De auteur ontving voor het schrijven van dit boek een projectsubsidie van het Nederlands Letterenfonds.

© 2020 Gerda Blees

Omslagontwerp Rouwhorst + Van Roon

Verzorging e-book Coco Bookmedia

Foto auteur fotoBuffel

ISBN e-book 978 90 5759 004 7

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, april 2020

www.uitgeverijpodium.nl

1

Wij zijn de nacht. Wij brengen duisternis en dronkenschap, kattengevechten, slaap en slapeloosheid, seks en sterfgevallen. Wie in alle rust wil sterven, zonder al te veel gedoe en drama, zal dat bij voorkeur doen in ons, de nacht, terwijl de aankomende nabestaanden slapen. Zo zien wij in dit land nachtelijks vele kanker-, hart- en longpatiënten en uitgeleefde oude mensen bijna ongemerkt hun laatste adem uitblazen. Maar ook de minder vredige vormen van sterven zijn ons niet vreemd. Vechtpartijen, auto-ongelukken, moord en doodslag. De gruwelijkheden waarvan wij getuige zijn geweest, u wilt het niet weten, ook niet als u graag naar horrorfilms kijkt en een sterke maag heeft. En wij willen er niet over praten. Er zijn interessantere manieren waarop mensen kunnen overlijden, zoals de vrouw die op dit moment onze aandacht heeft, bij wie de herkenbare elementen van het vredig sterven samenvallen met verontrustende afwijkende omstandigheden.

Het herkenbare: een woonkamer met meubels uit de jaren negentig met smakeloze decoratie aan de wanden — grote gekleurde vlinders van metaal, oude muziekinstrumenten in verschillende formaten —, en in die kamer een slapende vrouw met slierterige grijze haren, zo mager en verzwakt dat haar hart het elk moment kan begeven, met naast zich een familielid, haar zus, naar de vorm van het gezicht te oordelen, die met beide handen haar handen omklemt, alsof ze zo probeert de bijna-dode in het leven te houden.

Het afwijkende: al het andere, maar vooral het feit dat de zussen op luchtbedden midden in de kamer liggen, en de aanblik van de rest van het gezelschap, een man van middelbare leeftijd en een wat jongere vrouw, die vanaf de rode bank zitten toe te kijken. Allebei hebben ze bijna net zo weinig vlees op de botten als de stervende; hun wangen zijn ingevallen, hun ogen liggen diep in hun kassen. Hoewel ze niet op het punt lijken te staan te sterven, zien we hun skelet al door hun huid heen schemeren. En aan de manier waarop ze ademen, alsof ze bang zijn te veel zuurstof in één keer binnen te krijgen, is te zien dat ze dan wel niet dood zijn, maar evenmin met volle overtuiging leven. Misschien zitten ze daarom met de ramen dicht in de bedompte warmte van de voorbije zomerdag, en hebben ze het licht uit gelaten, zodat alleen een streep oranje licht van een lantaarnpaal voor het raam tussen de gordijnen door de kamer binnenvalt, schuin over de luchtbedden van de twee liggende vrouwen.

Die luchtbedden zijn ons hier al vaker opgevallen. Normaal gesproken zijn het er vier, waarop de stervende, haar zus en de twee anderen naast elkaar op de grond liggen te slapen. Verder gebeurt er meestal weinig. Het zijn geen nachtbrakers, behalve de vrouw op de bank, die vaak met wijd open ogen naar het plafond ligt te staren, terwijl haar maag onder de fleecedeken borrelende en zuigende geluiden maakt. Af en toe trekt er een grimas over haar gezicht. Ze balt haar vuisten. Ze bijt op haar knokkels. Ze sabbelt op haar onderlip. Soms valt ze na een paar uur toch nog in slaap, maar vaak kruipt ze ook geruisloos onder haar deken vandaan en sluipt naar de wc om wat water uit het kraantje te drinken, en dat herhaalt zich ongeveer om het uur.

Ze wekt de indruk dat ze honger heeft, maar nooit hebben we haar kunnen betrappen op een nachtelijk tripje naar de koelkast, zoals zoveel anderen die de slaap niet kunnen vatten door de borrelende leegte in hun maag. In de drie jaar dat we haar zo hebben meegemaakt, hebben we haar maar één keer in de keuken gezien. Eerst was ze een tijdlang voor de slowjuicer blijven staan, die ze over de zijkant aaide alsof het een lief zacht huisdier was, en daarna was ze op haar knieën voor de koelkast gaan zitten, met haar voorhoofd tegen de deur. Meer dan een uur zat ze daar, zonder te bewegen. Toen legde ze haar hand op de hendel. We zagen hoe de spieren en pezen van haar hand zich spanden, terwijl ze met al haar kracht kneep. Haar elleboog bewoog een klein stukje omhoog, en ze liet los. Ze stond op. Wankelde. Greep het aanrechtblad. Boog voorover, het hoofd tussen de knieën. Richtte zich weer op, nu langzamer. Zette een stapje. Haar ogen dwaalden door het kleurloze donker en bleven rusten op een appel die in de fruitschaal op het aanrecht lag. Ze liep ernaartoe, maar pakte hem niet op. Ze boog voorover, bracht haar neus er heel dichtbij, en bleef naar de appel staan kijken.

Als wij hadden kunnen spreken hadden we haar toegeroepen: ‘Eet dan, vrouw, eet! Niemand houdt je tegen.’ Maar ze at niet. Toen het haar gelukt was zich van de appel los te maken en terug te sluipen naar de woonkamer, trof ze daar de oudste van de vier, degene die nu op sterven ligt, wakker aan, met opengesperde ogen. Geschrokken bleef ze staan, gevangen in de blik van haar huisgenoot, een blik die niets uitdrukte: geen herkenning, geen afkeuring, geen geruststelling. Niets. En op dezelfde expressieloze manier sloten de kijkende ogen zich. Onze hongerige vriendin liet haar schouders zakken, kwam langzaam in beweging en ging weer op haar luchtbed liggen, wachtend tot het daglicht kwam.

Als nacht van de wereld zijn wij niet snel van ons stuk gebracht, maar opvallend vinden we het wel, dat mensen in een land als dit vrijwillig honger lijden, met het voedsel letterlijk binnen handbereik. Alsof ze willen protesteren tegen de overvloed die hun gegeven is.

En nu is de dood achter de honger aangekomen, niet voor onze chronisch slapeloze, maar voor haar huisgenoot.

‘Ze is weg,’ zegt de zus, die zonder de handen van de dode los te laten rechtop op haar luchtbed is gaan zitten. ‘Ik voelde haar overgaan. Heel vloeiend ging het. Wat mooi. Wat bijzonder. Vinden jullie niet?’

Met onderzoekende ogen kijkt ze naar de andere twee, die nu nog voorzichtiger ademen dan daarnet. ‘Zagen jullie dat? Zagen jullie hoe rustig ze werd toen ik haar handen vastpakte? Eindelijk kon ze zich overgeven. Heeft ze zich overgegeven. Mooi toch, dat ze zo gegaan is? Dat we niet hebben geprobeerd haar tegen te houden? Toch? Petrus? Muriël?’

Petrus en Muriël verroeren zich niet. Hun gezicht blijft strak, terwijl hun ogen alle kanten op schieten, zoekend naar iets wat in het schemerdonker niet te vinden is. Uiteindelijk zegt Muriël: ‘Mooi, ja.’

‘En jij, Petrus? Hoe voelt het voor jou? Wil je daar iets over delen?’

Petrus sluit zijn ogen en schudt zijn hoofd, alsof hij wordt geplaagd door een insect dat hij niet durft weg te slaan. Zijn voorhoofd glimt van het zweet.

‘Geeft niet,’ zegt de zus. ‘Het is ook niet niks om je op zo’n intens moment meteen helemaal open te stellen voor alles wat je voelt. Het is niet niks, dat begrijp ik heel goed.’

Zonder iets te zeggen staat Petrus op van de bank, doet de achterdeur open en loopt de tuin in.

‘Oké, Petrus,’ zegt de zus, en tegen Muriël: ‘Het is oké. Hij zit even in de weerstand. Geeft niet. Dat komt allemaal later wel. Elisabeth is nu het belangrijkste. Kun jij mij de telefoon geven? En het nummer van de huisarts? Het lijkt me beter dat ik nu even bij haar blijf. Ik denk dat dat prettig voor haar is.’

Muriël staat op, loopt naar een rugtas in een hoek van de kamer, pakt er een mobiele telefoon uit en geeft hem aan de zus. ‘Het nummer moet ik even opzoeken.’ Ze gaat aan tafel zitten en opent de laptop.

‘Lief van je Muriël,’ zegt de zus. ‘Heel lief. Wat fijn dat we samen zijn. Dat we allemaal samen waren bij Elisabeth. Dat moet ze gevoeld hebben. Dat voelt ze. Want ik voel zelf wel dat ze nog in deze kamer is. Jij niet?’

‘Wat zeg je,’ zegt Muriël op vlakke toon.

‘Dat ze nog bij ons is. Elisabeth. Ik voel haar aanwezigheid eigenlijk nog heel sterk. Maar ik ben natuurlijk ook haar zus.’

Muriël knijpt haar ogen dicht en fronst haar voorhoofd. Dan spert ze haar ogen open. Het blauwwitte licht van de laptop maakt haar gezicht nog spookachtiger dan het al was. ‘Ja,’ zegt ze, ‘ja, ik voel haar ook, ja.’ Ze knikt even naar het lichaam van Elisabeth en kijkt dan weer op het scherm. ‘’s Avonds en ’s nachts belt u de huisartsenpost, staat hier.’ En ze begint getallen op te sommen die de zus intoetst op de mobiele telefoon.

‘Ja, hallo. Met Melodie van Hellingen. Ik bel over mijn zus.’

Vanaf hier versnellen we een beetje, analoog aan de ervaring van iedereen die weleens een hele nacht wakker is gebleven, dat de tijd eerst langzaam ging maar dat het toen plotseling ochtend was.

Er ontspint zich een discussie met de receptioniste van de huisartsenpost, want de receptioniste zegt dat ze de waarnemend huisarts zal sturen, maar het lijkt Melodie beter als hun eigen huisarts naar de dode komt kijken, omdat het toch een bijzonder geval was, haar zus, qua medisch verleden, maar ook vanwege de emotionele band, en als hun eigen huisarts echt niet kan, is het wel belangrijk dat de waarnemend arts het dossier goed doorleest, en aan de andere kant van de lijn zien we de receptioniste met haar ogen rollen, waarna ze op uiterst vriendelijke toon aan Melodie vraagt of ze kort zou kunnen vertellen hoe haar zus precies is overleden, en Melodie vertelt dat het allemaal heel mooi was, omdat Elisabeth zich eindelijk had kunnen overgeven, want het leven was voor haar een hele strijd geweest, en terwijl de receptioniste ‘hm, hm’ en ‘ja’ zegt, werpt ze een blik op de geboortedatum van de patiënt en typt iets in over een onduidelijk verhaal, en ‘mogelijk suïcide?’ en dan zegt ze tegen Melodie dat er helaas toch echt een waarnemer zal moeten komen, die geen toegang heeft tot het dossier, maar dat ze kunnen rekenen op zijn professionaliteit, en al met al vindt Melodie het een kille gang van zaken, een onpersoonlijk systeem, dat regels boven mensen stelt, maar de receptioniste heeft geen tijd om Melodie te laten uitpraten, er staan nog meer binnenkomende telefoontjes te knipperen, dus zegt ze vriendelijk maar resoluut gedag, verbreekt de verbinding en voltooit haar aantekeningen voor de arts die het lichaam van Elisabeth van Hellingen zal komen schouwen.

Melodie heeft een slecht gevoel over het telefoongesprek, zegt ze tegen Muriël en Petrus, die de kamer weer is binnengekomen, ze vindt het niet prettig om zo zakelijk te worden behandeld, zeker na zo’n bijzondere, intieme maar toch ook verdrietige gebeurtenis, en dat zegt ze zonder te weten hoe onprettig men haar straks nog gaat bejegenen, want het systeem kent regels en procedures waar de gewone systeemkritische burger helemaal geen weet van heeft en de waarnemend huisarts, die inmiddels al heeft aangebeld en is binnengekomen om de dode te onderzoeken, volgt de procedure die daarvoor bij wet is vastgelegd zorgvuldig, en met weinig empathie, vindt Melodie, omdat hij erop staat dat ze het licht aandoet en dat de huisgenoten alle drie de woonkamer verlaten, zodat hij in alle rust het lichamelijk onderzoek kan uitvoeren, ondanks dat Melodie hem erop wijst dat zowel het felle licht als de afwezigheid van haar huisgenoten niet prettig is voor Elisabeth, en daarbovenop kapt hij haar ook nog eens af als ze zijn vragen probeert te beantwoorden; hij wil niets weten over hun jeugd en Elisabeths altijd al zwakke gestel en hun zieke moeder met wie ze pas geleden nog een mooi moment van verbinding hebben beleefd, hij is alleen geïnteresseerd in hun dieet, en wanneer Elisabeth voor het laatst had gegeten en gedronken en of ze misschien ook weleens geestverruimende middelen gebruikte, en ten slotte deelt hij mee dat hij helaas te veel twijfelt over de vraag of hier sprake is van een natuurlijke dood, en daarbij maakt het niet uit hoe vaak Melodie — gesteund door het geknik van de andere twee huisgenoten, die hun plaats op de rode bank weer hebben ingenomen — herhaalt dat het allemaal heel natuurlijk is gegaan, omdat hij op zijn eigen waarnemingen moet afgaan, en wat hij waarneemt zijn een onprettige, benauwde sfeer en een ernstige mate van ondergewicht bij zowel de dode als haar huisgenoten, zodat hij te veel vragen heeft over de toedracht van mevrouw Van Hellingens overlijden, die misschien niet meer de jongste is maar ook nog lang niet oud genoeg om zomaar dood te gaan, en ze kunnen hard praten of zacht, hoog springen of laag, maar bij twijfel is het zijn wettelijke plicht direct de gemeentelijk lijkschouwer te informeren, die dan ook meteen de politie zal alarmeren, en zonder nog naar de verdere tegenwerpingen te luisteren loopt hij de tuin in om de lijkschouwer te bellen, wat hem, net als de receptioniste van daarnet, bij terugkeer in de woonkamer op beschuldigingen van kilheid komt te staan.

Ten onrechte, vinden wij; weliswaar heeft de waarnemer een plooi in het midden van zijn voorhoofd, maar niet omdat hij koud is of hard maar juist omdat hij de dingen serieus neemt, en daarom zouden wij liever het woord onverstoorbaar gebruiken voor de manier waarop hij de protesten van Melodie van zich af laat glijden en op de bank gaat zitten om samen met de drie overlevenden, twee lamgeslagen en één onuitsprekelijk verontwaardigd, te wachten tot de politie voor de deur staat om de zaak verder over te nemen, en terwijl hij zijn weg vervolgt naar het volgende visite-adres en het voorval in zijn hoofd al de vorm begint aan te nemen van een interessante casus voor bij de waarnemerslunch van volgende week, blijven de ter plaatse gestuurde rechercheur en haar twee collega’s in het blauw achter om alles in de gaten te houden tot de lijkschouwer komt, wat helaas een hele tijd duurt — er hebben in de afgelopen uren kennelijk meer verdachte sterfgevallen plaatsgevonden — en pas als de lijkschouwer eindelijk is gekomen voor een tweede lichamelijk onderzoek, en het hele gezelschap opnieuw onder protest van Melodie de kamer heeft verlaten, kan de rechercheur in overleg met de schouwarts en de hulpofficier van justitie nagaan of er een strafrechtelijk onderzoek moet worden ingesteld, waarbij haar twee collega’s boven blijven om naar Melodie te luisteren en haar de gelegenheid te geven kort, maar dan ook echt heel kort, met haar vader te bellen om hem van de situatie op de hoogte te stellen, terwijl de rechercheur van dienst na een vraaggesprek met de drie overlevenden naar beneden gaat om de nodige telefoontjes te plegen met de hulpofficier van justitie over de vraag of de huisgenoten zouden moeten worden aangehouden, en zo ja, op basis van welk wetsartikel, en zodra ze het eens zijn geworden gaat ze met een koele, om niet te zeggen kille blik op haar gezicht weer naar boven om de huisgenoten aan te houden op verdenking van dood door schuld en ze op hun rechten te wijzen, en dan volgt nog een fase van ontreddering terwijl ze wachten op een derde agent, en nadat die is gearriveerd om de derde verdachte mee te kunnen nemen, worden Muriël, Petrus en Melodie ieder in een andere auto naar het politiebureau gereden, terwijl de rechercheur en de lijkschouwer achterblijven op de plaats delict, en graag zouden we nog wat langer bij de drie arrestanten zijn gebleven, vooral bij Muriël, die door alle andere emoties heen zo te zien nog steeds verschrikkelijke honger heeft, maar voordat alles verdergaat beginnen we ons, gedwongen door de onverbiddelijke beweging van de aarde, alweer terug te trekken achter de westelijke horizon, waar andere interessante doden en slapelozen op ons wachten.

2

Wij zijn de plaats delict. Nog niet zo lang geleden waren we gewoon een huis, nauwelijks verschillend van alle andere huizen in de wijk, al hadden we dan een paar merkwaardige bewoners en een licht afwijkend uiterlijk. Maar sinds er iemand in ons is doodgegaan en de politie is gekomen, heten wij plaats delict.

‘Stuur jij nog even iemand om de plaats delict in de gaten te houden?’ zei de vrouw van de politie in de telefoon, nadat onze bewoners, drie levend en één dood, waren meegenomen. Een kwartier later stopte er weer een politieauto voor onze deur en sinds vanochtend lopen er hier allerlei mensen rond die het over niets anders kunnen hebben dan over ons: plaats delict dit en plaats delict dat, en kom jij naar de plaats delict, en ik ben al op de plaats delict.

Een dubieuze eer, deze nieuwe naam. De mensen die hier binnenkomen zijn bepaald niet bescheiden te noemen. Zonder de bewoners om toestemming te vragen betasten ze onze oppervlakken met hun in plastic handschoenen gestoken handen en hun wattenstaafjes, rommelen in onze kasten en stoppen voorwerpen die aan ons toebehoren in doorzichtige plastic zakken. Strelend, al die aandacht, aan de ene kant, maar aan de andere kant voelt het ook een beetje invasief. Ook dat ze gewoon onze voordeur open laten staan, wel met een rood-wit lint ervoor gespannen, maar toch. Al die lucht die zomaar vrij naar binnen en naar buiten stroomt. Toegegeven, ons binnenklimaat is vaak wat drukkend en benauwd, maar daar zijn we aan gewend.

Niemand weet hoe een huis zonder mensen er vanbinnen uitziet, maar deze mensen komen in de buurt. Ze zijn in ons, maar ze zijn ook buiten ons. Ze lopen rond in de gestolde versie van ons die ontstond toen een van onze bewoners ophield met leven en de andere drie werden meegenomen.

Ze passen hier niet, deze mensen. Ze zijn te groot, te breed, te luidruchtig. Onze traptreden zijn zulke stampende zware lichamen nauwelijks meer gewend. Het gewicht niet, en het geluid ook niet. Ze zouden wel wat voorzichtiger met ons mogen zijn, als je bedenkt dat wij de plek zijn waar het antwoord ligt. Dat zegt hij tenminste, de man met de snor en de buik — een buik, zo’n buik hebben wij in jaren niet gezien — die in zijn gewone kleren voor onze open voordeur staat, samen met een nors kijkende vrouw, terwijl binnen de mensen in uniform met rubberhandschoenen en plastic zakken hun gang gaan. ‘Het antwoord ligt op de plaats delict, zeg ik altijd. Maar als ik even mijn fingerspitzengevoel mag delen, dan heb ik niet echt het idee dat hier een zaak in zit. Als ik de sfeer zo even opsnuif.’

Hij snuift, terwijl hij onze voorgevel van onder tot boven in zich opneemt, zodat we ons spontaan beginnen te schamen voor de kleuren van onze deur- en raamkozijnen: oranje, geel, paars en groen. Geen kleuren die we zelf gekozen zouden hebben, maar ons wordt nooit iets gevraagd als het om ons uiterlijk of onze inrichting gaat. Een hele tijd blijven hij en de vrouw staan kijken naar de vijf rode bordjes naast de deur. Op het bovenste staat in oranje letters WOONGROEP KLANK & LIEFDE, met daaronder een notenbalkje met een paar muzieknoten. Daaronder vier losse bordjes met de namen van onze bewoners, ook in oranje letters. MELODIE VAN HELLINGEN. ELISABETH VAN HELLINGEN. PETRUS ZWARTS. MURIËL DE VREE. De namen hangen van oud naar jong, behalve die van Melodie, die hangt bovenaan, ook al is zij jonger dan Elisabeth.

De vrouw schrijft iets op in haar notitieblok. ‘Klank en Liefde,’ zegt ze. ‘Lekkere liefde is dat, je eigen zus laten verhongeren.’

‘Nou,’ antwoordt de man, ‘zo ken ik je niet, Lies. Wij oordelen niet, wij onderzoeken.’

Hij houdt het rood-witte lint voor haar omhoog zodat ze eronderdoor kan stappen, en volgt haar het halletje in. Een man met plastic tassen die de trap af komt knikt ze toe en loopt door naar de woonkamer.

‘Laten we alles eerst maar even bekijken,’ zegt Lies.

Ze beginnen bij de voordeur. De kleine gordijntjes, het druppelvormige glazen object dat aan een visdraadje voor het raampje hangt, de windharp, met plakband aan de zijkant van de plafonnière bevestigd, zodat de staafjes zachtjes klingelen als iemand de voordeur opent of sluit. De lichtgele wanden van het halletje. We weten nog dat Melodie die kleur samen met Petrus op onze muren smeerde.

‘De kleur van de zon,’ zei ze. ‘Dat geeft energie.’

In de wc heeft elke muur een kleur, en het plafond weer een andere, iedereen mocht een kleur kiezen. Een verjaardagskalender met kleurpotloodtekeningen van engelen hangt op de binnenkant van de deur. Deze maand is er niemand jarig. Ook op de rest van de kalender staan nauwelijks namen, in totaal misschien tien, allemaal opgeschreven in het handschrift van Melodie, die had gezegd: ‘Ik vind het fijn als we met elkaar overleggen wie we op de kalender willen zetten. Want als je die naam leest op de wc, krijg je toch iets mee van de energie van die persoon.’

De man en Lies dringen dieper in ons door. Ze lezen ons, ze luisteren. Als we armen hadden zouden we die beschermend voor onze kamers houden om onze intiemste delen te verbergen voor hun vreemde ogen en handen. In de woonkamer inspecteren ze de vlinders aan de muur. Hij trekt met zijn dikke vingers aan de snaren van de instrumenten die in twee rijtjes van vier aan de wanden hangen. Vier viola da gamba’s, vier luiten. Twee luchtbedden liggen nog midden in de kamer op de grond, twee andere staan rechtop tussen twee hoge stellingkasten.

‘Dus dit is hoe ze slapen,’ zegt de dikke man. Hij hurkt naast een van de luchtbedden en duwt erop; het veert een beetje mee. ‘Spartaans. Ben benieuwd of ze ook altijd om half vijf opstaan.’

Maar dat doen ze niet, daar kunnen wij van getuigen. In dit huis regeert het daglicht. Als dat ’s ochtends door de gordijnen heen de kamer binnenkomt, doen de bewoners een voor een hun ogen open en beginnen zwijgend te bewegen. Ze vouwen hun lakens en hun blauwe fleecedekens op en zetten hun luchtbedden tussen de stellingkasten.

‘Iemand wat sap?’ vraagt Muriël meestal, maar Melodie vindt het dan beter om nog even te wachten, om eerst even af te stemmen. Ze pakken hun meditatiekussens van de stapel naast de bank, leggen ze in een kring op de grond, gaan er in kleermakerszit op zitten en doen hun ogen dicht. Melodie zegt dat ze allemaal met hun aandacht naar hun ademhaling mogen gaan, waarbij ze met elke uitademing een stukje dieper ontspannen, en dan mag degene die een impuls voelt beginnen met geluid maken, en Melodie is altijd degene die de impuls als eerste voelt. Nadat zij begonnen is, zetten de anderen in, ieder op een andere toonhoogte, en dan lijkt het erop alsof ze een soort harmonie proberen te bereiken. Soms zegt Melodie stop. Dan moeten ze beter luisteren, beter afstemmen. Als Melodie tevreden is, pakt ze de hand van een van de anderen, en diegene doet hetzelfde, tot ze allemaal elkaars hand vasthebben, en dan zien we ze een beetje ongemakkelijk schuiven en fronsen, en het geluid zwelt nog wat verder aan en soms gluren ze stiekem naar elkaar, tussen de spleetjes van hun ogen door, en na een paar minuten dooft het geluid geleidelijk uit. Het klinkt niet lelijk, maar mooi ook niet echt. Muziek kan je het niet noemen. Klank is een beter woord, vandaar waarschijnlijk dat bordje WOONGROEP KLANK & LIEFDE.

Melodie heeft engelengeduld. Dat vindt ze zelf tenminste. ‘Het vraagt heel wat, om met al jullie emoties om te moeten gaan,’ zegt ze tegen de anderen als die moeten huilen of boos worden of geen zin hebben om te praten. ‘Ik heb soms het gevoel dat ik beter weet wat er in jullie omgaat dan jullie zelf. Dat voelt als een hele verantwoordelijkheid, dat begrijpen jullie ook wel.’ En dan beginnen haar ogen te tranen, maar echt huilen doet ze meestal niet.

‘Willen jullie deze als eerste checken? Dan kunnen wij daarna met de inhoud aan de slag,’ zegt Lies tegen de man die nu met de spullen in de woonkamer bezig is, en ze knikt naar de twee laptops. We slikken. Twee van onze meest intieme informatiedragers, zomaar van tafel gepakt en in zakken gestopt. Ze hebben wat tijd achter deze twee computers doorgebracht. Je ziet hun zweet nog aan de toetsen kleven. Toen de andere drie net bij Melodie waren ingetrokken hadden ze er maar een, die alleen door Melodie gebruikt werd, maar na een tijdje eiste Petrus zijn computertijd op, en toen wilde Muriël opeens ook. Er kwam een tweede laptop, en er verscheen een roze vel papier op het prikbord boven de eettafel, dat er nog altijd hangt. Lies maakt er een foto van.

Wie gebruikt de laptops?

Grote laptop

Kleine laptop

10–12 uur

Melodie

Petrus

14–16 uur

Muriël

Melodie

16–18 uur

Melodie

Petrus

20–21 uur

Petrus

Muriël

Melodie had de meeste tijd nodig, want die schreef de teksten voor de website en de nieuwsbrief en ze had een blog, waarop ze persoonlijke dingen deelde.

‘“Melodie vertelt”, vinden jullie dat een mooie titel voor een blog?’ had ze aan de anderen gevraagd, en de anderen vonden van wel.

‘Het slachtoffer staat er niet op,’ zegt Lies, ‘op het laptopschema.’

‘Misschien was ze digibeet? Of zwakzinnig?’

‘Nee, daar staat niks over in het proces-verbaal.’

Maar als je hoorde hoe Melodie tegen Elisabeth praatte, zou je soms denken van wel. Van haar zijn bijna geen sporen in ons achtergebleven, behalve haar kleurpotloodtekeningen.

‘Kijk eens, Elisabeth,’ zei Melodie, terwijl ze twee blaadjes met notenbalken over de tafel naar haar toe schoof, eentje ingevuld met notenschrift en eentje leeg. ‘Vind jij het misschien fijn om deze muzieknoten over te tekenen met kleurpotlood?’

En als Elisabeth geen antwoord gaf: ‘Doe maar. Het zal je goeddoen.’ Waarop Elisabeth de kleurpotloden en het notenpapier aanpakte en begon te kleuren, haar hoofd over het papier gebogen, het puntje van haar tong een stukje uit haar mond.

Als iemand ons zou vragen hoe haar stem eigenlijk klonk, de stem van Elisabeth, zouden we moeten zeggen dat we het niet meer weten. Ze sprak zo weinig dat het de anderen bij vlagen gek maakte. Maar als ze soms wel probeerde iets te zeggen werd ze al onderbroken voordat ze haar zin had kunnen afmaken.

‘Ik bedank de zon voor haar oneindige energie,’ leest Lies van een met kleurpotlood beschreven briefje op het prikbord. ‘De wereld is een plek van overvloed. Liefde is mijn geboorterecht. Er is altijd genoeg.’ Ze snuift. ‘Behalve eten. Heb jij al in de koelkast gekeken, Ton?’

De man met de buik, Ton heet hij dus, is inmiddels opgestaan van de tafel en loopt door de keuken. ‘Niet veel te zien hier,’ roept hij, terwijl Lies aan de eettafel de stapel krantjes en tijdschriften doorneemt. Anders wonen, anders leven; Stichting Kritisch Prikken; Happinez; Genoeg — tijdschrift voor consuminderaars. Ze legt de stapel recht en loopt achter Ton aan.

‘Wel een slowjuicer. En genoeg bleekselderij voor een heerlijk voedzaam selderijsapje,’ merkt ze op, terwijl ze over zijn schouder de inhoud van de koelkast inspecteert. ‘Ongelofelijk. Ik word hier zo kwaad van.’

‘Ja, daar kan je niet echt op leven hè,’ zegt Ton.

‘Je kan heel lang overleven op een paar selderijstengels per dag,’ antwoordt Lies. ‘Geloof mij maar.’

‘Vreemde types, hoor. Heel vreemd,’ zegt Ton. ‘Al vraag ik me wel af of we hier een zaak van kunnen maken. Als ik die briefing zo hoor dan klinkt het allemaal vrij dunnetjes.’

‘Jezus, Ton. Die vrouw is wel dood hè. Dat er hier geen pistool rondslingert betekent niet dat er niets aan de hand is, dat zou jij toch moeten weten. Jij met je “wij oordelen niet”. Alleen omdat de officier van justitie een vrouw is en ze het in die vorige zaak niet met jou eens was. Je bent gewoon op je pik getrapt.’

Ton steekt zijn handen in de lucht alsof hij onder schot gehouden wordt. ‘Wow, wow, wow, Liesbeth. Wat een taal opeens. Ik betwijfel gewoon of we met strafbare feiten te maken hebben. Het ziet er heel treurig uit allemaal, maar het lijkt me meer iets voor de hulpverlening.’ Hij draait zich om en kijkt haar aan. ‘Nog even boven kijken? Of wil je eerst een sigaretje om een beetje te kalmeren?’

‘Nee, dank je,’ zegt Lies. Ze draait zich om en loopt voor hem uit naar het halletje. De traptreden zuchten en kraken onder hun voeten.

‘Zo. Lekker warm hierboven,’ zegt Ton. ‘Ze hadden wel even een raampje open kunnen zetten.’

Onze bovenverdieping is ruim genoeg voor een gezin met 2,4 kinderen, maar er staat maar één eenpersoonsbed, dat vol ligt met stapels bladmuziek. Verder veel boekenkasten, een wasrek met droge was, een kast met fotoboeken. In een van die kamers staat de cello van Melodie. Die missen we soms wel. Dat was echt muziek, wat ze met die cello deed, vroeger. Ze kon prachtig spelen, vooral als ze verdrietig was. Maar Ton en Lies zijn meer geconcentreerd op ons recente verleden. Ze controleren de badkamer, kijken in de pedaalemmer. Wij kunnen nu al zeggen dat ze in ons geen aanwijzingen van seksuele activiteit of drugsgebruik zullen aantreffen. Geen voorbehoedsmiddelen, geen reguliere medicijnen, zelfs geen paracetamol. Wel een kast vol homeopathische geneesmiddelen, milieuvriendelijke cosmetica en bachbloesemdruppels.

Lies blijft staan bij een geel briefje dat achter een hoekje van de spiegel is gestoken.

Wij zijn licht

Wij zijn liefde

Wij zijn klanken overal

Wij zijn cellen vol met leven

Wij zijn niets

Wij zijn het al

Daaronder een ander briefje: Samen = niet eenzaam!

Dat laatste zegt Melodie altijd als ze voor de spiegel staat; ze kijkt zichzelf aan en vormt de woorden met haar mond, zonder geluid te maken.

Wij denken vaak na over het woord eenzaam. Als rijtjeshuis weten we niet beter dan dat we aan beide zijden een muur delen met een ander huis. We zijn in feite altijd met zijn drieën, al kunnen we nooit ervaren hoe het er in de andere twee huizen aan toegaat. En dat hoeft ook niet voor ons. Een muur te delen met de andere twee, te weten dat we niet helemaal alleen in de wereld hoeven te staan, zoals een vrijstaande villa of een boerderij, is eigenlijk al genoeg.

Maar een mens lijkt iets gecompliceerder als het gaat om eenzaamheid. Het is niet alleen de kwantiteit van het gezelschap of de fysieke afstand van de ene tot de andere mens die de mate van eenzaamheid bepaalt. Er zijn vast verzorgingshuizen die daarover een boekje open kunnen doen, als we de verhalen van Melodie over haar moeder mogen geloven. Wat onze bewoners betreft, sinds de andere drie bij Melodie zijn ingetrokken, sinds ze met zijn vieren wonen, lijkt de eenzaamheid tussen onze muren ook wel verviervoudigd. Waar Melodie vroeger in haar eentje monotone melodietjes humde, doen ze dat nu vierstemmig. Waar ze vroeger in zichzelf of tegen de telefoon klaagde over de losgezongen toestand van de maatschappij, praten ze daar nu samen over. Waar ze vroeger in de spiegel keek en glimlachte in een poging zichzelf aardig te vinden, doen ze dat nu naar elkaar, en naar hun fotocamera. En hoewel ze vaak genoeg hardop zeggen hoe aardig ze elkaar vinden, hoewel ze wekelijkse momenten hebben ingepland waarop ze elkaar vertellen waarom ze zo blij zijn met elkaar, kunnen zelfs wij, toch maar een eenvoudig jarentachtighuis, van hun gezichten aflezen dat meer dan de helft van wat ze zeggen gelogen is. En elke dag gaat er wel iemand op de bank liggen en huilt, of schopt zijn voet kapot tegen de buitenmuur.

Wij zijn de plaats delict. Maar welk delict, kun je je afvragen. De politie zoekt naar sporen van verwaarlozing, van dwang om een hongerdieet te volgen, van nalatigheid. Wij hebben een andere misdaad in gedachten. Wij verdenken de bewoners van woongroep Klank en Liefde ervan dat ze elkaar gevangen hebben gehouden in een kooi van eenzaamheid. En Elisabeth heeft zichzelf bevrijd.

3

Wij zijn dagelijks brood. Het gewoonste brood dat er bestaat, fijn volkoren, op industriële schaal gebakken, machinaal gesneden en per boterham in plastic verpakt om uitgedeeld te kunnen worden in de instituten die de wereld vrij van zwakte, ziekte en agressie houden: het verpleeghuis, het ziekenhuis, de gevangenis. En zo zijn wij terechtgekomen in de broodkar van de arrestantenbewaarder die het ontbijt rondbrengt in het cellencomplex van een politiebureau, en daarna op een klein tafeltje in de cel van Muriël. Zij is wel de laatste die we verwacht hadden hier te zien. Zo’n lief braaf kind, altijd geweest. Jaren geleden heeft ze ons afgezworen, maar toen daarnet de arrestantenbewaarder binnenkwam en haar vroeg of ze wit brood wilde of bruin, had ze voor ze het wist ‘bruin’ gezegd, waarop hij een mooi volkoren exemplaar op haar tafeltje legde, en nu zit ze vanaf haar bed vertwijfeld naar ons te kijken, terwijl de arrestantenbewaarder wacht op antwoord op de vraag of ze pure hagelslag wil of liever melk.

‘Ik zet in ieder geval wat extra water neer. Meestal lukt het wel om het hier koel te houden, maar nu met dit weer krijgen we de warmte niet meer weg.’

Per stuk verpakt. En met de nek aangekeken door velen, niet alleen door Muriël. Brood is in het verdomhoekje terechtgekomen. Wij, het brood waar godvrezende christenen al eeuwen dagelijks om bidden, verliezen overal terrein. Wij hebben de mens groot gemaakt, letterlijk, en nu schuift de mens ons als een achterhaalde waarheid aan de kant. We zouden te veel gluten bevatten, en verkeerde koolhydraten, wat dat ook mogen zijn. We zouden darmwanden beschadigen en energiepieken en -dalen veroorzaken. Mensen vergeten snel, dat blijkt maar weer. Zo lang is het niet geleden dat wij nog het verschil maakten. Dat mensen stierven van de honger als er niet genoeg van ons voorhanden was, en ze voor ons in opstand kwamen. Dat sociale activisten broodfabrieken lieten bouwen om ons beschikbaar en betaalbaar te maken voor de armen.

Allemaal vergeten. En het respect dat we genoten: verdwenen, als sneeuw voor de zon. Ongezond heten we nu, en onnatuurlijk. Liefdeloos, alleen maar omdat we in een fabriek worden gemaakt. Alsof mensen met witte haarnetjes aan een lopende band geen liefde zouden kunnen stoppen in hun werk. Alsof onze grondstoffen niet net zo goed afkomstig zijn van planten die groeien uit de aarde. Alsof de parameters van ons productieproces niet met oneindig veel geduld en aandacht zijn uitgedacht en aangepast om smaak, structuur en houdbaarheid te perfectioneren. Alsof tientallen mensen in smaakpanels ons niet hebben voorgeproefd, en opnieuw geproefd, en opnieuw, tot ze unaniem tot de conclusie kwamen dat we zo het beste smaken. En alsof de machines die ons produceren dat niet doen met een precisie die het menselijk waarnemingsvermogen ver te boven gaat. Alsof wij kortom niet het resultaat zouden kunnen zijn van de oprechte liefde en passie van de mensen en machines die ons hebben gemaakt.

En wij weten niet of het u is opgevallen, maar toevallig zijn het vaak uitgerekend de mensen die met de mond het geloof in de universele kracht van liefde belijden die vervolgens komen met een eindeloze lijst van zaken die géén liefde zijn, die fout zijn en verkeerd, zoals wij, onschuldig brood uit een onschuldige fabriek. Een samenleving die haar eigen dagelijks brood niet meer eert begint lichtjes van de realiteit af te raken, als je het ons vraagt.

Godzijdank heeft deze zorgwekkende ontwikkeling de orde scheppende instituten van de maatschappij nog niet bereikt, en dankzij dit feit worden wij vandaag herenigd met Muriël.