van Engeland tot Italië zorgden voor welvaart. Ook elders sloeg men de mercantiele vleugels uit: IJsselsteden als Kampen, Zwolle, Deventer en Zutphen profiteerden van hun band met het Hanzenetwerk (36), maar moesten in de veertiende eeuw ook ernstige concurrentie en expansie van het steeds belangrijker graafschap Holland en Zeeland dulden (37, 40). Hier bloeiden steden als Dordrecht, Haarlem, Leiden, Delft en Middelburg; Amsterdam kwam pas in de vijftiende eeuw sterk op en overvleugelde uiteindelijk alle andere steden.

Naast economische ontplooiing zorgden veenontginningen en inpolderingen voor condities die de agrarische sector (waar het systeem van horigheid vrij snel erodeerde) in staat stelde tot de benodigde specialisatie en productie van het voedselsurplus om de steden en de steeds grotere niet-agrarische bevolking te voeden (14); voor dit laatste aspect deed men ook een groeiend beroep op de import van graan uit het Oostzeegebied.

In de steden zelf werd het economisch leven bepaald door een kaste van rijke kooplieden en door AMBACHTSGILDEN, 32. Beide groepen bewogen zich op een veel breder gebied dan het strikt economische; ze hadden deel aan het bestuur, stichtten gasthuizen (42), ‘bemanden’ geestelijke broederschappen, ontvingen vreemdelingen, zorgden dat ongewenste gasten de stad werden uitgewerkt enzovoort.

In 1482 viel Maria van Bourgondië van haar paard en overleed kort daarna. Deze trieste gebeurtenis inspireerde vele latere kunstenaars tot historiserende voorstellingen. Reinier Vinkeles, 1780. (Amsterdam, Rijksprentenkabinet)

De in het voorgaande millennium ingezette kerstening was totaal. Het christelijk (katholiek) geloof doordrenkte stad en land, kasteel en hut, kortom de maatschappij in al haar lagen. Uit de Nederlanden trokken sinds 1096 velen mee ter kruistocht (22), een vorm van expansie waarvan het ‘ideaal’ bleef voortbestaan tot aan het einde van de middeleeuwen (47), toen DE BOURGONDISCHE NEDERLANDEN (46) al het pad hadden ingeslagen naar centralisatie en moderne staatsvorming. Bedevaarten en heiligenverering kleurden en stimuleerden het geloofsleven én de lokale economieën. Mystici, theologen en vernieuwers van het geestelijk leven traden naar buiten (23, 35) om het religieus besef van de leken en geestelijken te verdiepen – of ter felle bestrijding van ketters als TANCHELM en (half)ketterse bewegingen als de flagellanten (16), die grote menigten achter zich wisten te scharen. Uit de activiteiten van de spirituele vernieuwer GEERT GROTE (44) groeide in de vijftiende eeuw een beweging die zich als ‘Moderne Devotie’ vanuit Deventer over een groot deel van Europa verspreidde.

De noordelijke rijksgrens langs de Rijn. Vanaf de huidige Duitse grens ten noorden van Nijmegen liep hij via Driel, Randwijk, Kesteren (Carvone), Maurik (Mannaricium), Wijk bij Duurstede, Utrecht (Traiectum), Bodegraven, Alphen aan den Rijn (Albaniana) en Leiden naar Katwijk aan zee (Lugdunum).

De lappendeken van leenstaten en –staatjes met hun uiteenlopende bestuurs- en justitiële tradities (29, 30) is zoals gezegd in de vijftiende eeuw verenigd in een groter verband, een personele unie onder de hertogen van Bourgondië (46). Een beslissend moment in deze ontwikkeling was 1433, toen JACOBA VAN BEIEREN, 43 afstand deed van haar titels ten gunste van FILIPS DE GOEDE, 47. De relatieve ‘eenwording’ van de Nederlanden versterkte een al sluimerend besef van gemeenschappelijke identiteit in onze ‘landen van herwaarts over’, én van het voordeel van gemeenschappelijke belangenbehartiging. Tot in de Habsburgse periode bleven echter de aloude centrifugale krachten van naar autonomie strevende steden als Gent, van adelsfacties en andere maatschappelijke verbanden en partijen, zoals Hoeken en Kabeljauwen (41), Heeckerens en Bronkhorsten (34), Schieringers en Vetkopers (21) en het ‘Kaas- en Broodvolk’ (46) een rol spelen. Toch was het eenheidsbesef duurzaam en werd in bestuurlijke zin ook erkend door keizer Karel V (1500-1558), die eindelijk ook het gebied van Friesland en Groningen bij dit grote Nederlandse geheel voegde (21, 48).

De eenheid bleek een broos erfgoed. Staatkundige en culturele scheiding tussen de noordelijke en zuidelijke Nederlanden tekende zich alweer af vanaf de latere zestiende eeuw, met de Opstand tegen Spanje en de Tachtigjarige Oorlog (1568-1648).

De nu in zee verdwenen Brittenburg. Dit grote complex was in de zestiende eeuw na stormen zichtbaar op het strand tussen Katwijk aan Zee en Noordwijk aan Zee. Naar verluidt bevond zich verder zeewaarts ook de ‘Toren van Kalla’, gesticht door de krankzinnige keizer Caligula (37-41), die hier een ‘overwinning’ op de zeegod Neptunus behaalde en schelpen als oorlogsbuit liet verzamelen. Gravure uit 1649. (Amsterdam, Scheepvaartmuseum)

Nederland in de Middeleeuwen is grotendeels geschreven door Jan J.B. Kuipers. Om voor Noord-Nederland voldoende deskundigheid in te brengen, zijn de desbetreffende vensters geschreven door prof. dr. Goffe Jensma (10, 39) en dr. Oebele Vries (2, 21, 48), beiden specialist op het gebied van de middeleeuwen in Noord-Nederland. In het boek zijn drie typen zorgvuldig geselecteerde illustraties gebruikt: middeleeuwse, hedendaagse en ‘historiserende’ uit bijvoorbeeld de negentiende eeuw. De laatste groep toont ons hoe men in een bepaalde periode tegen de middeleeuwen aankeek.

1 De limes, scheidslijn tussen Noord en Zuid

4de eeuw

De Romeinse rijksgrens die Nederland gedurende drie en een halve eeuw in tweeën deelde (47-406 na Chr.) bepaalde latere culturele verschillen tussen het noordelijke en zuidelijke deel van het land. De Romeinse aanwezigheid beïnvloedde ook sterk het karakter van de middeleeuwen: een mengeling van Romeins-christelijke en inheemse elementen.

AANVAL EN ASSIMILATIE

Met Julius Caesar, die rond 50 voor Christus Gallië bij het Romeinse rijk voegde, begon ook in onze contreien de Romeinse tijd. De limes, de noordelijke rijksgrens, kwam later tot stand: onder keizer Claudius (41-54), een stotterende kreupelaar maar tevens een zeer talentrijk heerser en bestuurder. Eerder was gepoogd die grens nog verder noordwaarts te leggen, bij de Elbe, maar verwoede tegenstand van Germaanse stammen, onder wie de Friezen en de latere Franken, deden die plannen in rook opgaan. Dus koos men voor de Rijn als grensrivier.

Alhoewel limes ‘grenspad’ betekent was de Romeinse rijksgrens een imponerende militaire zone die bestond uit een weg op de linker Rijnoever voor vervoer van troepen en voorraden, verschillende typen verdedigingswerken en ‘burgerlijke’ nederzettingen. Het was behalve een krijgskundig complex een handelsroute, en een ‘highway’ van culturele en etnische uitwisseling tussen inheemse bevolkingsgroepen van Germaans-Keltische signatuur en soldaten van het Romeinse leger met hun gezinnen, die van overal uit het immense imperium konden stammen.

Romeinse soldatengordel uit de 1e eeuw, in 1977 gevonden bij opgravingen in Velsen. (Rijksdienst Cultureel Erfgoed, Amersfoort)

Hoewel de culturele invloed van de Romeinen zich ook tot ver ten noorden van de limes liet gelden, deelde de grenszone ons land in twee, na verloop van tijd sterk verschillende delen. Ten noorden bleef de inheemse cultuur overheersend: kleine nederzettingen, kleine stamgebieden, vrijwel geen infrastructuur en geen officiële staatkundige verbanden. Aan de zuidkant was de IJzertijdmens ineens deel geworden van een wereldrijk, een technologisch geavanceerde superstaat met nauwkeurig omschreven overheden, een georganiseerde religie, een muntstelsel, overstelpende militaire macht, een infrastructuur van wegen en nederzettingen met stenen gebouwen, en een alles overschouwende keizer van goddelijke status in het verre Rome. Belangrijkst van alles, voor de geschiedschrijving en de vlucht die de Europese cultuur zou nemen: de Romeinen brachten het schrift mee.

Fantasierijke voorstelling van de Grote Volksverhuizing; tekening door Willy Steelink, in: E. Molt, ‘Geïllustreerde Wereldgeschiedenis voor oud- en jong Nederland’ (ca. 1900).

De limes van de provincie Germania Inferior, waartoe het grootste deel van Romeins Nederland behoorde, liep vanaf de Vinxtbach ten zuiden van Remagen tot aan de Noordzeekust bij Katwijk, waar de Brittenburg lag (nu in de Noordzee). Vanuit het huidige Duitsland kwam hij benoorden Noviomagus (Nijmegen) ons land binnen, in het huidige Engeland werd hij later doorgetrokken met de Muur van Hadrianus.

Talloze anonieme ‘Nederlanders’ hebben paf gestaan toen zij oog in oog kwamen met dit bijna onbevattelijke kunstwerk. De ruggenwervels van het systeem waren een reeks verdedigingstorens. Verder waren er planmatig opgezette, versterkte kampen voor hulptroepen (castella) en legioenbases (castra). Nog in de tiende eeuw, bijna een millennium later, zetelde de bisschop van Utrecht in het voormalige Romeinse castellum, middenin de stad. De gemiddelde afstand tussen castella was 6,5 kilometer. Bij vrijwel alle castra en castella ontstond een vicus (burgerlijke nederzetting), die allerlei diensten aan de militairen leverde.

Er ontstond ook een verdedigingslinie langs de kust, zuidwaarts vanaf de Brittenburg, met castella bij Oostvoorne, Westenschouwen, Domburg (met vlootstation) en Aardenburg, en in Vlaanderen te Brugge en Oudenburg. Landverdediging in de diepte werd gerealiseerd door de vestiging van versterkingen aan de Maas en de Waal. In latere eeuwen is de diepteverdediging uitgebreid met versterkte bruggen, zoals in Maastricht en Cuijk.

HILDEBRANDSLIED

Een echo van de machtsstrijd tussen Odoaker, die het West-Romeinse keizerschap afschafte, en de Oostgotische krijgsheer Theodorik (die hem in 493 doodde), bleef bewaard in het ‘Hildebrandslied’, een Duits heldenlied uit ca. 800 na Christus. Het verhaalt over de tragische strijd tussen vader Hildebrand, die zijn zoon Hadubrand na een mislukte verzoeningspoging doodt in een tweegevecht.

‘Toen stootten ze op elkaar, de schilden weerklonken,

ze sloegen angstwekkend in op blinkende schilden,

tot hun lindenhouten schilden klein geworden waren,

gekliefd door de wapens ....’

De brede ‘uitwaaiering’ van de limes in de loop van onze Romeinse geschiedenis staat in verband met toenemende bevolkings- en expansiedruk van buiten de rijksgrens, die in de Noordwest-Europese historie heel lang bekend stond onder de naam ‘Grote Volksverhuizing’, een proces tussen de derde/vierde en de zesde eeuw na Christus. Dit is al rond 200 voor Christus in gang gezet aan de andere kant van het Euraziatische continent, toen aan de westelijke grens van het Chinese keizerrijk de eerste fase werd opgeworpen van de Chinese muur. Het bracht een westwaartse trek op gang, onder meer van de beruchte Hunnen, die uiteindelijk ook de Germaanse volken buiten de Romeinse rijksgrens in beweging bracht. Algemeen wordt deze ontwikkeling als het begin van de middeleeuwen in West-Europa beschouwd. Al in de derde eeuw sloot Rome verdragen met Germanen, die vanaf de andere zijde van de grens begerige blikken op het rijk en zijn zegeningen sloegen. Ze kregen volgens deze verdragen toestemming om zich in het rijk te vestigen, mits zij zich aan de Romeinse wet onderwierpen. Ze werden vervolgens gebruikt als militaire ‘buffer’ tegen andere invallers, een tactiek die zes eeuwen later ook gevolgd zou worden tegen de Noormannen.

De Germaanse expansiedrift bleek echter niet te stuiten. Toen de laatste West-Romeinse keizer Romulus Augustus in 476 werd afgezet door de Germaanse krijgsheer Odoaker, was de noordelijke limes al een vage herinnering: zeventig jaar tevoren, in de nacht van 31 december 406, staken Vandalen, Sueven en Alemannen onbekommerd de eens zo afschrikwekkende Rijn over en rukten op naar het zuiden. De Rijnlegioenen waren naar Italië teruggeroepen om tegen de Goten te strijden; het Romeinse rijk lag open en de Vandalen trokken er plunderend en brandschattend doorheen. Ze belandden aan de andere uiterste grens, die van het zuiden, waar ze een koninkrijk stichtten met als centrum het ooit door de Romeinen met de grond gelijk gemaakte Carthago.

Voorstelling van Attila de Hun in de Nürnberger Kronik (1493).

De Salische Franken kwamen in 358 het Romeinse Rijk binnen; in 440 stichtten ze er hun eigen koninkrijk Taxandrië, met als centrum Doornik. Bij de dood van koning Clovis (511), een christen, behelsde dit rijk de bijna volledige provincie Gallia, die voortaan Frankrijk heette. Het was, afgezien van de staatkundige ineenstorting van Rome, geen al te abrupte verandering. De Germaanse kolonisten in het zieltogende Romeinse imperium hadden zich snel, binnen enkele generaties, geassimileerd met de Gallo-Romeinse bevolking (FRANKEN EN SAKSEN, 3).

Het einde van het Romeinse rijk in onze omgeving ging gepaard met een sterke terugloop van de bevolking. Steden als Nijmegen en Maastricht maakten deze hele overgang naar de cultuurperiode van de middeleeuwen mee. Nijmegen was de hoofdplaats van de Bataven, kreeg in de tweede eeuw marktrechten en heette sindsdien Ulpia Noviomagus Batavorum, de ‘Ulpische Nieuwmarkt’ (Ulpius was de familienaam van keizer Trajanus). Vervolgens kwamen er stadsrechten en heette de stad Municipium Batavorum. Het grote belang van Romeins Nijmegen blijkt vooral uit archeologische opgravingen waarmee al in 1914 is gestart, en die met name sinds 1945 een aaneengestrekt gebied hebben blootgelegd van ongeveer 4 x 1 kilometer: centrum van een Bataafse landstreek, met satellietnederzettingen Elst, Wijchen en Cuijk, waarvan de bevolking in de eerste en tweede eeuw uitgroeide van ongeveer 35.000 tot 50.000 inwoners (Nijmegen zelf telde 5.000 tot 6.000 inwoners).

De Bataven golden eeuwenlang als de oer-Nederlanders, wier mislukte opstand tegen de Romeinse overheersers onder Julius Civilis (69/70 na Chr.) door Rembrandt en anderen indrukwekkend in beeld is gebracht als toonbeeld van vaderlandse onverzettelijkheid, en naar wie in 1795 zelfs de nieuwe Nederlandse republiek werd genoemd: de Bataafse Republiek. In werkelijkheid ging het om een uiterst aangepast volk, dat al vroeg speciale banden met Rome onderhield, hulptroepen leverde en vrijgesteld was van belasting.

‘De Bataven verslaan de Romeinen bij de Rijn’ (1613). Schilderij door Otto van Veen, die in 1600-1613 in opdracht van de Staten-Generaal twaalf taferelen van de Bataafse Opstand schilderde. (Amsterdam, Rijksmuseum)

De bevolkingsafname begon in de derde eeuw, door de Germaanse invallen en politieke en economische problemen. Nijmegen kromp sterk, tot maximaal 1.000 inwoners in de vierde eeuw. Het laaggelegen stadsgebied langs de Waal werd prijsgegeven; ter plaatse van het latere Valkhof verrees een grote versterking. Als volk waren de Bataven toen al opgegaan in de nevelen van de geschiedenis; in de derde eeuw worden ze voor het laatst als zodanig vermeld, maar ‘Bataafse’ legereenheden worden nog genoemd aan het begin van de vijfde eeuw.

De nederzetting op het Valkhof doorstond alle stormen. De Romeinen verdwenen, maar een nieuwe elite nam de plaats in bezit. Er is aardewerk aangetroffen uit de vijfde en zesde eeuw; grafvondsten en historische bronnen wijzen op de vestiging van een Frankisch hof met kapel.

Langs de kust was nog een andere factor verantwoordelijk voor de ontvolking: toenemende invloed van de zee, door zeespiegelstijging en/of sluipende invasies van uitschurende getijdegeulen. De mens zette als het ware zelf de deur voor de zee open. In de Romeinse tijd werd, net als gedurende de daaropvolgende middeleeuwen, druk ‘gemoerd’. Dit is het afgraven van veen voor brandstof en zoutwinning, waardoor het land inklonk en de zee meer kans kreeg. Ook ontwatering en andere ontginningspraktijken zorgden voor inklinking en verlaging van het maaiveld. Eind derde eeuw was het zuidwestelijk kustgebied vrijwel onbewoonbaar geworden. ‘Dit gebied,’ aldus een anonieme feestredenaar in 297, ‘is bijna geen land, zozeer is het met water doordrenkt, dat de bodem niet alleen waar zij duidelijk drassig is meegeeft en de voeten opzuigt, maar ook waar ze iets vaster schijnt te zijn, door voetstappen in beweging wordt gezet. In feite drijft deze grond en men zou terecht kunnen zeggen dat dergelijke grond zeer geschikt is om een soldaat te oefenen voor de strijd op zee.’

LITERATUUR

• Tilmann Bechert en Willem J.H. Willems, De Romeinse rijksgrens tussen Moezel en Noordzeekust, Utrecht, 1995.

• J.H.F. Bloemers & T. van Dorp, Pre- & protohistorie van de Lage Landen, Houten, 1991.

• Jan J.B. Kuipers & Johan Francke, Geschiedenis van Zeeland. De canon van ons Zeeuws verleden, Zutphen, 2009.

BEZOEKEN

• Fiets en wandelroutes langs de limes: www.limes.nl

• Museum Het Valkhof, Nijmegen: www.museumhetvalkhof.nl

2 Het Friese koninkrijk; de handel van de Friezen

0-800

In de veertiende eeuw kwam in Frankrijk de voorstelling op van zeventien christelijke koninkrijken. Een van die zeventien was Friesland. Er is in de vroege middeleeuwen inderdaad een ‘rijk’ geweest van Friese koningen, maar christelijk was dit allerminst.

VAN WEZER TOT ZWIN

Romeinse geschiedschrijvers maken meer dan eens melding van de Friezen. Zo noemt Tacitus hen in zijn Germania als een van de stammen die het westelijke deel van het woongebied der Germanen bevolkten. In 12 voor Christus werden zij schatplichtig aan de Romeinen, maar binnen een halve eeuw schudden zij hun schatplichtigheid al weer af. Tacitus geeft in een ander werk, de Annales, een korte schildering van de opstand van de Friezen tegen het Romeinse gezag. Aanleiding hiertoe was het optreden van de centurio Olennius, die de levering van de huiden van oerossen eiste. Olennius vluchtte na het uitbreken van de opstand naar het castellum Flevum, dat met een tamelijk grote mate van zekerheid kan worden gelokaliseerd in Velsen, dus buiten het huidige Friesland. Tacitus eindigt zijn relaas met de gedenkwaardige woorden: ‘hierna was de naam van de Friezen beroemd onder de Germanen’.

Noord-Nederland in de eerste eeuwen van onze jaartelling. (Egge Knol/Groninger Museum)

De Friezen waren in de Romeinse tijd woonachtig in de lage landen vanaf de monding van de Oude Rijn tot aan de Eems. Korte tijd na hun opstand kwam DE LIMES, 1 tot stand, waarvan het meest westelijke deel langs de Oude Rijn liep. Zo bleven de Friezen net buiten het Romeinse rijk, maar ervoeren wel degelijk de uitstraling van de Romeinse cultuur.

De Friese koning Radboud wilde zich laten dopen, maar trok zich op het laatst schielijk terug. Vroeg 16e-eeuws borduurwerk. (Utrecht, Museum Catharijneconvent)

Volgens Tacitus (Germania) kozen de Germanen uit hun adel koningen met beperkte macht. In zijn Annales heeft Tacitus het over twee Friese leiders, Verritus en Malorix, die in het jaar 58 naar Rome kwamen om hun beklag bij keizer Nero te doen. Hij zegt van hen dat zij de stam van de Friezen ‘regeerden’, maar voegt daar wel betekenisvol aan toe: ‘voorzover de Germanen geregeerd worden’. Misschien mogen wij in hen koningen zien, maar dan koningen in de beperkte, oud-Germaanse zin.

Zijn de Friezen in de tijd van de Volksverhuizingen in hun oude woongebied achtergebleven? Op grond van archeologisch en ook naamkundig onderzoek wordt hieraan sterk getwijfeld. Het enige dat wij met zekerheid weten is dat er wél continuïteit is geweest in de naam Friezen. Om onderscheid te maken tussen de bewoners van de lage landen van vóór en van na 400 wordt daarom tegenwoordig wel gesproken van ‘oude’ en ‘nieuwe’ Friezen. Opvallend is wél dat nergens anders in de post-Romeinse tijd de naam van een Germaanse stam gehecht is gebleven aan zijn woongebied in de Romeinse tijd.

Na de Volksverhuizingen blijken de (‘nieuwe’) Friezen te zijn uitgezwermd over een gebied dat veel uitgestrekter was dan het woongebied van de (‘oude’) Friezen uit de Romeinse tijd. Zo ontwikkelden zich Friese bewoningskernen langs de kuststrook ten zuiden van de Oude Rijn en ten oosten van de Eems. In de eind achtste eeuw opgetekende Lex Frisionum (‘Wet van de Friezen’) wordt Friesland in drie delen verdeeld. Opmerkelijk genoeg wordt het centrale deel niet begrensd door Oude Rijn en Eems, zoals men zou verwachten, maar door Vlie en Lauwers. Het bestaat uit het terpengebied van Westergo en Oostergo, dat is ruwweg het noorden van de huidige provincie Friesland. Als zuidgrens wordt opgegeven de Sincfal, een zeeboezem die later is opgegaan in het Zwin, en als oostgrens de Wezer.

Handelsroutes van de Friese scheepvaart in de 6e-8e eeuw.

Wij weten dat er in de eerste eeuwen na de Romeinse tijd rond de Noordzee een menigte aan kleine koninkrijkjes moet hebben bestaan en dat er zich hier netwerken van elites hebben ontwikkeld. Zo wordt er met betrekking tot deze tijd wel gesproken van een ‘Noordzeecultuur’. Ook in Friesland zijn er (weer?) koningen geweest, al horen wij pas van hen in de zevende eeuw. In het Oud-Engelse epos Beowulf, dat naar wordt aangenomen in de achtste eeuw is ontstaan, is sprake van een Friese koning (Fresena cyng), genaamd Finn Folcwalding. Beschreven wordt hoe deze in conflict komt met Hnaef, een vazal van de Deense koning, wat uitloopt op de dood van beide helden. Het is uiteraard onzeker of het verhaal van deze koning Finn op historische feiten gebaseerd is.

Kasteel Radboud bij Medemblik, een van de dwangburchten van graaf Floris V, is genoemd naar de Friese koning en gaf aanleiding tot legendevorming. Tegenwoordig is het een goed bezochte attractie.

Vaster bodem bieden Angelsaksische en Frankische kronieken en heiligenlevens. De eerste hierin met name genoemde Friese koning is Aldgisl, die vermoedelijk in Utrecht resideerde. In de levensbeschrijving van bisschop Wilfrid van York wordt verhaald hoe deze kerkelijke hoogwaardigheidsbekleder in het jaar 678 terechtkwam bij de heidense Friezen. Om zijn verzet tegen de dreigende verdeling van zijn bisdom kracht bij te zetten ondernam Wilfrid met zijn gevolg een reis naar Rome om daar in beroep te gaan bij de paus. Hij probeerde hierbij het Frankische gebied, waar hij de nodige problemen kon verwachten, te omzeilen, maar daarbij bleef hij steken in Friesland. Met zijn metgezellen bracht hij de winter door in het palatium van koning Aldgisl, die, hoewel heiden, hem niet alleen gastvrijheid verleende, maar zelfs toestond het evangelie te verkondigen en bekeerlingen te dopen.

De grote fibula van Wijnaldum. Gouden, met almandijn ingelegde mantelspeld (vroege 7e eeuw), in 1953 gevonden in de terp Tjitsma bij Wijnaldum. Waarschijnlijk vervaardigd in Friesland. (Fries Museum)

Over de volgende koning, Radbo(u)d (of Redbad, de Friese naamvorm), valt meer te zeggen. Opmerkelijk is dat deze in Angelsaksische bronnen koning wordt genoemd, maar in Frankische slechts als hertog of vorst wordt aangeduid. Radbod dankt zijn bekendheid vooral aan zijn gehechtheid aan het heidense geloof van zijn voorvaderen. Beroemd is het verhaal dat hij op het punt stond zich te laten dopen, maar op het laatste moment, door aarzeling overvallen, nog met een vraag kwam: ‘Waar zijn meer koningen, vorsten en edelen van het volk der Friezen, in de hemel, waar ik terechtkom als ik mij laat dopen, of in de hel?’ Toen hij hoorde dat ongedoopten geen toegang hadden tot de hemel, wist hij genoeg. Hij trok zijn voet uit de doopvont terug en bleef het heidense geloof trouw.

In de zevende eeuw kwam het tussen de Friezen en de veel machtiger Franken tot strijd om een gebied dat als citerior Fresia wordt aangeduid. Vermoedelijk worden hiermee de gouwen tussen de monding van de Oude Rijn en de Nederrijn bij Rhenen in het noorden en Maas en Sincfal in het zuiden bedoeld. Utrecht en de handelsplaats DORESTAD, 7 waren hier de belangrijkste nederzettingen. Kort voor 690 wist de Frankische hofmeier Pippijn II Radbod uit dit gebied te verdrijven. Radbod maakte echter van een tijdelijke machtsvacuüm in het Frankische rijk gebruik door citerior Fresia te heroveren (714). Hij stond nu op het toppunt van zijn macht en bedreigde zelfs Keulen. Toen hij vijf jaar later overleed, ging citerior Fresia opnieuw aan de Franken verloren en nu definitief.

Wie Radbod opvolgde, is onduidelijk. Zeker is wel dat na zijn dood Friesland van de Oude Rijn tot de Wezer stapsgewijs door de Franken is onderworpen, eerst van Oude Rijn tot Vlie, daarna van Vlie tot Lauwers en tenslotte, in 785, van Lauwers tot Wezer.

Het Friese koninkrijk is uiteindelijk verdwenen zonder werkelijke sporen na te laten. Locaties van koninklijke verblijven, koningsgraven, cultusplaatsen, niets van dit alles is bewaard gebleven. Wel zijn er in het noordelijke terpengebied van Westergo kostbare sieraden uit deze tijd gevonden, met als topstuk een fibula, die wel is aangezien voor een koningsfibula. Archeologisch onderzoek in Wijnaldum, de vindplaats van dit kunstwerk, heeft aangetoond dat daar een werkplaats moet hebben bestaan voor het maken van kostbare sieraden, maar een koninklijk verblijf kon niet worden getraceerd.

De waterrijkdom van het woongebied van de Friezen leidde tot een vroege ontwikkeling van de scheepvaart. Dit maakte

het mogelijk dat Friese kooplieden zich waarschijnlijk vanaf het einde van de zevende eeuw gingen toeleggen op de langeafstandshandel, waarmee deze voor het eerst sinds de Romeinse tijd weer op gang kwam. Zeker twee eeuwen lang bleef deze vorm van handel een vrijwel exclusief Friese aangelegenheid. In de bronnen wordt voor het eerst melding gemaakt van een Friese koopman in het jaar 678. De Engelse monnik Beda Venerabilis verhaalt in zijn kroniek hoe in dat jaar in Londen een krijgsgevangene als slaaf aan een Friese koopman werd verkocht. Van niet veel later dateert het bericht dat in York de zoon van een Engelse edele door een Friese koopman was gedood.

De langeafstandshandel van de Friezen richtte zich op drie gebieden: over zee op Engeland en Scandinavië en via de Rijn op het Duitse Rijngebied. Permanente nederzettingen van Friese kooplieden zijn bekend in York, Birka (Zweden), Duisburg, Keulen, Mainz en Worms. Tot de producten waarin werd gehandeld behoorden naast zaken als aardewerk, maalstenen, slijpstenen, sarcofagen, wijn, graan en hout ook luxegoederen. Beroemd zijn verder de Friese lakens, welk product zelfs door Karel de Grote aan kalief Haroen al-Rasjid werd geschonken. Wij weten overigens niet met zekerheid of die ook in Friesland waren vervaardigd, maar gezien de talrijke weefstenen die in Friese terpen zijn gevonden, is dit niet uitgesloten. De omvang van de Friese handelsactiviteiten wordt geïllustreerd door de grote hoeveelheden kleine zilveren munten, zgn. sceatta’s, die in Friese ateliers zijn geslagen. Deze zijn in verscheidene delen van Europa teruggevonden.

Na de inlijving van de Friese gebieden bij het Frankische rijk bloeide de Friezenhandel, met het strategisch gelegen Dorestad als centrum, nog verder op. Het waren de invallen van de Noormannen die tenslotte een einde maakten aan de glorietijd van de Friese schippers en kooplieden.

LITERATUUR

• H. Halbertsma, Frieslands oudheid. Het rijk van de Friese koningen, opkomst en ondergang, Utrecht, 2000.

• D. Kooistra e.a. (red.), Frieslands verleden. De Friezen en hun geschiedenis in vijftig verhalen, Gorredijk, 2008, 29-57.

• Stéphane Lebecq, Marchands et navigateurs frisons du haut moyen âge, Lille, 1983 (Friese vertaling 1994).

BEZOEKEN

• Museumkasteel Radboud, Medemblik, www.kasteelradboud.nl

3 Franken en Saksen

600–750

De Franken, die zich in de vierde eeuw definitief in de latere Nederlanden vestigden, brachten een eigen cultuur met versmelting van Romeinse en Germaanse elementen. Zij herstelden in de zevende eeuw tijdelijk de oude Romeinse grens langs de Rijn. Ten noorden ervan lag het Friese koninkrijk, in het (noord)oosten heersten de Saksen.

EXPANSIE NAAR HET NOORDEN

De Salische Franken vestigden zich vanuit het gebied ten oosten van de Rijn in 358 in Taxandrië. De andere Frankische hoofdgroep, de Ripuarische Franken, verbleef ter hoogte van Keulen aan de oevers van de Rijn (‘ripa’ is het Latijnse woord voor oever); in de latere Nederlanden beheersten de Ripuariërs onder meer het gebied van de Betuwe – Batavenland dus. De grote en meedogenloze eenmaker van de Franken, Clovis, schakelde zowel de Salische als Ripuarische vorsten uit en werd omstreeks het begin van de zesde eeuw alleenheerser over alle Franken. Hoewel de Salische Franken ‘Oudnederfrankisch’ spraken, een voorloper van het Oudnederlands, beschouwden hun vorsten zich als legitieme opvolgers van de Romeinse macht en lieten hun administratie dan ook in het Latijn voeren, de taal die door KAREL DE GROTE, 8 enkele eeuwen later officieel als schrijftaal zou worden ingevoerd.

Beginpagina’s van de Lex Salica (de Salische Wet), door Clovis ingevoerd tussen 486 en 507. De hier afgebeelde kopie stamt uit 793. Links is de maker Mandalgarius te zien, kanunnik te Besançon.

‘Franken’ sloeg niet op een duidelijke etnische eenheid; de naam was verzonnen door de Romeinen en betekende ongeveer ‘onstuimigen’, ‘dapperen’. De Saliërs waren een los verbond van stammen, opgericht om de Romeinse macht het hoofd te bieden. Elke stam bestond uit familiegroepen die zich onder één belangrijk geslacht schaarden. Het individu bestond niet bij de Franken: wie geen deel uitmaakte van een familie had volgens de Salische wet geen enkel recht op bescherming. Begin vijfde eeuw bereikte één Salische familie de top van de wankele Frankische machtspiramide: de koningsdynastie der Merovingen, wier stamvader Merowech zoals zoveel vorstengeslachten in de oudheid van bovennatuurlijke origine zou zijn: hij werd volgens de traditie verwekt door een zeemonster. Het Frankische koninkrijk met als hoofdstad Doornik (DE LIMES, 1) werd uitgebreid door Childerik. Zijn zoon Clovis (Chlodovech, 465-511) verkreeg mede door het uitroeien van al zijn concurrerende verwanten de controle over heel Romeins Gallië, dat ruwweg overeenkomt met het huidige Frankrijk. Clovis verjoeg de Visigoten naar Spanje, en versloeg de Alemannen, Bourgondiërs en Thüringers. Met andere Germaanse bondgenoten en de Romeinen hadden de Salische Franken in 451 nog de beslissende nederlaag toegebracht aan de gevreesde Hunnen op de Catalaunische velden (vermoedelijk bij Chalons-en-Champagne).

Een kan met tuit en oor van zwart aardewerk uit het Merovingisch grafveld te Meerveldhoven (Den Bosch, Noordbrabants Museum; foto Laurens Mulkens)

Clovis werd koning over een rijk met een gemengde Germaans en Galloromeinse bevolking. Hij vestigde zijn hoofdstad in Parijs. Gedurende twee en een halve eeuw zou zijn Merovingische dynastie standhouden. Het was een tijd gekenmerkt door verlammende interne strijd, aangezien de Frankische vorsten hun rijk als persoonlijk eigendom beschouwden, dat bij de dood van de vader verdeeld werd tussen alle zoons – een onfeilbaar recept voor intrige, machtsstrijd en broedermoord.

Dankzij zijn bekering tot het rooms-katholicisme omstreeks 496 kon Clovis de kerk en haar hechte, uit de laatste periode van het West-Romeinse rijk stammende organisatiestructuur als belangrijk deel van zijn machtsbasis gebruiken.

Kralensnoer van amber en glas uit een Merovingisch graf in Alphen (NB). (Den Bosch, Noordbrabants Museum)

De volksverhuizingstijd kenmerkt zich ook in Nederland en Vlaanderen door een verwarrende stoelendans van namen van stammen en volksgroepen. Uiteindelijk tekenen zich in het noorden drie ‘volken’ af, waarvan de namen bijna iconische waarde kregen in de Nederlandse geschiedschrijving: Friezen, Franken en Saksen. De Friese invloedssfeer verbreidde zich langs de Noordzeekust tot aan het Zwin op de grens met het huidige België; heel de kuststreek heette Frisia (HET FRIESE KONINKRIJK, 2). De Saksen verschenen in het noordoosten en koloniseerden met onder meer de Angelen en Friese groepen het huidige Engeland; de Franken vestigden hun macht vanuit het oosten en zuiden tot aan de oude Romeinse rijksgrens aan de Rijn, waar ze de christelijke missiepost Utrecht stichtten en de Friese handelsstad Dorestad overnamen (HET KERKJE VAN DAGOBERT IN UTRECHT, 4, en DORESTAD, EILAND VAN BESCHAVING, 7).

CLOVIS’ BEKERING

Het bekeringsverhaal van Clovis I tot het christendom is verweven met legenden. Op het dieptepunt van de slag bij Tolbiac tegen de Alemannen (496) zou hij de Germaanse oorlogs- en dodengod Wodan hebben aangeroepen, echter zonder effect. Clovis dacht aan zijn christelijke echtgenote Clothilde (later heilig verklaard) en riep haar God aan, met de belofte zich te bekeren als hij de slag zou winnen. De kansen keerden bijna wonderbaarlijk in zijn voordeel. Clovis hield zijn belofte en liet zich dopen door Remigius (St. Rémi). Zijn twee zusters en naar verluidt 3.000 van zijn krijgers volgden. De bekering tijdens een veldslag lijkt sterk op de bekering van keizer Constantijn de Grote (312), die leidde tot de vestiging van het christendom als staatsgodsdienst in het Romeinse rijk.

De prettig duidelijke etiketten ‘Fries’, ‘Frankisch’ en ‘Sakisch’ zijn door oudere generaties onderzoekers ook op de verschillende boerderijtypen in Nederland geplakt.

De streektalen van Groningen, Drenthe, Overijssel, de Achterhoek en de Veluwe heten, samen met de dialecten van aangrenzend Noord-Duitsland, nog altijd Nedersaksisch, terwijl het bekende ‘Saksenros’ (een steigerend wit of zwart paard) voorkomt in de vlag van Twente en – om een voorbeeld te noemen – in die van het Engelse graafschap Kent: een herinnering aan de woelige tijd van de volksverhuizingen.

Widukind aanvaardt het Christendom en knielt naast Karel de Grote. Historieprent uit ca. 1780. (Amsterdam, Rijksprentenkabinet)

De machtsbalans tussen Friezen en Franken sloeg om als gevolg van de slag bij Dorestad tussen 689 en 695, toen de Friezen onder hun koning Radbod werden verslagen. De Frankische legermacht stond onder leiding van hofmeier Pepijn van Herstal. De Frankische hofmeiers waren hoge functionarissen aan het hof, die uiteindelijk de praktische en ook officiële macht naar zich toetrokken. Dit laatste werd bezegeld door Pepijn de Korte, die zichzelf in 751 tot koning der Franken uitriep en daarmee een einde maakte aan de Merovingische dynastie. Zijn vader Karel Martel was overigens beroemder dan hij, wegens zijn overwinning op de Arabische invasiemacht bij Poitiers (732), terwijl hij twee jaar later ook de Friezen versloeg en het gebied ten westen van het riviertje de Lauwers inlijfde. De Frankische heerschappij over heel de Lage Landen was een feit.

Een beeld van de materiële cultuur en het dodenbestel uit de overgangstijd van de Frankische expansie kwam aan het licht met de vondst van een veronderstelde theepot in 1955, tijdens een zandwinning in Meerveldhoven (Noord-Brabant). Het bleek een Frankische pot te zijn, die als grafgrift aan een dode was meegegeven. Archeologisch onderzoek en een afsluitende opgraving in 1975 volgden. Men legde een grafveld van 41 x 23 meter uit de zevende eeuw bloot, met 50 kistgraven en zeven crematiegraven: ongeveer drie generaties van een kleine dorpsgemeenschap. Belangrijke doden werden in de Merovingische periode met grafgiften bijgezet in ondergrondse houten grafkamers; zo ook in Meerveldhoven. Het was gebruikelijk om het lichaam in een aparte houten kist in de grafruimte te plaatsen. De graven van Meerveldhoven waren zuidwest-noordoost georiënteerd en lagen min of meer naast elkaar. De crematieresten waren in ondiepe kuilen (zonder bijgiften) begraven. De wijze van begraven wijst eerder op het voortleven van oude, ‘heidense’ gebruiken dan op nieuwe christelijke tradities.

LITERATUUR

• D.P. Blok, De Franken in Nederland, Haarlem, 3e dr. 1979.

• Marco Mostert, In de marge van de beschaving. De geschiedenis van Nederland, 0-1100, Amsterdam, 2009.

• Luit van der Tuuk, Koningen en krijgsheren. De Franken in de Lage Landen, Kampen, 2009.

BEZOEKEN

• Rijksmuseum van Oudheden, Leiden, www.rmo.nl

• Noord-Brabants museum, ’s-Hertogenbosch, www.noordbrabantsmuseum.nl