Plattegrond van Batavia, uitgegeven te Amsterdam door Hendrick Fokken, ca. 1680.

Femme S. Gaastra

Geschiedenis van de VOC

opkomst, bloei en ondergang

eBook editie, juli 2013

Walburg Pers

© 2012 Gerben Graddesz Hellinga, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen.

Deze digitale editie is gebaseerd op de elfde druk, 2012.

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevens- bestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voorzover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16b Auteurswet 1912 juncto het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351 zoals gewijzigd bij Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daar- voor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 kb Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

Omslagontwerp:

Design Is Everything, Jhartho Kempink, Arnhem

eBook conversie:

Merijn de Haen, ePubPro, Utrecht

ISBN 978.90.5730.961.8

NUR 688/691

‘Insulae Moluccae...’, kaart van Malakka, de Indonesische Archipel en de Filippijnen, ontworpen door Petrus Plancius en gedrukt door Cornelis Claesz in 1592 te Amsterdam. Onder in de kaart afbeeldingen van nootmuskaat, kruidnagel en sandelhout. De kaart stond in de catalogus van Claesz voor een waarde 2 stuivers en 8 penningen. (Maritiem Museum Rotterdam)

Woord vooraf

De omvangrijke aanwas van literatuur over tal van aspecten van de geschiedenis van de Verenigde Oost-Indische Compagnie in de afgelopen jaren maakte het nodig om voor deze nieuwe uitgave van mijn Geschiedenis van de voc de tekst te herzien en uit te breiden. Daarbij kon ik ten dele terugvallen op de toevoegingen die ik al eerder aanbracht in de Engelstalige editie van dit werk, die in 2003 uitkwam. De thematische structuur van het boek is nog wel steeds dezelfde als in de voorgaande edities: in het eerste hoofdstuk worden oprichting en organisatie van de voc in de Republiek besproken, in het laatste hoofdstuk komen de bestuurlijke routine in de kamers van de Compagnie en de politieke en financiële problemen in de achttiende eeuw aan de orde. De drie hoofdstukken daartussen hebben als onderwerp de expansie van de voc in Azië, het karakter van de vestigingen overzee en de omvang en samenstelling van het Compagniepersoneel, en ten slotte de ontwikkelingen in scheepvaart en handel. Veranderingen en toevoegingen op grond van recente literatuur zijn vooral in deze drie hoofdstukken te vinden. Uiteraard is de literatuurlijst weer geheel vernieuwd en toch ook weer iets uitgebreid.

Dat nu opnieuw een herziene en iets uitgebreidere editie van mijn Geschiedenis van de voc kan verschijnen, bevestigt de constatering die ik in de voorgaande edities neerschreef, namelijk dat er een grote en nog steeds groeiende belangstelling bestaat voor de geschiedenis van de voc. Ik voegde daaraan toe, dat een dergelijke populariteit het de professionele historicus niet in alle opzichten gemakkelijk maakt. De uitspraak van minister president Balkenende, in 2006, over de ‘voc mentaliteit’ en de reacties daarop maakten mij dat nog eens duidelijk. In die discussie ging de nuance al gauw verloren. Zouden bestuurders of personeelsleden van de voc over de periode van bijna twee eeuwen van het bestaan van de Compagnie wel steeds dezelfde mentaliteit hebben gehad? Zou die ver zijn afgeweken van de algemene mentaliteit van de Nederlandse bevolking in die tijd? Zeker, ten aanzien van de voc kan men vaststellen dat er sprake is van over een grenzen heen kijkend ondernemerschap en dat kan men, zo men wil, positief beoordelen. Maar, zoals critici opmerkten, ook geweld, koloniale uitbuiting, slavenhandel en slavernij kenmerkten het optreden van de voc – en dat levert dan weer een negatief beeld op.

Het is opvallend dat vroeger juist geringschattend over het ondernemerschap van de voc werd geoordeeld. Al in de loop van de achttiende eeuw was er steeds meer kritiek op de voc ontstaan, die als een weinig efficiënte organisatie werd beschouwd, vergiftigd door patronage, protectie en corruptie. Niemand minder dan grote achttiende-eeuwse econoom Adam Smith had betoogd dat de Oost-Indische compagnieën misbruik maakten van hun monopolie: uitbuiting van producenten in Azië en misbruik van macht ten opzichte van consumenten in Europa gingen hand en hand met een volledig onbenut laten van de grote kansen die er werkelijk waren voor de wereldhandel tussen Europa en Azië. Die negatieve kijk op de voc als handelsonderneming heeft lang geduurd. Aan het einde van de negentiende eeuw kwam daar nog het inzicht bij dat het Nederlands bestuur in Indische Archipel een taak had om de bevolking te ontwikkelen en op hoger ‘zedelijk peil’ te brengen. De daden van de weinig scrupuleuze, corrupte ambtenaren van de voc uit de achttiende eeuw, die fortuin maakten over de ruggen van de inheemse boeren, werden als zeer verwerpelijk gezien. Kortom, het compagniesbestuur had gefaald als koopman en uiteindelijk ook als staatsman, in Nederland zowel als in Azië. Viel er dan helemaal niets positiefs te melden over de Verenigde Oost-Indische Compagnie? Ja, toch wel. Zoals tijdens de ethische politiek van omstreeks 1900 de uitbreiding en intensivering van het Nederlands gezag in de Indische archipel werden toegejuicht, zo gold dat toen ook voor de daden van de grote vechtersbazen uit de beginperiode van de voc, die met die territoriale verovering waren begonnen.

Ongetwijfeld zal het beeld in de toekomst opnieuw veranderen en zal het geschakeerd blijven. Nieuwe inzichten zullen ontstaan doordat steeds meer historici de geschiedenis van de voc vanuit een Aziatisch in plaats vanuit een Europees perspectief benaderen. Het is daarbij een goede ontwikkeling dat ook Aziatische historici de archieven van de voc ontdekken voor hun onderzoek. In dat onderzoek gaat het dan niet meer of niet alleen om de voc, maar eerder om de geschiedenis van de Aziatische landen en regio’s, waar de Compagnie actief was. De publicaties die uit het zogenaamde ‘Tanap-project’ zijn voortgekomen zijn hiervan een goed voorbeeld. In dit project werkten Nederlandse en Aziatische archiefinstellingen en universiteiten samen. De wetenschappelijke publicaties van dit project, die in de literatuurlijst worden genoemd, zijn tot stand gekomen dankzij de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (nwo). De uitkomsten van dit type onderzoek zullen het debat over de voc kunnen voeden met nieuwe gegevens en nieuwe inzichten.

Het schrijven van een boek is een individueel werk, maar vindt niet plaats in isolatie. Ik heb in de loop der tijd inspiratie opgedaan in de samenwerking met vele collega’s en studenten, en ik heb geprofiteerd van hulp van vele medewerkers in archieven, bibliotheken en musea. Het zijn er te veel om bij naam te noemen. Ik maak graag één uitzondering en dank Alicia Schrikker voor het feit dat zij behulpzaam is geweest bij het samenstellen van de literatuuropgave.

Femme S. Gaastra

hoofdstuk i

Oprichting en organisatie van de voc

HET BEGIN VAN DE VAART OP AZIË – MOTIEVEN EN MOGELIJKHEDEN

Wanneer de motieven van de Nederlandse kooplieden voor het zoeken van de weg naar Azië aan de orde werden gesteld, dan werd vroeger steevast het argument van de embargo’s en belemmeringen genoemd waaraan Filips II de Nederlandse koopvaarders op het Iberische schiereiland onderwierp. Het is een oud argument, reeds te vinden bij de schrijver van het journaal van de ‘Eerste Schipvaart’ van de Nederlanders naar Azië in 1595-1597, Willem Lodewijcksz.1 In 1585 had Filips II – sinds 1580 ook in het bezit van de Portugese kroon – een algemeen beslag laten leggen op alle buitenlandse schepen in de havens van Portugal en Spanje en sindsdien bleef de vaart door kleinere arresten en vrees voor nieuwe maatregelen onzeker. Ook de vaart op Lissabon werd dus getroffen, de plaats waar de Nederlandse schepen de door de Portugezen aangevoerde specerijen vandaan haalden. Toch is een directe relatie tussen deze gebeurtenissen en het zoeken van een weg vanuit Nederland naar Azië niet zo waarschijnlijk. De handel op Spanje en Portugal bleef immers bestaan – geen der betrokken partijen kon daarbuiten. Bovendien lijkt het niet aannemelijk dat in de algemene expansie van de zeehandel van de Noordelijke Nederlanden de vaart op Azië blijvend aan anderen zou worden overgelaten. En ten slotte, wat meer doorslaggevend lijkt te zijn, waren er handelsbelemmeringen van geheel andere aard, die het de Nederlandse kooplieden na 1580 steeds moeilijker maakten om van de handel in Aziatische producten te profiteren.

Schepen van de kamer Zeeland vertrekken van de rede voor fort Rammekens bij Vlissingen, ze worden uitgeleide gedaan door een bewindhebbersjacht. (Schilderij van E. Hoogerheyden, 1788, Nederlands Scheepvaartmuseum, Amsterdam)

Het Portugese handelsstelsel in Aziatische goederen, waarvan peper verreweg het belangrijkste was, werd rond 1580 gekenmerkt door ‘contracten’. Zo was er een ‘Indisch’ pepercontract, waarbij het aan een groep kooplieden was toegestaan peper in India en Malakka op te kopen en tegen een vaste prijs te Lissabon aan de kroon te leveren, en een Europees contract, dat aan de contradores toe stond de peper weer tegen een vaste prijs van de kroon over te nemen en in Europa te distribueren. Deze contradores verkochten kleinere partijen aan detailhandelaren; velen van de laatsten, zoals het te Lissabon gevestigde Nederlandse handelshuis Cunertorf & Snel, hadden vertegenwoordigers te Antwerpen vanwaar de belangrijke Noordeuropese markt werd voorzien. In 1591 kwam het Europese contract in handen van een internationaal syndicaat, waarin de Portugees-Antwerpse firma Ximenes, de Zuidduitse huizen van Fugger en Welser en Spaanse en Italiaanse kooplieden aan deelnamen. Deze contractanten bezaten eigen vertegenwoordigers te Amsterdam en Middelburg. De Fuggers en Welsers werden in Amsterdam vertegenwoordigd door Hans Hunger, een koopman van Duitse afkomst maar door familiebetrekkingen en door een langdurig verblijf in Antwerpen thuis in het milieu van de naar Amsterdam uitgeweken Zuidnederlandse kooplieden. In Middelburg stonden de beide Duitse firma’s in verbinding met Caspar Tradel en Jeremius Jenisch. Ximenes werd te Amsterdam vertegenwoordigd door de bekende burgemeester Cornelis Pietersz. Hooft en in Middelburg door Salvador de Palma. Overigens was de Amsterdamse markt voor peper zeer bescheiden. De rol van Antwerpen, sinds de afsluiting van de Schelde in 1585 grotendeels buiten spel gezet, leek door Hamburg te worden overgenomen en de Elbestad leek tot de stapel van peper voor de Noordeuropese markt uit te groeien.2 Tegelijkertijd bleef echter het aanbod van specerijen in Europa ver achter bij de vraag. De Portugezen, die aan het einde van de 16e eeuw toch al grote moeite hadden hun schepen veilig en op tijd vanuit Azië naar Lissabon te laten overkomen, hadden geen verweer tegen Engelse kapers in de zuidelijke Atlantische Oceaan. De aanvoer van peper naar Lissabon liep na 1592 drastisch terug met het logisch gevolg dat de prijzen stegen. Venetië, dat nog steeds een deel van de Europese markt van peper voorzag, kon deze tekorten niet aanvullen. Het is niet mogelijk om precies aan te geven in welke mate kooplieden in Holland en Zeeland van deze ontwikkelingen de dupe werden. Opmerkelijk is wel dat in de door IJzerman gepubliceerde bevrachtingscontracten betreffende de vaart op Spanje en Portugal over de periode 1591-1602 peper of andere Aziatische producten niet worden genoemd als retourvracht vanuit Lissabon.3 In ieder geval gaf deze ontwikkeling zowel negatieve – men werd buitengesloten – als positieve prikkels – de prijs- en marktsituatie leek gunstig – voor Nederlandse handelaren om de aanvoer van peper uit Azië in eigen hand te nemen.

Kaart van het eiland St. Helena uit de Itinerario van Van Linschoten. St. Helena werd in de 17e eeuw door thuisvarende vloten aangedaan voor verversing. (Maritiem Museum Rotterdam)

De mogelijkheden voor vaart op Azië waren in de Republiek ongetwijfeld aanwezig. Kapitaal was zowel door de komst van vele Zuidnederlanders als door gestegen rijkdom in het noorden voldoende aanwezig. Kennis van de route was niet langer uitsluitend aan de Portugezen voorbehouden. De cartografie had in de tweede helft van de 16e eeuw grote vorderingen gemaakt en de resultaten daarvan waren in de Noordelijke Nederlanden doorgedrongen. De uit Zuid-Nederland afkomstige geograaf (en predikant) Petrus Plancius, een leerling van Mercator, werd een belangrijke stimulator voor het openleggen van de nieuwe handelsroute en stelde zijn kennis aan reders, schippers en stuurlieden ter beschikking. Van groot belang waren ook de berichten van degenen die Azië in Portugese dienst hadden bezocht, zoals bij voorbeeld Dirck Gerritsz. ‘China’, wiens mededelingen waren opgenomen in de door Lucas Jansz. Waghenaer uitgegeven Tresoor der Zeevaert (1592). Van grote betekenis werd ook het werk van Jan Huigen van Linschoten, die in 1584 in het gevolg van de aartsbisschop van Goa uit Lissabon was vertrokken en als factor voor Fugger (die op dat moment ook deelnam in het ‘Indisch’ contract) in 1592 weer naar Europa was teruggekeerd. Zijn in 1596 verschenen Itinerario was tegelijk een routebeschrijving, een koopmansgids en verhandeling van landen en volken in Azië.4

Jan Huigen van Linschoten (1563-1611), zoals afgebeeld in zijn Itinerario (1596). In de cartouches boven gezichten op Goa en Mozambique, onder Sint Helena. (Maritiem Museum Rotterdam)

Toch koos men aanvankelijk een andere dan de door de Portugezen gebruikte route. Men meende namelijk dat er een zeeweg ten noorden van het Europees-Aziatische continent was, vele malen korter, gezonder en, door het ontbreken van vijandelijke schepen, ook veiliger dan de route rond Kaap de Goede Hoop. Het is bovendien niet ondenkbaar dat men er toch wel tegenop zag het Portugese monopolie al te openlijk te doorbreken en dat men daarom ook liever de stevens noordwaarts wendde. Plancius dacht zich die doorvaart ten noorden van Nova Zembla, Van Linschoten daarentegen meende dat via Straat Nassau (de Joegor Straat) de open zee moest worden gezocht die zich tot China zou uitstrekken, een mening waarin hij gesterkt werd toen hij met een deel der schepen van de eerste expeditie (1594) de Karische Zee bereikte. Het initiatief voor deze tocht was uitgegaan van de Veerse koopman Balthasar de Moucheron, die de Staten van Holland had weten te interesseren; voorts namen Amsterdamse kooplieden eraan deel, die hun schepen de door Plancius aangewezen noordelijke koers lieten volgen. De resultaten leken veelbelovend en in 1595 werden niet minder dan zeven schepen uitgerust, die echter door ijsgang verhinderd werden de Karische Zee over te steken. Een laatste poging, nu weer via de noordelijke route, had het spectaculaire maar ongewenste resultaat van de overwintering op Nova Zembla van Willem Barentsz. en Jacob van Heemskerck tot gevolg (1596-1597).5

In opdracht van de Verenigde Amsterdamse Compagnie in 1601 geslagen zilveren munt voor de handel op Azië; het is een nabootsing van de Spaanse reaal van achten. (Geldmuseum, Utrecht)

In opdracht van de Verenigde Zeeuwsche Compagnie in 1601 te Middelburg geslagen zilveren munt; ook deze munt is een nabootsing van de Spaanse reaal van achten. (Geldmuseum, Utrecht)

Titelpagina van het Itinerario. Voyage ofte Schipvaert van Jan Huygen van Linschoten naar Oost ofte Portugaels Indiën, in 1596 te Amsterdam verschenen. (Maritiem Museum Rotterdam)

Meer succes hadden de drie koopvaarders, ‘Mauritius’, ‘Hollandia’ en ‘Amsterdam’ en het kleine jacht ‘Duyfken’ die op 2 april 1595 van de rede van Texel zeilden om de zuidelijke zeeweg te beproeven. Deze kleine vloot van nieuwe schepen was door de reders, verenigd in een ‘compagnie’, bijzonder goed uitgerust en zwaar bewapend. Een deel van de meer dan honderd stukken geschut en van de kleinere wapens was ter beschikking gesteld door de Staten van Holland en door steden uit die provincie. De vertegenwoordigers van de reders, Cornelis de Houtman en Gerrit van Beuningen, bezaten vrijbrieven van prins Maurits. Naast goederen van uiteenlopende aard had men voor ƒ 100.000 aan Spaanse realen aan boord. Cornelis de Houtman had enige tijd tevoren in Portugal ‘secrete informatie’ ingewonnen, Plancius had adviezen gegeven en aan de schipper (Pieter Dirksz. Keyser was ‘opperpiloot’) was de routebeschrijving van Van Linschoten (men kreeg de beschikking over dit werk vóór de officiële verschijningsdatum) meegegeven.

De schepen ‘Amsterdam’ (op de spiegel gezien), ‘Mauritius’ en ‘Hollandia’ en het jacht Duyfken van de ‘Eerste Schipvaart’ voor Bantam in 1596. De stad is als een laat-middeleeuwse Europese havenstad afgebeeld, daarboven Asia op de troon, en kooplieden van alle windstreken die goederen brengen aan of vragen om handel. (Gravure van Pieter Serwouter, Rijksprentenkabinet, Amsterdam)

Ondanks de grondige voorbereiding verliep de reis weinig voorspoedig.6 Dit kwam grotendeels door slechte leiding. De Houtman en Van Beuningen raakten met elkaar in conflict en door tactloos optreden werd de verhouding met de Javanen zeer gespannen. Eerst na vijftien maanden kwamen de schepen met verlies van een groot aantal mensenlevens te Bantam aan. Halverwege de reis naar de Molukken keerde men onder druk van de bemanning huiswaarts; de ‘Amsterdam’ werd onderweg wegens lekkage en bij gebrek aan bemanning achtergelaten en verbrand. In augustus 1597 vielen de drie resterende schepen met 87 overlevenden van de oorspronkelijk 240 koppen tellende bemanning de thuishaven binnen. De financiële uitkomsten zijn niet nauwkeurig bekend, maar het schijnt dat de meegebrachte lading de kosten nauwelijks heeft gedekt. Maar bij alle tegenslag was het ene succes doorslaggevend: de mogelijkheid van vaart op Azië was aangetoond.

VOORCOMPAGNIEËN EN VOC

Hoe hoog gespannen de verwachtingen bij de kooplieden over de afzetmogelijkheden van peper en andere specerijen wel niet waren, blijkt uit de hectische activiteit die direct na terugkeer van de gehavende vloot uit Indië in tal van Hollandse en Zeeuwse havensteden losbarstte. In diverse plaatsen werden forse investeringen gedaan in expedities naar het verre Indië in de hoop op enorme winsten. Te Amsterdam werd een nieuwe onderneming opgericht, die echter al spoedig met de bestaande Compagnie van Verre fuseerde; die nieuwe combinatie, meestal Oude Compagnie genoemd, rustte in 1598 een vloot van acht schepen onder bevel van Jacob van Neck uit. Maar ook in Middelburg, Veere en Rotterdam werden compagnieën gesticht, die ter onderscheiding van de in 1602 opgerichte voc voorcompagnieën worden genoemd. De scheepvaart op Azië ontwikkelde zich stormachtig, binnen enkele jaren werden 65 schepen, verdeeld over 15 vloten, uitgezonden. Daarvan keerden er bijna 50 schepen retour.

Tabel 1 De expedities van de voorcompagnieën

vertrek

aantal

compagnie

bevelhebbers

retour

schepen

1595

4

Compagnie van Verre

Cornelis de Houtman

1597

Gerrit van Beuningen

1598

3

Middelburgse Compagnie

Gerard le Roy

1600

2

Veerse Compagnie (van o.a. De Moucheron)

Cornelis de Houtman

1600

8

Oude Compagnie (te Amsterdam)

Jacob van Neck

1599/1600

Wybrand van Warwijck

5

Magellaanse of Rotterdamse Compagnie

Jacques Mahu en Simon de Cordes

4

Magellaanse Compagnie (van o.a.

Olivier van Noort

1601

Van Noort, Rotterdam/Amsterdam)

1599

3

Oude Compagnie

Steven van der Haghen

1601

4

Oude Compagnie (eerste eskader van de

Jacob Wilckens

1601/1602

vierde equipage der Amsterdammers)

4

Nieuwe Brabantse Compagnie (Amsterdam)

Pieter Both

1601

1600

6

Oude Compagnie (tweede eskader van de

Jacob van Neck

1602/03/04

vierde equipage der Amsterdammers)

2

Nieuwe Brabantse Compagnie

Guillaume Senescal

1602

1601

4

Verenigde Zeeuwse Compagnie (Middelburg)

Gerard le Roy en Laurens Bicker

1602/1603

5

Oude Compagnie

Wolfert Harmensz

1603

8

Verenigde Compagnie te Amsterdam

Jacob van Heemskerck

1602/1604

3

Compagnie van De Moucheron

Joris van Spilbergen

1604

Bron: J.R. Bruijn e.a. (eds.), Dutch-Asiatic Shipping II, 2-15; III, 2-11.

In één slag waren de Portugezen naar het tweede plan verdrongen. Tegenover de 65 schepen die tussen 1595 en 1602 uit Nederland naar Azië vertrokken stonden – en dan van 1591 tot 1601 gerekend – slechts 46 Portugese Oostindiëvaarders die uit Lissabon naar deze verre bestemming uitzeilden. De Portugezen, zo was nu duidelijk aangetoond, waren niet in staat nieuwkomers uit de Aziatische handel te weren. Deze ontwikkeling bleef uiteraard ook in andere landen niet onopgemerkt. Als eersten reageerden de Engelsen, die zich wel veel eerder dan de Nederlanders in de Aziatische wateren hadden vertoond, maar deze expedities waren incidenteel van aard en ontbeerden een hechte financiële basis of duidelijk commercieel doel. De zeer succesvolle ‘Tweede Schipvaart’ van de Amsterdammers onder leiding van Jacob van Neck zou voor de Engelse kooplieden aanleiding zijn om het Nederlandse voorbeeld te volgen. Van Neck keerde in 1599 met vier rijkbeladen schepen uit Azië in Amsterdam terug: ‘soo langhe als Hollant, Hollant is gheweest, en zynder so ryckelycke gheladen schepen niet aengekomen’.7 Het antwoord in Londen was de oprichting van een compagnie naar Hollands voorbeeld, deze East India Company (eic) kreeg van de Engelse koning het monopolie voor de vaart van Engeland op Azië.

Het spectaculaire succes van de Tweede Schipvaart uitgebeeld. Al op 19 juli 1599 keerden vier schepen van deze op 1 mei 1598 uitgezeilde vloot in Amsterdam terug, de ‘Holland’, de ‘Mauritius’ (met het wapen van Prins Maurits in de vlag), de ‘Overijssel’ en het kleine jacht ‘Friesland’. (Schilderij van Andries van Eertveldt, National Maritime Museum, Greenwich)

Toch hield de explosieve groei van deze vaart het gevaar in even snel weer in het tegendeel om te slaan. De felle concurrentie, vooral tussen de Zeeuwen en Amsterdammers, ondermijnde de economische basis van de handel op Azië. De Aziatische leverancier profiteerde van de toegenomen vraag door de komst van de Nederlanders. De inkoopprijs in Azië steeg, maar het aanbod van specerijen op de Europese markt werd zo overvloedig dat daar de prijzen daalden. Dit ging uiteraard ten koste van de winstmarges van de kooplieden. Het waren vooral economische en niet de militaire motieven, die de overheid en de landsadvocaat van Holland, Johan van Oldenbarnevelt, ertoe brachten om de kooplieden tot samenwerken te bewegen. Toen echter die ‘vereniging’ binnen bereik kwam, werd de vaart op Azië ook steeds meer tot een agressief en militair wapen tegen de Spanjaarden en Portugezen omgesmeed. Vooreerst stuitte samenwerking echter op grote moeilijkheden, vooral van de kant van de Zeeuwen, die uit een niet geheel ongerechtvaardigd wantrouwen tegen een Amsterdams overwicht tegenstribbelden. Samengaan vond wel op regionaal niveau plaats: in 1600 sloot zich een aantal deelnemers van de Veerse compagnie bij de Middelburgers aan en kwam een Verenigde Zeeuwse Compagnie tot stand. Balthasar de Moucheron bleef er echter met enkele getrouwen buiten. Kort daarop sloten de kooplieden te Amsterdam, waar naast de Oude Compagnie een ‘Nieuwe Brabantse Compagnie’ was gevormd, zich aaneen; de ‘Eerste Verenigde Compagnie op Oost-Indië tot Amsterdam’ verkreeg een stedelijk monopolie. In andere Hollandse steden echter waren nieuwe compagnieën in oprichting zodat de concurrentie eerder toe dan af leek te nemen.

Het was niet slechts Oldenbarnevelt, maar het waren ook de Amsterdamse kooplieden en Staten van Holland die nu druk zetten achter een samengaan op nationaal niveau. De Amsterdammers kwamen in september 1601 met een belangrijke concessie: indien een monopolie voor 20 of 25 jaar aan een verenigde compagnie zou worden gegeven, dan zou aan iedere inwoner van de Republiek de mogelijkheid kunnen worden gegeven om als participant of aandeelhouder in die onderneming deel te nemen. Dit principe werd vervolgens in de onderhandelingen niet meer ter discussie gesteld. In oktober 1601 maakten de Staten van Holland de zaak aanhangig bij de Staten-Generaal en ditmaal konden de Zeeuwen zich niet aan de druk onttrekken – zelfs Maurits werd ingeschakeld om hen te overreden – en ten slotte werd een formule gevonden waarmee alle partijen instemden.

In het ‘octroy opte vereeninge der compagnieën’ dat de Staten-Generaal op 20 maart 1602 konden arresteren, was het resultaat van de moeizame onderhandelingen vastgelegd. Het meest essentiële was wel het monopolie dat voor de duur van 21 jaar aan de Verenigde Oostindische Compagnie werd verleend voor de vaart vanuit de Republiek beoosten Kaap de Goede Hoop en door Straat Magalhanes. Een groot aantal bepalingen was ontleend aan de bestaande organisatorische vorm van de voorcompagnieën en deze werd gecombineerd met enkele nieuwe voorschriften. De voc zou daardoor toch een geheel ander type onderneming worden dan de voorcompagnieën.

Die voorcompagnieën worden wel gelegenheidsondernemingen genoemd, omdat ze slechts voor één expeditie werden gevormd. De initiatiefnemers, de bewindhebbers, brachten het benodigde kapitaal bijeen, dat niet alleen door hen zelf maar ook door participanten was gefourneerd. Zo legde Vincent van Bronkhorst voor ƒ 39.125 in voor de Tweede Schipvaart van Van Neck, waarvan ƒ 31.525 eigen geld en ƒ 7.600 van participanten afkomstig was. Ondanks de inleg via de bewindhebbers beschouwden de participanten zich, zoals Van Dillen heeft aangetoond, als vennoot van de compagnie; het aandeel of ‘part’ was overdraagbaar.8 Intussen berustte de invloed op de feitelijke gang van zaken uitsluitend bij de bewindhebbers. Er vond geen reservering van kapitaal plaats: al het geld werd in de expeditie gestoken, na terugkeer werden goederen en schepen verkocht en vervolgens werd het kapitaal met eventuele winst – uiteraard naar rato van inleg – aan de participanten uitgekeerd. Omdat veelal dezelfde bewindhebbers weer een nieuwe expeditie op touw zetten, was er toch een zekere continuïteit en kon men spreken van een eerste, tweede en derde etcetera equipage of schipvaart van eenzelfde compagnie. Het is bovendien niet geheel zeker of de afwikkeling na terugkeer van de vloten altijd op een dergelijke wijze heeft plaatsgevonden. Waarschijnlijk is dat na de ‘Eerste Schipvaart’ niet gebeurd en is de tocht van Van Neck in 1598 ten dele met hetzelfde kapitaal gefinancierd; mogelijk is ook een deel van de opbrengst van deze ‘Tweede Schipvaart’ weer gestoken in de vierde uitrusting van de Oude Compagnie in 1599/1601.

Eerste pagina van het door de Staten-Generaal aan de voc verleende octrooi, met zegel, 20 maart 1602. (Nationaal Archief, Den Haag)

De meeste bepalingen van het octrooi van 1602 hadden betrekking op de inrichting van de voc in de Republiek.9 In steden waar voorcompagnieën gevestigd of in oprichting waren, kwamen nu de zes kamers: Amsterdam, Zeeland (Middelburg), Rotterdam, Delft, Hoorn en Enkhuizen. De verdeling van de activiteiten als bouw en uitrusting van de schepen of verkoop van goederen was nauwkeurig vastgelegd: Amsterdam nam de helft, Zeeland een kwart en de overige kamers ieder één zestiende voor hun rekening. Het vastleggen van deze verdeelsleutel in het octrooi, dus nog voordat kapitaal was ingeschreven, was vooral voor Zeeland van belang. De Zeeuwen vreesden dat bij een verdeling van de activiteiten op grond van de kapitaalinleg bij de kamers, Amsterdam de overige zou overvleugelen. Een terechte vrees naar korte tijd later bleek: bij de kamer Amsterdam werd inderdaad meer dan de helft van het totale kapitaal ingelegd. Het totale aantal bewindhebbers, dezelfde als van de voorcompagnieën, bedroeg in 1602 zesenzeventig en zou men tot zestig terugbrengen door in geval van overlijden geen nieuwe te benoemen. De kamer Amsterdam telde twintig bewindhebbers, Zeeland twaalf, in de kleine kamers bestonden de bewindhebbers uit zeven personen. Per kamer kozen de bewindhebbers twee of drie maal per jaar afgevaardigden uit hun midden, die vervolgens enige weken in Amsterdam (zes jaar achtereen) of Middelburg (twee jaar achtereen) vergaderden om het centrale beleid te bepalen. In deze ‘Vergadering der Heren Zeventien’ hadden acht Amsterdamse bewindhebbers zitting, vier Zeeuwse en één uit elk der kleinere kamers, terwijl het zeventiende lid bij toerbeurt door Zeeland of één der kleine kamers werd afgevaardigd. In theorie kon Amsterdam dus overstemd worden, maar in de praktijk was het overwicht van deze grote kamer op de kleinere wel zodanig dat zij haar zin meestal kon doorzetten. Nieuwe bewindhebbers zouden worden aangesteld door de Staten van Holland en Zeeland, maar in Holland werd deze bevoegdheid al in 1602 overgedragen aan de burgemeesters van de betreffende steden. Een principieel verschil met de situatie vóór 1602 was dat de bewindhebbers niet in persoon aansprakelijk waren voor schulden uit naam van de Compagnie aangegaan. De aandeelhouders waren slechts aansprakelijk tot het bedrag van hun inleg en in dit opzicht kwamen bewindhebber en participant dus op één lijn te staan.

De Staten-Generaal stonden in het belangrijke artikel 35 van het octrooi de voc toe forten te bouwen, gouverneurs aan te stellen, soldaten te legeren en verdragen te sluiten. Die contracten of verdragen moesten worden afgesloten ‘op den naem’ van de Staten-Generaal. Dit betekent dat er niet een overdracht van souvereiniteit aan de voc plaats vond, maar dat de Compagnie optrad als gevolmachtigde van de staat. De controle van hogerhand was echter vrij gering: de instructies voor de gouverneurs moesten door Staten-Generaal worden goedgekeurd en de hoogste gezagsdragers van de voc legden een eed af ten overstaan van de Staten-Generaal, regels die al spoedig niet meer werden nagekomen. Bovendien brachten teruggekeerde bevelhebbers verslag uit van de stand van zaken in Azië aan een commissie uit de Staten-Generaal.10

Ten slotte was bepaald dat het kapitaal niet meer als voorheen voor één expeditie, maar voor de duur van tien jaren zou worden ingelegd. Voor de eenentwintig jaar durende looptijd van het octrooi zou dit betekenen dat na het eerste jaar, 1602, waarin een vloot met kapitaal van de voorgangers zou worden uitgerust, twee tienjaarlijkse rekeningen zouden ontstaan, lopend tot eind 1612 respectievelijk eind 1622. Men had het kapitaal dus nog niet voor de totale duur van de onderneming durven of willen vastleggen. Ook de regeling ten aanzien van de dividenduitkering paste meer bij de oude gedachte, waarbij het kapitaal na enige tijd weer zou worden geliquideerd: het octrooi schreef voor dat zodra er na verkoop van de retouren 5% van het oorspronkelijk kapitaal in kas was, dividend zou moeten worden uitgekeerd aan de participanten.

In sommige bepalingen kan men een stap vooruit zien bij vergelijking met de inrichting der voorcompagnieën, zoals wordt benadrukt door die schrijvers die de ontwikkeling tot aan de moderne naamloze vennootschap doortrekken. De Deense historicus Steensgaard spreekt van een ‘metamorfose’.11 Niet alleen was de doelstelling van de voc ruimer, – ook militair optreden was daar onderdeel van – de octrooiverlening resulteerde in een onderneming met een geheel ander karakter. Deze gedaantewisseling bleek misschien nog niet zo duidelijk in 1602, maar werd ook voor de participanten na het verstrijken van de eerste tien jaar pijnlijk zichtbaar. De participanten hadden even weinig invloed als voorheen, maar konden niet als bij de voorcompagnieën een eventueel afkeurenswaardig beleid van de bewindhebbers ‘afstraffen’ door geen geld meer ter beschikking te stellen voor een volgende equipage. Deze laatsten waren daardoor in staat om het spanningsveld tussen gelegenheidsonderneming en duurzaam bedrijf, dat door regels van het octrooi was geschapen, te overbruggen. Aan de 5% regeling werd niet de hand gehouden en de liquidatie van de eerste tienjarige rekening, die in 1612 had moeten plaatsvinden, bleef achterwege. Uiteraard haalden de bewindhebbers zich door deze politiek de woede van de aandeelhouders op de hals maar, gesteund als zij zich wisten door de Staten-Generaal, zetten zij hun politiek door.

Dat de verhouding tussen aandeelhouder en bestuurder in de eerste periode van de Compagnie moeizaam was, doet niets af van het vernieuwende karakter dat door de uitgifte van aandelen was ontstaan. Sommige auteurs spreken in navolging van de Amerikaanse literatuur over naamloze vennootschappen van de ‘juridische magie’ die door de voc zou zijn uitgevonden. Van die magie wordt gesproken omdat de kapitaalverschaffer of aandeelhouder wel eigen vermogen aan de onderneming verschaft, maar tegelijkertijd zelf geen verlies van liquiditeit ervaart. Hij kan dat aandeel weer gemakkelijk via de beurs verkopen. Het vertrouwen dat men had in het aandeel voc maakte het bovendien mogelijk om met dat aandeel als onderpand geld te lenen. Zo had niet alleen de Compagnie zelf, maar had de hele Amsterdamse handelselite groot voordeel van deze innovatie op financieel gebied.12

KAPITAAL EN UITREDINGSKOSTEN

In de vaart op Azië werden van begin af aan grote kapitalen geïnvesteerd. Voor de uitrustingen van de Compagnie van Verre en haar opvolgers te Amsterdam is het mogelijk een vrij volledig overzicht te geven (zie tabel 2). De bereidheid van Amsterdamse kooplieden om grote sommen te riskeren wordt nog geaccentueerd door het feit dat gelden beschikbaar werden gesteld nog voor de resultaten van voorafgaande vloten bekend konden zijn. Zo werd in 1602 ruim ƒ 1,7 miljoen voor de zes Amsterdamse schepen van de vloot van Van Warwijck gefourneerd, terwijl op dat moment nog geen enkel schip uit de vloot van Harmensz. of Van Heemskerck in patria was teruggekeerd.

De financiële resultaten van deze Amsterdamse expedities zijn minder nauwkeurig bekend. De ‘Tweede Schipvaart’, die een legendarisch succes werd, zou een winst van 399% hebben opgeleverd. De winsten van de daaropvolgende expedities waren minder spectaculair. De nettowinst van de tocht van Van Heemskerck bedroeg bijna ƒ 1,2 miljoen; deze winst werd met het ingelegde kapitaal tussen mei 1604 en maart 1613 aan de participanten uitgekeerd. De aandeelhouders in de vloot van de ‘Veertien Schepen’ ontvingen tussen 1605 en 1614 265%, dus 165% meer dan de oorspronkelijke inleg.

In het licht van de in de voorcompagnieën geïnvesteerde bedragen is de som van ƒ 3.674.915, die door de participanten in het eerste aandeelhoudersregister van de kamer Amsterdam werd ingeschreven, niet buitengewoon. De inschrijvers behoefden bovendien dit bedrag niet direct te storten. De voc vroeg het geld op in vier termijnen tussen 1603 en 1606. De bedragen waarvoor bij de kamers buiten Amsterdam was ingetekend, lagen een flink stuk lager. Behoudens enkele kleine aanpassingen waardoor het bedrag in 1693 tenslotte op ƒ 6.440.200 uitkwam, is dit aandelenkapitaal nooit uitgebreid.

Ook de bedragen besteed aan de eerste uitrustingen van de kamer Amsterdam van de voc zijn in vergelijking met de gelden die de voorcompagnieën aan hun expedities hadden besteed, niet buitengewoon. Voor de eerste vloot van de voc onder bevel van Steven van der Haghen, vroeg de kamer Amsterdam een kwart van het ingelegde kapitaal op, voor de twee daaropvolgende uitrustingen in 1605 en 1606 steeds één derde. Het restant van het kapitaal, één twaalfde, werd in de vierde expeditie gestoken. De uitgaven van de vloten waren echter hoger dan het ingelegde kapitaal – voor de kamer Amsterdam ging het om een bedrag van ƒ 887.775. Dit geld zal voor een deel gekomen zijn uit de verkopen van uit Azië ontvangen producten, voor een deel ook uit de leningen die de voc al direct in 1603 aanging.

Tabel 2 Kapitaal door de Compagnie van Verre en haar opvolgers te Amsterdam in de uitrustingen geïnvesteerd

kosten

cargasoen

ingelegd

equipage

kapitaal

1

1595

4 Schepen, De Houtman

170.000

120.000

290.000

2

1598

8 Schepen, Van Neck

372.312

396.738

768.466

3

1599

3 schepen, Van der Haghen

158.408

?

?

4

1599/1600

4 schepen, Wilckens

638.121

294.500

914.205

6 schepen, Van Neck

5

1601

5 schepen, Harmensz.

224.601

?

?

1601

8 schepen, Van Heemskerck

609.741

704.900

1.334.473

6

1602

6 Amsterdamse schepen, die onder beheer van de voc

622.382

1.115.944

1.738.325

in de vloot van ‘Veertien’ onder Van Warwijck voeren

NB 1 Misschien bedroeg het kapitaal van de vierde uitrusting ƒ 1.660.483 omdat geld van de Tweede Schipvaart ter beschikking was gesteld.

2 De totale kosten van uitreding voor de ‘Veertien Schepen’ (1602) bedroegen ƒ 1.154.723.

Bron: Nationaal Archief (NA), coll. Hugo de Groot, Suppl. 1, f. 574; Van Dam, Beschryvinge, 1, eerste deel, 14-16;

Keuning, De Tweede Schipvaart, 1, XIVI.

Tabel 3 Het bij de kamers der voc ingelegde kapitaal

Amsterdam

ƒ 3.674.915

Zeeland

ƒ 1.300.405

Delft

ƒ 469.400

Rotterdam

ƒ 173.000

Hoorn

ƒ 266.868

Enkhuizen

ƒ 540.000

Totaal

ƒ 6.424.588

Bron: De Korte, De jaarlijkse financiële verantwoording, 2.

Vooralsnog bleven de inkomsten achter bij de uitgaven. De eerste vloten van de nieuwe onderneming waren extra zwaar bewapend en de admiraals hadden de opdracht steunpunten van de Portugezen in Azië aan te tasten. Het laveren tussen Mars en Mercurius wierp echter weinig vruchten af. Natuurlijk waren de bewindhebbers er snel bij om de rekening voor deze extra kosten bij de Staten-Generaal te leggen, deze inspanningen immers kwamen ten goede aan oorlogvoering tegen de vijand van de jonge Republiek. Inderdaad gaven de Staten-Generaal de voc na 1609 enkele jaren een forse subsidie van ruim ƒ 100.000. Daarbij speelde echter mee, dat in het inmiddels afgesloten Twaalfjarig Bestand met Spanje Azië buiten beschouwing was gelaten. De vijandelijkheden zouden daar dus voortgaan en de Compagnie zou de middelen moeten hebben om die strijd te kunnen voeren.

Voorts werd het geduld van de participanten op de proef gesteld. Eerst in 1610 ontvingen zij hun eerste dividend, en dat nog wel in natura: in april 1610 werd een dividend van 75% in foelie uitgekeerd, in november van dat jaar 50% in peper en in december tenslotte 71/2% in geld. In 1612 volgde nog eens 30% in noten. Handig genoeg hadden de Heren Zeventien de foelie en de muskaatnoten ter beschikking gesteld op een moment dat de markt verzadigd was en deze specerijen dus moeilijk verkoopbaar waren. In de praktijk kwamen de aandeelhouders dan ook op een lager dividend uit. Een aantal participanten weigerde deze uitkeringen in natura en deze weigeraars ontvingen jaren later, in 1618, betaling in contant geld.

Tabel 4 Kapitaal door de kamer Amsterdam in de eerste vier expedities geïnvesteerd

kosten

cargasoen

ingelegd

equipage

kapitaal

1603

7 schepen, Van der Haghen

580.006

413.052

922.379

1605

7 schepen, Matelieff

813.058

624.624

1.220.719

1606

3 schepen, Van Caerden

462.559

367.587

1.217.368

1607

8 schepen, Verhoeff

763.605

532.300

308.550

Totaal

2.619.228

1.937.563

3.669.016

Bron: De Korte, De jaarlijkse financiële verantwoording, 10.

De bewindhebbers hadden echter nog meer listen achter de hand. Eind 1612 achtten zij de financiële situatie van de Compagnie precair; er waren in het najaar 1612 slechts twee schepen uit Azië teruggekeerd. Voor het vertrek van de vloot van 1613 wendden zij zich tot de aandeelhouders met een assurantieplan.13 Het was geen gewone zeeverzekering, zoals gewoonlijk verzekerde de voc ook deze keer noch haar schepen, noch de goederen op haar schepen. De intekenaren op het assurantiecontract zouden eerst dan worden aangesproken indien er voor augustus 1616 minder dan ƒ 3.200.000 aan Aziatische retourgoederen in de pakhuizen van de kamers zou liggen. De assurantie betrof in feite een garantie op de voortzetting van het bedrijf indien de voc door het uitblijven van schepen uit Azië in financiële problemen mocht geraken. Voor intekening werden met name de participanten uitgenodigd, zodat ‘sij de premie selfs genieten’ konden, een premie van 5%, die overigens pas in mei 1614 uitbetaald zou worden. Het lag in de bedoeling van de bewindhebbers dat de participanten zich voor de helft van hun aandeel in de Compagnie zouden verbinden – niet toevallig bedroeg de som waarom het ging de helft van het aandelenkapitaal. Bovendien waren er nogal wat aandeelhouders die de uitkeringen in natura hadden geweigerd en van deze participanten had de Compagnie dus nog een onderpand! Niet voor niets hadden de Heren Zeventien besloten die participanten die de uitkering wel geaccepteerd hadden bij intekening op de assurantie op hun kredietwaardigheid te toetsen.

Voor afloop van de looptijd van het eerste octrooi in 1622 ontvingen de participanten nog één keer, in 1620, en dividenduitkering, die 371/2% bedroeg. In totaal had de Compagnie tussen 1602 en 1622 200% dividend uitgekeerd, dus 10% per jaar. Tevreden waren de aandeelhouders niet. Het rendement op hun investering was ver achter gebleven bij de verwachtingen. Zij hadden bovendien geen enkel inzicht gekregen in de financiële stand van zaken, de bewindhebbers hielden hun boeken stijf gesloten. En dan was er ook nog de reeds genoemde irritatie over het uitblijven van de liquidatie van de eerste tienjarige rekening. Maar voor de bewindhebbers telde de continuïteit van de onderneming. Vanuit Azië had met name Jan Pietersz. Coen, die daar sinds 1619 als gouverneur-generaal het hoogste ambt uitoefende, aangedrongen op het zenden van veel schepen en omvangrijke fondsen om overzee een omvangrijk handelsnet te kunnen stichten.

Door zich in Nederland de participanten van het lijf te houden, slaagden de bewindhebbers er inderdaad in om in Azië een permanent handelskapitaal te vormen. Daarin lag voor een belangrijk deel de sleutel tot het succes van de voc in de 17e eeuw. De voornaamste concurrent van de voc, de Londense East India Company, miste die kapitaalkracht, wist geen permanent aandelenkapitaal te vormen en kon daardoor ook in Azië geen partij bieden aan de kapitaalkrachtige Nederlanders.