Eefje Blankevoort

[IRAN]

Stiekem kan hier alles

Uitgeverij Podium
Amsterdam

Voor Roos

Deze uitgave is mede tot stand gekomen dankzij steun van het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten.

Eerste druk september 2007

Tweede druk oktober 2007

Derde druk april 2008

Vierde druk december 2017

© 2007, 2017 Eefje Blankevoort

Omslagontwerp Studio Jan de Boer

Foto omslag Anoek Steketee

Foto auteur Els van Driel

Ontwerp kaart Yde Bouma

Verzorging ePub Coco Bookmedia

Deze digitale editie is gemaakt naar de vierde, herziene druk, december 2017

ISBN e-book 978 90 5759 498 4

www.uitgeverijpodium.nl

WOORD VOORAF

Dit is een heruitgave van mijn boek Stiekem kan hier alles uit 2007. In de tussentijd is er veel gebeurd. Mijn tijd in Iran was er een van uitersten. Overdag interviewde ik mollahs en propagandisten van de Stichting van de Martelaren, om diezelfde avond op een homofeest dronken te worden van de zelfgestookte arak. Ondanks alle restricties die de Islamitische Republiek haar inwoners oplegde vierden mijn vrienden het leven. Maar ze liepen ook tegen de beperkingen op, zeker toen de ultraconservatieve president Mahmoud Ahmadinejad in 2005 president werd en de teugels aanhaalde. De vrouwenbeweging werd hard aangepakt, journalistieke en artistieke vrijheid werd sterk ingeperkt. Internationaal lag Iran op ramkoers met het Westen. Iran lijkt – in ieder geval van buitenaf – de laatste jaren flink veranderd. Ik was nieuwsgierig hoe het er nu is. Daarom ging ik, precies tien jaar na het uitkomen van mijn boek, terug. Met twee vragen: hoe is het mijn vrienden van toen vergaan? En, hoe staat Iran er nu voor? Dat resulteerde in het nieuwe deel ‘Een bitterzoet weerzien’.

PROLOOG

Juli 2006
Schone schijn

Het is vrijdagochtend halfelf als het terrein van de universiteit van Teheran langzaam volstroomt. Honderden vrouwen zoeken een plekje onder het golfplaten afdak, dat verkoeling biedt in de zinderende hitte. Kleedjes worden uitgespreid, picknickmanden uitgepakt, de saaie zwarte chador verwisseld voor de bidvariant met kleurig bloemetjespatroon.

Door de luidsprekers schalt een preek van de aartsconservatieve ayatollah Jannati, hoofd van de Raad van Hoeders. Ik kan de man niet zien, zijn spreekgestoelte staat opgesteld aan de mannenkant, van ons gescheiden door een enorm groen zeil. De vrouwen om me heen luisteren nauwelijks naar zijn verhaal. Luidruchtig wisselen ze de laatste nieuwtjes uit, ze delen een sinaasappel met hun buurvrouw of proberen het kleine grut dat overal tussendoor drentelt in toom te houden.

Het ritueel van namaz-jomeh, het vrijdaggebed, is sinds mijn eerste verblijf niet veranderd. In de ochtend worden door diverse sprekers de geboden en verboden in de islam nog eens doorgenomen en de laatste politieke ontwikkelingen in de regio besproken. Daarna volgt het gezamenlijke middaggebed en begeeft iedereen zich weer op weg naar huis. Tenzij er, zoals vandaag, een demonstratie door de regering is gepland. Het is juli 2006 en er woedt een oorlog in Libanon. Een paar weken geleden is de Israëlische aanval op Hezbollah begonnen. De beelden van volledig verwoeste woonwijken beheersen de media. Als grote steun en toeverlaat van Hezbollah laat Iran dagelijks van zich horen. Niet alleen verschijnt president Ah madinejad elke dag met niet mis te verstane krachttermen op de televisie, ook ‘het volk’ betuigt elke dag zijn steun aan de Libanese vrijheidsstrijders. ‘Steun aan Hezbollah is een plicht,’ hoor ik de stem van ayatollah Jannati schallen.

De laatste jaren ben ik vaker bij anti-Israëlische en anti-Amerikaanse demonstraties geweest. Ik kijk om me heen naar de gezellig keuvelende vrouwen. Over ongeveer twee uur zullen zij hun rol vervullen en zich samen met de mannen tot een woedende menigte omtoveren. Maar dat komt pas zo. Dat is de volgende akte van dit nauwkeurig geregisseerde schouwspel.

Het afsluitende gebed is nog steeds niet begonnen en ik kuier wat rond over het uitgestrekte universiteitsterrein. Normaal wordt het beeld hier gedomineerd door studenten, die luid babbelend naar hun colleges lopen of op een bankje zitten te studeren. Nu zijn de toestromende bezoekers overwegend oudere of bejaarde vrouwen.

De zon is inmiddels nog feller gaan schijnen, ik krijg het bloedheet onder mijn synthetische lap stof. Mijn haren zijn doorweekt. Ik voeg me bij een groepje vrouwen dat dicht opeengepakt in een klein stukje schaduw zit: ‘het ongesteldheidshoekje’. Ongesteldheid is onrein en dus is bidden één keer in de maand uit den boze. Het is hier reuzegezellig. Jongetjes die te jong zijn om met hun vaders mee te gaan, klauteren in een laag overhangende boom. Feestelijk uitgedoste meisjes glijden kirrend van de pret van een stenen trapleuning naar beneden.

Terwijl de vrouwen rustig doorkletsen verandert de preek van toon. Het stemgeluid van Jannati schalt steeds harder en feller over het gebedsterrein. ‘De oorlog in Libanon is een aanval op de islam... Israël moet van de wereldkaart worden geveegd...’ De voorganger schreeuwt zo hard dat zijn stem bijna overslaat. De gesprekken om me heen verstommen en alle aandacht gaat uit naar de luidsprekers. De vrouw naast me wacht als een actrice op de aanwijzingen van de souffleur. ‘Marg bar Israel!’ gilt Jannati het uit. ‘Dood aan Israël!’ echoot de vrouw. ‘Marg bar Amrika,’ krijst de voorganger. Meer vrouwen kaatsen de verwensing terug, een enkeling zet zelfs met een gebalde vuist haar woorden kracht bij. Maar de meesten mompelen slechts zachtjes mee, echt van harte wordt er nog niet gebruld. Dit is ook maar de eerste akte. Dadelijk op straat tijdens de demonstratie zal het echte werk beginnen.

Het een-tweetje tussen voorganger en toehoorders verstomt net zo plotseling als het begonnen was. De speeches zijn klaar, het is eindelijk tijd voor het gebed. ‘Bismillaahi, r-rahmaani, r-rahiim,’ rolt de aanhef van het gebed uit de speakers. Iedereen staat tegelijk op. De zee van in zwart en wit en met bloemetjes versierde doeken gehulde vrouwen beweegt als een goed getrainde synchroonzwemclub. De meer dan duizend vrouwen staan kaarsrecht naast elkaar en brengen dan hun handen voor hun gezicht, alsof ze allemaal het heilige boek bestuderen. Vervolgens buigen ze hun bovenlichaam in een hoek van vijfenveertig graden, ze knielen en leggen hun hoofd op de bidsteen gemaakt van de klei van Karbala. In een vloeiende beweging richten de vrouwen zich weer op en herhalen de beweging. Buigen, knielen en weer oprichten. De menigte golft als één groot ademend lichaam.

Als het gebed voorbij is herhaalt de voorganger de verwensingen aan de twee duivelse landen en roept de aanwezigen op zich naar de demonstratie te snellen. De honderden vrouwen pakken rustig hun bidkleedjes en picknickspullen in en lopen richting de uitgang. Daar liggen de rekwisieten al klaar: gele Hezbollah-posters en portretten van de leider, Sayyed Hassan Nasrallah. ‘Vind je hem geen mooie man?’ vraagt een vrouw me terwijl ze lachend een aai over Nasrallahs gezicht geeft. Bij een van de posters is er iets goed fout gegaan met de Engelse vertaling, zie ik. In plaats van ISRAEL SHOULD BE WIPED FROM THE FACE OF THE EARTH staat er ISRAEL SHOULD WIPE THE FACE OF THE EARTH.

Buiten de universiteit is het inmiddels een drukte van belang. Er zijn blijkbaar extra blikken demonstranten opengetrokken. Boven aan de weg staan tientallen bussen geparkeerd waar honderden vrouwen uit stappen. Een geblindeerde jeep met een enorme aanhangwagen perst zich tussen de stroom demonstranten een weg naar Meidoun-e Enghelab, het Plein van de Revolutie. Het gevaarte is versierd met tientallen portretten van slachtoffers uit de oorlog en posters van Nasrallah. Het groepje vrouwen dat op de aanhanger staat haalt alles uit de kast om de demon stranten op te zwepen: ‘Allahu Akbar, Khamenei Rahbar! Allah is groot, Khamenei onze leider.’ Aangevuurd door een imposante vrouw die non-stop slogans brult door een megafoon, echoën de meelopende demonstranten de slogans terug en gooien zij hun armen met gevoel voor drama ten hemel. ‘Met de hulp van Hezbollah zal Libanon zegevieren. Dood aan…’

‘Babykleertjes, drieduizend toman!’ klinkt het vanaf de kant van de weg. De demonstranten vallen even uit hun rol en laten de oorlog in Libanon voor wat hij is. Ze spoeden zich naar de stoep en verdringen zich rond de stapel kleren. ‘Roze, groene en blauwe T-shirtjes, vijfduizend toman!’ prijzen de verkoopsters hun handelswaar aan. Solidariteit met het Libanese volk is belangrijk, maar een koopje laten de vrouwen niet aan hun neus voorbijgaan.

Op Enghelabstraat voegt de stroom mannen zich bij de vrouwen, en de demonstranten versmelten tot een woeste rivier. De mannen vormen de overgrote meerderheid. Er moeten inmiddels minstens tienduizend mensen op de been zijn. ‘Wat vind je van Israël?’ roept een oud vrouwtje in mijn richting. Op antwoord wacht ze niet. Ze gaat er eens goed voor staan, duwt haar gezicht zo dicht mogelijk in de buurt van het mijne en herhaalt met hysterisch overslaande stem de verwensingen aan het adres van Israël die ze net bij het vrijdaggebed heeft gehoord. Ze spuugt de slogans in de trant van dood, kanker en iets met de totale vernietiging in mijn gezicht en loopt dan weer verder.

Naast me houdt een groepje jonge jongens een enorm masker boven de menigte: het is een soort kruising tussen Bush en Satan. Als ik een foto wil nemen houdt een van hen me tegen. ‘Wacht, neem een foto terwijl ik hem op zijn kop sla!’ roept de jongen terwijl hij met een stok genadeloos op het masker begint te rammen. De menigte rondom hem juicht bij elke stokslag harder. ‘Bush is criminal, Bush is Satan,’ wordt er gescandeerd. Andere demonstranten pakken het nog dramatischer aan. Ik schrik me wild als een bebloede man op me afstormt. Zo heftig is het er bij andere demonstraties waar ik bij was nooit aan toegegaan. ‘Bush is donkey,’ brult hij in mijn oor terwijl hij een bebloede poster van de Amerikaanse president onder mijn neus duwt. Nu zie ik dat de rode substantie geen bloed is, maar dat de man onder de ketchup zit.

‘Duizenden betogers vulden de straten van Teheran om te demonstreren voor Hezbollah’, zal er morgen in de Iraanse en westerse kranten staan. Hier loop ik tussen een menigte Iraniërs die hun steun betuigen aan hun regering. Zij domineren het beeld dat de wereld van Iran heeft. Maar ik had de dag, net als de overige elf miljoen inwoners van Teheran, ook heel anders kunnen besteden. Ik had kunnen gaan wandelen in een van de vele stadsparken, een milkshake kunnen drinken met vrienden in Noord-Teheran, of de bergen in kunnen gaan.

DEEL I

Januari-juli 2003
Een nieuwe wereld

1

Het is halftwee ’s nachts als ik nerveus richting de douane van Mehrabad Airport loop. Een groepje Iraanse vrouwen uit het vliegtuig haalt me in. De uitbundige make-up waarmee ze het toestel op Schiphol betraden, hebben ze vlak voor de landing haastig verwijderd. Hun strakke spijkerbroeken en korte truitjes zijn nu verborgen onder de verplichte manteau, hun gecoiffeerde haar onder hoofddoeken. Hoewel ik zelf in de lucht ook een metamorfose heb ondergaan, controleer ik nogmaals of mijn kleding wel aan de islamitische voorschriften voldoet. Dokter Zia, een vriendelijke man die naast me zat tijdens de vlucht, is al door de douane heen, zie ik. Voor de zekerheid trek ik mijn hoofddoek nog iets verder over mijn hoofd, zorgvuldig elk haartje wegstoppend. Ik ben benauwd dat de beambte mijn tassen wil controleren. De stapels cd’s, dvd’s en boeken die ik bij me heb zou hij als onzedelijk westers materiaal kunnen beschouwen. Achter de douanier hangen de portretten van Khomeini en Khamenei. De voormalige en huidige Opperste Geestelijk Leider van de Islamitische Republiek kijken me streng aan. Maar mijn bezorgdheid blijkt ongegrond. ‘Welcome to Iran.’ Met een glimlach van oor tot oor en een stempel in mijn paspoort laat de douanebeambte me het land binnen.

Bijna had ik mijn plannen om naar Iran te gaan afgeblazen. Het is januari 2003. De Amerikaanse inval in buurland Irak zou ophanden zijn en volgens vrienden en familie kan ik maar beter in Nederland blijven, ver weg van een mogelijke oorlog in de regio. Maar ik ben vastbesloten. Ik heb al de eerste contacten voor mijn scriptieonderzoek gelegd en me ingeschreven voor een cursus Farsi.

Het is de tweede keer dat ik in de Islamitische Republiek Iran ben. Tijdens mijn eerste bezoek nam ik als student deel aan een uitwisselingsprogramma. Een maand lang bezocht ik met meerdere Nederlandse studenten een diplomatenschool. Ons programma was strak gecontroleerd. ‘Iraanse vrouwen zijn van nature timide wezens, die niet luid praten of lachen, maar zich altijd bescheiden opstellen,’ vertelde een van de Iraanse studenten me. ‘Zij dragen de hoofddoek uit kuisheid, niet omdat het verplicht is.’ Een rondwandeling door het rijke Noord-Teheran deed me anders vermoeden. Ik zag er meisjes met uitdagend korte manteaus, weinig bedekkende hoofddoekjes in bonte kleuren en dikke lagen make-up. In de hippe koffietentjes zag ik ongetrouwde jongens en meisjes onder het genot van alcoholvrij bier naar westerse muziek luisteren en in het openbaar met elkaar flirten. ‘Iran is zoals een lichaam met twee zielen,’ zei een van de weinige medestudenten die wél openhartig leken te spreken. Nieuwsgierig naar de betekenis van zijn woorden wilde ik zo snel mogelijk terug naar Teheran. Ditmaal voor langere tijd. En omdat je daar als student een reden voor moet hebben, besloot ik mijn scriptieonderzoek voor mijn studie geschiedenis op Iran te richten.

Een enorm portret van een martelaar flitst aan me voorbij. Met een noodvaart scheurt de taxichauffeur over de verlaten snelweg. Op deze afbeeldingen zal ik me de komende vijf maanden storten: de alomtegenwoordige gigantische portretten van ayatollah Khomeini, martelaren en anti-Amerikaanse muurschilderingen die de Teheraanse hoogbouw sieren. Voor mijn scriptie zal ik de visuele propaganda onderzoeken die tijdens de Iran-Irakoorlog werd gemaakt.

Het is vier uur ’s nachts als ik bij Hotel Hafez aankom. Het is zachtjes gaan sneeuwen. De natte sneeuw heeft het steegje waar het hotel zich bevindt veranderd in een drabbige zooi. Het hotel doet zijn naam geen eer aan. De lyriek van de grote vaderlandse dichter Hafez, die de nachtegalen en geur van rozen bezong, heeft weinig gemeen met dit smoezelige onderkomen in downtown Teheran op een steenworp afstand van de grote bazaar. De man achter de receptie kijkt me grimmig aan en bromt dat hij nog wel een kamer heeft. Hij vindt het zichtbaar dubieus dat ik zo laat nog aankom. Hoewel de prijs veel hoger is dan in mijn reisgids vermeld staat, besluit ik vannacht toch maar te blijven, ik ben te moe om verder te zoeken.

2

In de hal van mijn taalschool probeer ik wijs te worden uit het lesrooster. Het is in het Farsi opgesteld. Het onbegrijpelijke schrift danst voor mijn ogen. Hoe ga ik deze taal ooit leren? Voorlopig heb ik iets anders aan mijn hoofd: een kamer zoeken. Vanuit Nederland was het onmogelijk om een onderkomen te regelen. Na eindeloos faxen bleek het taalinstituut alleen slaapzalen voor mannen te hebben, de gastenverblijven voor vrouwen lieten geen buitenlanders toe. Wanhopig klamp ik mijn buitenlandse medestudenten aan. Ook hun verhalen stemmen weinig hoopvol: zij betalen honderden euro’s voor piepkleine kamers. Ik twijfel: zal ik de hulp van de aardige dokter Zia uit het vliegtuig inroepen?

Sinds ik drie dagen geleden mijn intrek genomen heb in het smoezelige Hotel Hafez heb ik nog geen andere vrouwelijke gast gezien. Mannen zijn er daarentegen in overvloed. Zij dragen op geheel eigen wijze bij aan de ambiance van het hotel. Hun gerochel begint ’s ochtends vroeg en gaat door tot bij het ontbijt, eerst één man, dan bijgestaan door zijn kamergenoot, totdat ten slotte de hele gang in koor zijn keel schoon schraapt. De gangen stinken naar oud zweet en verzuurd ondergoed. Mijn kamer is een klein muf hol. De verf bladdert van de muur, het stucwerk aan het plafond zit schrikbarend los. Tot overmaat van ramp staat de kachel te gloeien en ontbreekt de knop om daar wat aan te doen. Een raam heb ik wel, maar de boel luchten is geen optie: ik kijk uit op een parkeergarage waar om de tien minuten iets ondefinieerbaars wordt omgeroepen, gevolgd door loeiende toeters en bellen. Maar het vervelendst van mijn verblijf is de interactie met mijn lotgenoten, of beter gezegd: het gebrek daaraan. Op de gang, bij de receptie, tijdens het ontbijt, continu word ik aangegaapt. Het lijkt wel alsof mijn medegasten voor het eerst in hun leven een vrouw zien. Sommigen staren me ongegeneerd met wijdopen mond aan, anderen werpen slechts een steelse blik op me in het voorbijgaan om vervolgens beschaamd de ogen neer te slaan. Ik lees verbazing in hun ogen, maar ook minachting, want wat doet een vrouw alleen in een hotel? Vrouwen in Iran reizen niet alleen las ik in mijn reisgids, mogen dat niet zonder toestemming van vader of echtgenoot. Een vrouw alleen moet een prostituee zijn, dat kan niet anders.

Ik loop de taalschool uit en ga op zoek naar een telefooncel. Is het wel verstandig om hulp aan een wildvreemde man te vragen? Het vooruitzicht om nog langer in het naargeestige Hotel Hafez te blijven wint het van de twijfel.

‘Dokter Zia, met Eefje, het meisje uit het vliegtuig.’

‘Ah, yes, Effi, how arrre you daaarrrling, heb je het goed in Teheran?’ De stem aan de andere kant klinkt krakerig maar opgewekt. De bejaarde dokter, die zichzelf ‘legendary doctor Zia’ noemt, woont al jaren in de Verenigde Staten maar bezoekt zijn vaderland nog regelmatig voor werk en plezier. Omdat er geen rechtstreekse vluchten vanuit Amerika naar Iran zijn, was hij via Amsterdam gereisd. Tijdens de vlucht waren we aan de praat geraakt over Iran en mijn onderzoeksplannen. ‘Darrrrling, bel me als je geen kamer kan vinden, ik heb overal kennissen die je kunnen helpen,’ had hij me op het hart gedrukt. Dat dokter Zia zichzelf ‘legendary’ noemt komt voornamelijk door het wapenfeit dat hij als befaamde uroloog zowel de sjah van een niersteen heeft afgeholpen als Khomeini van zijn prostaatproblemen.

Na wat beleefdheden door de telefoon uitgewisseld te hebben, leg ik dokter Zia uit dat ik nog altijd in een hotel woon en geen enkel vooruitzicht op een kamer heb.

‘No problem, ik zal een vriend bellen om te zien wat ik kan regelen,’ verzekert de dokter me.

Hoewel ik weet dat in Iran ‘no problem’ niet al te letterlijk genomen moet worden, zet ik mijn scepsis opzij en maak een afspraak om de volgende dag bij hem op de thee te gaan.

‘Welkom in mijn huis. Nee, je hoeft je schoenen niet uit te doen, ik woon al veel te lang in het Westen om die gewoonte nog te hebben,’ zegt dokter Zia als ik mijn veters losmaak. Op de vloer liggen prachtige handgeknoopte tapijten waarop chique westerse meubelen staan. Aan het lage plafond hangt een enorme kroonluchter.

‘Wijn, bier of iets sterkers?’ vraagt hij terwijl hij me gebaart te gaan zitten.

Poe, het is elf uur ’s ochtends, net een beetje te vroeg voor drank.

‘Drink je geen alcohol? Maak je geen zorgen, ik ben geen spion en weet ook zeker dat ik niet word afgeluisterd, of ben je soms een echte moslim?’ grapt de dokter. ‘Ik krijg elke maand een nieuwe lading, dus je mag altijd langskomen voor een drankje,’ biedt hij grijnzend aan. Terwijl dokter Zia met moeite gaat zitten beveelt hij zijn bediende thee te brengen. Hij steekt direct van wal en vertelt urenlang over zijn carrière in de tijd van de sjah, zijn familie van goede komaf, zijn gezin in Amerika en zijn voorliefde voor goede sigaren. Nadat hij ook uitgebreid verteld heeft over de prostaatproblemen van diverse hoge geestelijken komt het gesprek op mijn kamernood. Dokter Zia, die overal goede kennissen en contacten heeft, kent een professor aan een universiteit in Teheran. In ruil voor lessen Engels kan die mij vast aan een onderkomen helpen. ‘No problem!’

Nog diezelfde middag sta ik in de wachtkamer van de professor aan de universiteit van Teheran. De secretaresse gebaart me plaats te nemen op een nog in plastic ingepakte bruin kunstleren stoel en besteedt verder geen aandacht aan me. Ze is alweer druk aan het telefoneren. Het kleine kantoortje is volgestouwd met bureaus waaraan hard gewerkt wordt. De winterse kou wordt getrotseerd door de verwarming op zijn hardst te laten loeien en de ramen potdicht te houden. Mijn manteau lijkt inmiddels aan de zweterige plastic stoel vastgesmolten te zijn als ik het kantoor word binnengeroepen.

Ik veeg het zweet van mijn handen, een overbodige actie aangezien mannen hier officieel geen vrouwenhanden schudden, en loop naar binnen. De professor, een kleine vadsige man van een jaar of vijfenveertig met een pluk haar over zijn kalende schedel gestreken, laat me vriendelijk lachend binnen. ‘Salam khanum, goedendag mevrouw, mijn goede vriend dokter Zia heeft me veel over u verteld,’ zegt hij opgewekt in gebroken Engels. ‘Wat komt u precies doen in Iran?’

Ik leg hem uit dat ik student geschiedenis ben en in Iran onderzoek kom doen.

‘En u wilt ook wel Engelse les geven?’

Ik aarzel even. Als ik voor juf Engels ga spelen aan de universiteit, hou ik dan genoeg tijd over voor mijn onderzoek? Maar als ik me mijn naargeestige kamer in Hotel Hafez voor de geest haal, knik ik gretig ja.

‘Yes, yes, very good.’ De professor knikt verheugd. ‘Ikzelf spreek goed Engels, maar mijn zoon, dochter en vrouw zouden veel aan conversatieles hebben. In ruil voor een aantal keer per week les kunt u gratis in het gastenverblijf van de universiteit wonen,’ vertelt hij met een zwaar accent. ‘Als u nu op dit papiertje iets over uzelf vertelt en schrijft dat u graag Engelse les komt geven op de universiteit, dan is alles geregeld.’

Ik doe wat me gevraagd wordt en onderteken het vodje.

‘Goed zo, welkom als lerares,’ grinnikt de professor, ‘Mijn secretaresse zal u naar uw nieuwe onderkomen begeleiden.’

Ik had geen betere huisvesting kunnen wensen. Het gastenverblijf ligt in het rustige en frisse Noord-Teheran, op loopafstand van mijn taalschool. ‘Als er iets is kunt u altijd contact met mij of de professor opnemen,’ zegt de secretaresse vriendelijk als we afscheid nemen bij de poort van een laag gebouw. Direct na het gesprek met de professor heeft een chauffeur van de universiteit me naar mijn hotel gereden om mijn spullen op te halen en ben ik met de secretaresse hiernaartoe gekomen. Niet slecht, zo’n vipbehandeling.

Een jongen van een jaar of vijfentwintig verwelkomt me in het gastenverblijf. Met zijn hand op zijn borst maakt hij een kleine buiging. Hij heeft zwart haar, dat netjes in een scheiding is gekamd, en donkere, vriendelijk lachende ogen. ‘Miss Blankifort, you come,’ zegt hij terwijl hij mijn koffers oppakt en me voorgaat naar de eerste verdieping. We lopen door een flinke huiskamer waar alleen een groot bureau en een televisie staan. Aan de huiskamer grenzen twee grote vertrekken met elk zo’n tien bedden en een klein vertrek met vier bedden. Het gastenverblijf is bestemd voor studenten en hoogleraren die voor een seminar tijdelijk in Teheran verblijven. Morgen begint het weekend en er is nu dan ook helemaal niemand. De jongen dirigeert me naar het kleine vertrek. ‘This you stay,’ zegt hij vriendelijk. Hij zet mijn koffers neer in de kleine kamer met vier bedden en gaat weer naar beneden. Ik ontdoe me van mijn manteau en hoofddoek, blij dat ik eindelijk mijn haar en lichaam wat frisse lucht kan geven. Tot mijn grote vreugde heeft de kamer een groot balkon. Helaas blijkt het traliehek dat voor het balkon staat op slot, dus wurm ik me tussen de schuifdeuren van mijn kamer en het hek. Ik steek voldaan een sigaret op. Op de binnenplaats waar ik op uitkijk ligt een leeg, door klimop overwoekerd zwembad. Deze kamer zal mijn onderkomen voor de komende vijf maanden zijn.

3

‘De connectie met het universum en goddelijke krachten hebben u naar dit onderwerp geleid,’ zegt de man tegenover me. Zijn assistent vertaalt zijn woorden zorgvuldig. ‘Moge Allah uw onderzoek steunen en mogen alle martelaren die u hier ziet, en alle anderen die zich voor de revolutie en oorlog hebben opgeofferd, u bij uw werk steunen,’ zegent de grijsbebaarde man achter het bureau mijn scriptie. Sinds mijn binnenkomst heeft hij zijn ogen nog niet op me gericht. En ook nu lijkt hij het tegen een imaginair vriendje te hebben. Met een groots gebaar wijst hij naar de vitrines om ons heen. Foto’s van jonge soldaten en geestelijken, uiteengereten kledingstukken en bebloede korans vullen de ruimte. Ik ben op audiëntie bij de directeur van het Centrale Oorlogs- en Martelarenmuseum van Iran dat onderdeel is van de Stichting van de Martelaren, de beste plaats om mijn scriptieonderzoek te beginnen.

Voor de gelegenheid heb ik me extra kuis aangekleed. Geen make-up en alles goed ingepakt. Over mijn hoofddoek en manteau heb ik de chador, letterlijk ‘tent’, omgeslagen. De lange zwarte lap stof die van voorhoofd tot over de enkels reikt is een onmogelijk kledingstuk. Het gevaarte zit los om je hoofd en lijf en om het ding in bedwang te houden moet je de stof met minstens één hand onder je kin vasthouden. Dat betekent dat je maar één hand over hebt om de boodschappen vast te houden, een kind mee te zeulen, of zoals ik, aantekeningen te maken.

Zonder zijn ogen op me te richten gebaart de directeur me op te staan en hem te volgen. Hij blijkt maar een klein mannetje te zijn. Zijn tengere lichaam verdrinkt bijna in het lichtgrijze gewaad dat tot aan de nek is dichtgeknoopt. Op zijn hoofd prijkt een witte tulband. De doorschijnende zwarte mantel, die om zijn schouders hangt en doet denken aan een negligé, sleept achter hem aan over de grond. De directeur is een hojatolislam wal-muslemin, een geestelijke van middelhoog niveau. ‘De dood is de grootste beloning in de strijd voor de islam,’ declameert hij en hij vervolgt terwijl hij me door het museum leidt: ‘De geschiedenis van de Islamitische Republiek hangt samen met onderdrukking van en geweld tegen de islam en de zelfopoffering van ware gelovigen.’

De vitrines vertellen de geschiedenis van Iran vanuit het perspectief van het martelaarschap. Er is aandacht voor iedereen die zijn leven heeft gegeven voor de Islamitische Republiek: de slachtoffers van de SAVAK, de geheime dienst van de sjah, de martelaren van de revolutie van 1979, van de oorlog met Irak en van aanslagen van de gewelddadige oppositiegroep Mujahedin Khalq. Omdat de geschiedenis van Iraans martelaarschap zich niet beperkt tot de geografische grenzen van Iran zijn ook de slachtoffers van de burgeroorlog in Libanon en de bezetting van Palestina in beeld gebracht.

Het museum ademt een deprimerende sfeer. Zware dieprode gordijnen sieren de wanden, vierkante lampen met koranteksten bedekken het plafond. Een groot deel van de multimedial shows die her en der staan opgesteld, doet het niet meer. Welke het wel doen zijn meesterwerkjes in de kitsch. Bewegende collages van foto’s van gesneuvelde geestelijken en hun speeches worden afgewisseld met knalroze zonsondergangen, fladderende witte duiven en goddelijk licht. Zangerig voorgedragen teksten, begeleid door hemelse muziek, vertellen over de glorie van het martelaarschap.

De meeste vitrines met foto’s van martelaren, aanslagen en slagvelden zijn slecht onderhouden en vaak van een lachwekkende knulligheid. De strijd om Jeruzalem, ‘al-Qods’, wordt vereerd met een maquette van de Rotskoepel. ‘Duizenden tandenstokers, lucifers en gekleurde draadjes gebruikte de politiek gevangene voor zijn kunstwerk, dat hij vervaardigde tijdens zijn gevangenschap in handen van de zionisten,’ zo vertelt het verklarend bordje.

De directeur neemt me mee naar de volgende galerij. EXHIBITION OF BLOODY BOOKLETS staat erboven. Hier tonen de vitrines de persoonlijke bezittingen die de martelaren met zich meedroegen: een pocketkoran, een bidsteen en biddoekje, een hoofdband met korantekst, wat smoezelig geld en zijn testament of martelaarsbrief. In een vitrine ligt zelfs de beenprothese van een soldaat. Het geheel wordt opgefleurd door kunsttulpen, de bloem is het symbool van martelaarschap. ‘The statement on Martyrdom’ is meestal een verklaring in de trant van: ‘Our eyes and ears are zoomed to the leader to see and hear what he commands. One life is nothing, if I had one hundred lives I would sacrifice them on the cause of Imam Khomeini.’

Honderdduizenden, veelal jonge jongens, vertrokken als Basij, letterlijk gemobiliseerden, naar het front. Zij werden gegrepen door de koorts van de revolutie en het charismatisch leiderschap van ayatollah Khomeini. Met een plastic ‘sleutel tot het Paradijs’ om hun nek werden zij de mijnenvelden in gestuurd en als kanonnenvoer gebruikt in massaoffensieven tegen de Iraakse loopgraven.

Dit zijn kinderen, brugpiepers, denk ik terwijl ik naar een propagandafilm kijk. Ik moet mijn best doen om niet de kleine theaterzaal uit te rennen. Beelden van biddende soldaten in de loopgraven, opgeblazen tanks en afgerukte ledematen worden afgewisseld met speeches van Khomeini. In eenvoudig maar meeslepend taalgebruik verhaalt de Grote Leider over de kracht van de islam, de belofte van het martelaarschap en de wedergeboorte van de natie door middel van de zelfverkozen dood. Dan gaat de film weer terug naar het slagveld. De camera zoomt in op een jongen die net is geraakt door een mortier. Zijn vlassige snorretje verraadt dat hij de pubertijd nog niet is ontgroeid. ‘Allahu Akbar, Khomeini Rahbar, Allah is groot, Khomeini onze leider,’ zegt hij terwijl hij zijn gebalde vuist in de lucht steekt. ‘Neem mij als martelaar.’ De hulp van toegesnelde kameraden slaat hij af. De camera zwaait van zijn bloedende stomp en afgerukte been naar zijn vastbesloten gelaat. Pijn of angst kent deze jongen niet, hij heeft alleen de beloning in het hiernamaals voor ogen. Maar daar zal hij nog op moeten wachten. ‘Deze jongen overleefde de aanval,’ vertelt de directeur na afloop. ‘Maar hij had liever de martelaarsdood willen sterven.’ In zijn stem klinkt medelijden door.

Een jongen die deze twijfelachtige eer wel had was Hussein Fahmideh. ‘Onze leider is dit dertienjarige jongetje dat een granaat op zijn lichaam bond en een vijandige tank opblies,’ leest de geestelijke de woorden van Khomeini voor die in de uitleg staan. Hij staat lang stil bij de vitrine van de dertienjarige Hussein. Het portret van de jongen met zijn engelachtige gezichtje wordt versierd met een miniatuurtank en tulpen. De directeur is zichtbaar geroerd door het verhaal, ook al heeft hij het waarschijnlijk al honderden keren gehoord en verteld. ‘Khomeini verwees vaak naar de jonge martelaar, hij stelde hem als voorbeeld voor kinderen én volwassenen,’ gaat hij verder. ‘Deze heroïsche daad wordt geroemd in talloze muurschilderingen, op posters, stickers en postzegels.’

Populair is het museum bij de inwoners van Teheran niet. Op een overdaad aan suppoosten na zijn de gangen uitgestorven. Dat zijn publiek alleen uit mij en zijn assistent bestaat weerhoudt de directeur van het museum, een propagandist pur sang, er niet van flink van leer te trekken. Zijn rondleiding doorspekt hij met superlatieven waarin hij de martelaren prijst en de Verenigde Staten de gruwelijkste dingen toewenst.

Na een uiteenzetting over de geneugten van het martelaarschap gaat zijn betoog naadloos over in een analyse van de oorlog met Irak, die van 1980 tot 1988 duurde. ‘Irak was de agressor. Als een wild dier viel het ongelovige Ba’athregime het onschuldige Iraanse volk aan,’ oreert hij vol vuur. ‘En niet alleen Irak. Alle landen verenigden zich tegen de islam, maar omdat wij de goede weg volgen zijn zij er niet in geslaagd om ons te verslaan en hebben wij de oorlog gewonnen.’ Terwijl hij naar foto’s wijst van wapperende Iraanse vlaggen die op een Iraakse tank zijn geplant, speelt er een triomfantelijke glimlach om zijn lippen.

Er zit een kern van waarheid in het betoog van de geestelijke. Uit angst voor de gevolgen van de Islamitische Revolutie werd Iran internationaal geïsoleerd. Hoewel beide landen clandestien aan wapens konden komen, werd Irak min of meer openlijk door verschillende Europese landen, de Verenigde Staten en de Arabische buurlanden ge steund. Maar dat Iran als overwinnaar uit de strijd kwam is een illusie. Na acht jaar oorlog sloeg ook in Iran de oorlogsmoeheid toe. Overtuigende overwinningen bleven uit, de economie lag in puin en de drastische daling van de aantallen vrijwilligers noodzaakte het regime zijn credo ‘Oorlog, oorlog tot de overwinning’ te laten varen. In de zomer van 1988 accepteerde Khomeini de VN-vredes-resolutie die een einde aan de oorlog maakte. Met deze aanvaarding, die Khomeini omschreef als ‘het drinken van de gifbeker’, kwam de oorlog tot een weinig glorieus einde.

Maar die geschiedenis past niet in het martelarenmuseum. Hier is alleen plaats voor triomf en grootspraak. ‘Nog steeds vervolgen bepaalde landen de islam en moslims,’ vervolgt de directeur zijn betoog zonder er acht op te slaan of ik nog wel luister. Zijn toon wordt feller en nu gaat ook een vingertje dreigend de lucht in. ‘Maar hun plannen zullen niet slagen! De landen die zich onder de mantel van de Profeet bevinden, vrede zij met Hem, zullen overal tegen worden beschermd.’ Hij komt nu echt op gang. In zijn mondhoeken zit een beetje spuug. ‘De landen die dit schild van de islam niet hebben, zoals het goddeloze Amerika, zullen in hun strijd tegen de gelovigen eeuwig het onderspit delven.’

Plotseling kapt de directeur zijn betoog af. ‘Als u mij excuseert, het is tijd voor het gebed,’ zegt hij op zachtaardige toon. Hij draait zich om, geeft bij wijze van afscheid een afgemeten knikje en loopt dan richting zijn kantoor. Zijn assistent gebaart dat het ook voor mij tijd is om op te stappen.

4

‘Brother Louie, Louie, Louie, oh she’s only looking to me.’ Modern Talking schalt uit de krakerige boxen van de oude taxi. Er is geen land ter wereld waar deze Duitse jarentachtigkitsch zo populair is als in Iran. Ik probeer met de opgewekte Duitse disco mee te neuriën om mijn gedachten af te leiden van het moorddadige Teheraanse verkeer. Met een rotvaart scheren we over de snelweg, zigzaggend tussen de identieke witte Peykans door.

Peykan is een waar begrip in Iran. Er circuleren talloze grappen over het koekblik, vergelijkbaar met onze Ladamoppen. ‘Waarom hebben Peykans verwarmde achterruiten? Om je handen te verwarmen tijdens het duwen.’ Of: ‘Hoe noem je Peykan-passagiers? Schokdempers.’

Mijn taxichauffeur, goedgeluimd omdat het verkeer eens niet vastzit, begint een standaardgesprekje. ‘Waar kom je vandaan? Ben je getrouwd? Heb je kinderen? Hoe vind je Iran? Vind je Nederland of Iran beter?’ De vijf vragen die me hier te pas en te onpas worden gesteld. Ik vertel hem dat ik een Nederlandse studente ben en dat ik naar Iran ben gekomen om onderzoek te doen. En nee, ik ben niet getrouwd. Verkeerd antwoord natuurlijk, want hij trekt meteen zijn portemonnee om een foto van zijn oudste zoon te laten zien. Ik stop mijn haar iets meer onder mijn hoofddoek en lieg dat ik wel verloofd ben.

‘Hoe oud ben je dan?’ vraagt de taxichauffeur als ik hem vertel dat ik mezelf nog te jong voor trouwen en kinderen vind. ‘Vierentwintig?!’ herhaalt hij ongelovig. ‘Dat is al heel erg oud. Mijn vrouw was vijftien toen ze haar eerste kind kreeg. Toen ze zo oud was als jij had ze er al zeven!’ De man trekt nogmaals zijn portemonnee, dit keer om een foto van zijn vrouw te laten zien. Op de pasfoto staat een kuis gesluierde vrouw. Geen haar, geen glimlach. ‘Weet je niet dat een vrouw als een vrucht is?’ vraagt de taxichauffeur me terwijl hij onderzoekend in zijn achteruitkijkspiegel kijkt. ‘Eerst is ze zoet en sappig als een druif, maar later wordt ze zo droog als een rozijn.’

Als ik even later betaal voor de rit drukt de chauffeur me de pasfoto van zijn zoon in mijn handen. ‘Als je te lang wacht wil niemand meer met je trouwen,’ waarschuwt hij me nog eens. Hij geeft me zijn telefoonnummer voor het geval ik van gedachten verander.

‘Salam a ti, proost,’ zegt Kazem terwijl we allemaal nog eens ons glas heffen. Ik neem een slok van inmiddels mijn vierde glas araq, een sterke alcoholhoudende drank gemaakt van rozijnen. Mix het goedje met een beetje cranberrysap en je krijgt ‘rode whisky’. Wodka, wijn en bier zijn in Iran tot mijn verbazing ook voorhanden, de drank komt voornamelijk via smokkelroutes vanuit Turkije het land binnen. De plaatselijk gestookte araq is echter een stuk goedkoper. De meeste Teherani’s hebben hun vaste contacten van wie ze hun alcohol kopen. Meestal zijn dat Armeniërs, die vanwege hun christelijk geloof van het alcoholverbod zijn ontheven. Dat hun officieel voor eigen gebruik gestookte drank natuurlijk niet verkocht mag worden aan moslims, staat illegale verkoop op grote schaal niet in de weg.

‘Ah, araq-e sagi, araq die bijt als een hond,’ verzucht Kazem verlekkerd nadat hij nog een grote teug heeft genomen. Kazem is kunstenaar en hij is goed bevriend met mijn Iraanse hoogleraar in Amsterdam. Deze week heb ik hem voor het eerst ontmoet en ik werd direct uitgenodigd voor zijn feestje. Zijn kleine studio in het westen van de stad barst bijna uit zijn voegen van het werk. Video-installaties, collages, foto’s, schilderijen en tekeningen wedijveren om een plekje in de kleine ruimte.

Kazem zet zijn glas weg en begint wild met zijn vingers op de maat van de muziek te knippen. Zijn lange grijze paardenstaart deint ritmisch op zijn rug. Een meisje danst sierlijk mee op het opzwepende ritme van de bandari-pop. In onze zithoek vertelt Mehdi, een jonge schrijver, liever moppen. Hij is zo te zien van mijn leeftijd en daarmee een stuk jonger dan de rest van het gezelschap. Geduldig vertelt hij zijn moppen voor mij in gebrekkig Engels. Mehdi heeft een opvallende kop: een vierkant gezicht met donkere wenkbrauwen die hij duivels hoog optrekt als hij praat. ‘De Iraanse regering heeft Osama Bin Laden gevangengenomen. Ze verdelen zijn lichaam onder de machthebbers: Khamenei krijgt zijn rechterarm, Rafsanjani zijn baard en Khatami zijn ballen!’ Het gezelschap begint hard te grinniken. Mehdi legt me de grap uit: Geestelijk Leider Khamenei heeft aan een aanslag van de Mujahedin Khalq een verlamde arm overgehouden, oud-president en nog altijd machtig man Rafsanjani wordt belachelijk gemaakt om zijn baardloosheid, en president Khatami is berucht om zijn halfslachtige beleid.

‘Ballen is wat iedereen in dit land nodig heeft!’ reageert een vrouw van in de dertig fel. ‘In plaats van iets te ondernemen, klagen we alleen maar.’

‘Daar heb je Neda weer met haar revolutionaire praatjes,’ zegt de jonge schrijver.

Neda blaast de rook van haar sigaret krachtig in kleine kringeltjes uit. ‘Khatami uitmaken voor lafaard en zelf niets doen is te makkelijk. Moeten we soms wachten tot er plotseling een nieuwe leider komt die wél iets verandert? Of hopen dat het buitenland ons te hulp schiet?!’ zegt ze en ze gebaart naar mij.

‘Ja, Eefje, bevrijd ons!’ lacht Mehdi terwijl hij zijn handen smekend naar me uitsteekt.

Als hij weer met de fles araq rondgaat, richt Neda zich tot mij.

‘Sorry, normaal ben ik niet zo fel hoor. Maar ik heb een slechte dag gehad. Gezeur met een artikel.’

Neda is een opvallende verschijning. Ze is ongewoon lang voor een Iraanse en haar opvallend lichtgroene ogen steken fel af bij haar donkere huid. Haar halflange zwarte haar is versierd met blonde highlights. Ze blijkt vijfendertig te zijn en is journaliste. Als ik vraag voor welke krant ze werkt, verzucht ze: ‘Ik heb voor tientallen kranten gewerkt, ik weet de namen niet eens meer.’

Toen president Khatami in 1997 voor het eerst met een overweldigende meerderheid van stemmen werd gekozen, schoten de nieuwe hervormingsgezinde kranten als paddestoelen uit de grond. De ‘lachende president’, zoals Khatami bij zijn grotendeels jonge aanhang bekendstond, beloofde het systeem grondig te hervormen. Democratie, sociale vrijheden en persvrijheid waren zijn slogans. Hoewel er inderdaad honderden kritische kranten het licht zagen, werden de meeste binnen korte tijd door het regime verboden. Werd een kritische krant opgeheven, dan zette hetzelfde team van journalisten onder een andere naam het werk voort.

Net als de meesten van haar vrienden ging Neda eind jaren negentig volledig op in de hervormingsbeweging. ‘Het was zo’n mooie tijd. Iedereen was echt optimistisch over de komst van Khatami. We geloofden allemaal dat hij echt voor veranderingen zou zorgen,’ vertelt ze terwijl ze achteroverhangt in de comfortabele driezitsbank. ‘Die eerste jaren waren superspannend. We hadden opeens zo veel vrijheid om te schrijven, voor het eerst kon ik als journalist echt mijn werk doen. Natuurlijk was het vervelend dat de krant elke keer weer verboden werd en dat we telkens weer opnieuw moesten beginnen. Maar we konden er de lol ook wel van inzien. Het was een spel waarbij wij constant keken hoe ver we konden gaan met onze kritiek.’

‘En nu?’ wil ik weten.

Neda maakt een wegwerpgebaar. ‘Ik werk nog wel als journalist, maar de lol is eraf. Censuur en zelfcensuur hebben weer de overhand gekregen. Neem de laatste krant waarvoor ik werkte, die werd verboden vanwege een of andere stomme cartoon waarvan niemand begreep waarom die nou zo kritisch was.’

Ze neemt een trek van haar sigaret. ‘Weet je, iedereen is verschrikkelijk teleurgesteld. Khatami en het hervormingsgezinde parlement hebben zo vaak geprobeerd er nieuwe wetsvoorstellen door te krijgen. Maar die worden telkens tegengehouden door conservatieve bolwerken. Khatami kan gewoon geen kant op.’

‘Onzin. Khatami is een leugenaar,’ mengt Mehdi zich weer in het gesprek. Hij kijkt me doordringend aan. ‘Eerst geloofden we zijn excuses nog; dat hij hervormingen wilde doorvoeren. Iedereen wilde geloven dat Khatami anders was,’ zegt hij terwijl hij op het gezelschap om ons heen wijst. ‘Maar Khatami is alleen maar een stroman. Natuurlijk heeft hij het systeem nooit willen veranderen, hij is er net zo goed onderdeel van als alle andere mollahs.’

Mehdi begint te vertellen over de grote studentendemonstraties van juli 1999. Hij studeerde destijds aan de universiteit van Teheran en nam deel aan de demonstraties, die de geschiedenis in zouden gaan als de grootste ongeregeldheden sinds de revolutie. Het begon als een vreedzaam protest tegen het verbieden van de hervormingsgezinde krant Salam. In een ongekend felle reactie bestormden knokploegen van de paramilitaire organisaties Basij en Ansar-e Hezbollah een slaapzaal van de universiteit van Teheran, sloegen de boel kort en klein, mepten studenten in elkaar en verrichtten talloze arrestaties. De aanval leidde tot hevige straatrellen, die zich over het hele land verspreidden en die bijna een week zouden duren. Meer dan tweeduizend studenten werden gearresteerd. Onder wie Mehdi.

‘Ik werd opgepakt en geblinddoekt afgevoerd. Ik weet nog steeds niet waar ik heb gezeten, of tot welke knokploeg ze behoorden, maar ik weet wel dat het geen gewone politie was. Ze hebben me drie dagen vastgehouden.’

Mehdi strijkt met zijn hand door zijn dikke zwarte haar. ‘Maar daar wil ik nu liever niet over praten,’ zegt hij met schorre stem en hij pakt een minuscuul pakje sigaretten uit zijn borstzak. ‘Wil je er een?’ Het sigaretje is nog kleiner dan een chocoladesigaret. Hij wijst op het pakje. ‘Panjah-o haft, 57, het jaar van de Islamitische Revolutie in de Iraanse kalender. Laten we die maar snel in de fik steken.’ Mehdi grinnikt en geeft me een vuurtje. ‘Ik heb geluk gehad,’ gaat hij verder terwijl hij naar zijn sigaret staart. ‘Veel medestudenten zijn veel langer vastgehouden of zitten nog steeds vast.’

Neda zit zwijgend naast Mehdi.

‘Heeft Khatami dan geen enkele positieve verandering teweeggebracht?’ vraag ik Mehdi. Het Iran van nu is toch niet te vergelijken met de periode vóór Khatami, toen Iran internationaal geïsoleerd was, de islamitische regels strikter werden nageleefd en vrijheid van meningsuiting überhaupt niet in het vocabulaire van de machthebbers voorkwam?

‘Het straatbeeld is misschien veranderd,’ zegt Mehdi. ‘Meisjes dragen hun hoofddoek losser, jongens en meisjes zijn met elkaar in het openbaar, maar het is een schijnvrijheid. Je kunt nog steeds opgepakt worden voor “onzedelijk gedrag”.’

‘En je kunt nog steeds niet zeggen of schrijven wat je wilt,’ zegt Neda zacht. ‘Het probleem is de willekeur. Het ene moment lijkt het alsof je alles kunt doen en zeggen. Het volgende moment ben je je baan kwijt, of erger, word je opgepakt. Wettelijk is er zo goed als niets veranderd.’

Mehdi schudt moedeloos zijn hoofd. ‘En daar gáát ook niets in veranderen,’ zegt Mehdi. Hij neemt nog een trekje. Zijn ‘revolutionaire’ minisigaret heeft hij al tot de filter opgerookt.

‘Misschien heb je gelijk,’ zegt Neda, ‘maar ik kan en wil gewoon niet geloven dat Khatami ons heeft voorgelogen. Bovendien, moeten we een leider hebben om ons ertoe te bewegen zelf iets te ondernemen?’

‘Wat moeten we dan doen, zelf een politieke partij oprichten?’ vraagt Mehdi sarcastisch. ‘Overleven en zelfbehoud, dat is waar iedereen nu mee bezig is.’ Hij wijst om zich heen naar het gezelschap.

‘Wat zitten jullie toch te praten? Dans liever!’ schreeuwt Kazem terwijl hij de muziek nog een tandje luider zet. Voor ik het weet word ik van de bank omhooggetrokken en meegesleurd naar de geïmproviseerde dansvloer.

Het gezelschap vormt zich tot een kring, een voor een wordt iemand naar het midden geduwd om zijn of haar danstalenten te laten zien. Neda danst uitbundig, ze beweegt haar lichaam in allerlei bochten als een ware atlete. Ze steekt haar armen boven haar hoofd, afgewisseld met loeihard knippen van haar vingers. ‘Mashalla!’ roept Kazem. ‘Dans, dans, meisje,’ brult hij met overdreven bulderend stemgeluid. Hij valt voor haar voeten op zijn knieën. De rest van de feestvierders giert het uit van het lachen. Dat de man die nu op de vloer ligt te kronkelen in een vorig leven propagandakunst voor de overheid maakte, is maar moeilijk voor te stellen.

Om een uur of twee maakt iedereen zich klaar om naar huis te gaan. Terwijl Kazem voor iedereen taxi’s bestelt begint de rituele metamorfose. De vrouwen trekken hun manteau weer over hun kleding en bedekken hun haar, kauwgom en mentholsnoepjes gaan rond om de alcohollucht te verdrijven. Je weet tenslotte nooit of de taxichauffeur ook bijklust als informant.

‘Gaat niemand jouw kant op?’ vraagt Neda terwijl ze haar zwarte hoofddoek ver over haar hoofd trekt. ‘Dan rij ik met jou mee. Ik wil niet dat je alleen naar huis gaat,’ zegt ze stellig. Ik sputter tegen en zeg dat ik heus alleen mijn weg terug kan vinden. Maar ze staat erop de enorme omweg te maken om er zeker van te zijn dat ik veilig thuiskom.

‘Ben je eigenlijk getrouwd?’ vraag ik Neda als we in de taxi zitten.

‘Ha, je lijkt wel Iraans!’ Neda lacht hartelijk. ‘Nee, ik ben een van de weinige vrouwen, zo niet de enige Iraanse vrouw die niet wil trouwen!’

Als ik haar vertel van mijn gesprek met de taxichauffeur komt ze niet meer bij.

‘Kesjmesj, rozijn, zei hij dat echt?’ Ze giert het uit. ‘Tja, Iraanse mannen zijn erg brutaal.’

Dat heb ik de afgelopen dagen wel gemerkt. Ik sta versteld van de directheid van hun benadering. Een jongen had me zelfs een eind achtervolgd, nadat ik had gelogen dat ik getrouwd was.

‘Fout nummer één,’ reageert Neda. ‘Als je niet lastiggevallen wil worden, moet je voortaan gewoon zeggen dat je kinderen hebt. Getrouwd zijn heeft hier geen enkele waarde. Met een getrouwde vrouw naar bed gaan heeft alleen maar voordelen; je hoeft je geen zorgen te maken om het maagdenvlies want zo’n vrouw is al ontmaagd, ze hoeft niet onderhouden of gepaaid te worden en zal haar affaire ook angstvallig verborgen houden. Maar seks met een moeder, dat is gonah, zondig.’

Neda vertelt hoe ze met haar ouders in 1980 naar Teheran verhuisde toen de oorlog met Irak begon. Haar geboorteplaats Khorramshahr ligt vlak bij de grens en was een van de eerste doelwitten van het Iraakse leger. ‘Toen de oorlog voorbij was wilde mijn vader direct terug naar Khorramshahr. Ik was toen negentien, net klaar met mijn middelbare school en vastbesloten om te gaan studeren. Ik wilde helemaal niet terug.’

Neda onderbreekt haar verhaal om de taxichauffeur op gedecideerde toon aanwijzingen te geven. ‘Die taxichauffeurs kennen de weg gewoon niet! Belachelijk.’

‘Uiteindelijk heb ik geweigerd mee terug te gaan, en mijn vader gaf zich gewonnen. Ik ging Perzische literatuur en Engels studeren, nam mijn intrek in een slaapzaal en begon mijn eigen leven in Teheran. Mijn vader steunde me en stuurde me geld, maar toen ik klaar was met studeren wilde hij dat ik alsnog terugkwam om te trouwen. Hij had al een goede kandidaat voor me uitgezocht! Ik heb hem hard uitgelachen. “Papa,” zei ik, “ik heb een baan gevonden, ik ga op mezelf wonen en voor mezelf zorgen, niet een of andere man bedienen. Dat zou toch zonde zijn van mijn opleiding?” Mijn vader is helemaal vanuit Khorramshahr met zijn oude Chevrolet naar Teheran komen rijden om me te overtuigen. “Een vrouw kan niet alleen wonen, dat is onveilig en onzedelijk. Wat zullen mensen wel niet van je denken?” vroeg hij me. Uiteindelijk ging hij akkoord met mijn manier van leven op voorwaarde dat mijn jongere broer bij me kwam wonen,’ zegt Neda triomfantelijk. ‘Inmiddels woont ook mijn jongste broertje hier en vormen we een echt huishouden.’ De taxi slingert door de nauwe straten en steegjes naar mijn gastenverblijf. Zelfs zonder verkeer op de weg hebben we er minstens drie kwartier over gedaan. Als ik de taxichauffeur wil betalen schudt ze misprijzend haar hoofd. ‘Tsj, tsj, wat denk je nou? Ik laat een gast toch niet betalen?!’ Voor ik iets kan inbrengen zoent ze me hartelijk gedag en vertrekt de taxi op weg naar haar huis aan de andere kant van de stad.

5

‘Afew, Afew, breakfast.’ Ik ontwaak langzaam uit een diepe slaap. Mijn hoofd voelt zwaar en ik kan nauwelijks mijn ogen open krijgen. ‘Ik kom eraan,’ kan ik nog net uit mijn doorrookte keel krijgen. Ongelooflijk: bevind ik me in de Islamitische Republiek Iran en dan toch nog een kater. Snel trek ik mijn manteau aan en gooi mijn hoofddoek losjes over mijn hoofd. Als ik, de slaap uit mijn ogen wrijvend, mijn kamer uit loop, bots ik bijna tegen de jongen die het gastenverblijf beheert op. ‘Come, come, breakfast,’ zegt Rasoul ongeduldig. Terwijl ik naar de keuken loop kom ik voorbij een spiegel. Ik schrik me rot, ik zie er niet uit. Gisteravond ben ik in mijn aangeschoten toestand vergeten mijn make-up af te halen en er zitten nog vegen mascara onder mijn ogen. Mijn manteau zit binnenstebuiten en mijn hoofddoek bedekt alleen mijn kruin, mijn haar komt aan alle kanten onder de stof vandaan. Ik probeer me snel wat op te kalefateren voor ik de keuken in ga. Rasoul lacht me stralend toe. ‘Yesterday, eh...?’ zegt hij. Hij gebaart dat ik moet wachten en rent weg. Even later komt hij terug met een dik woordenboek Perzisch-Engels. Rasoul heeft sinds mijn intrek in het gastenverblijf geen moment voorbij laten gaan om zijn Engels te oefenen. Na een paar minuten bladeren roept hij: ‘Yesterday... party?!’

Ik knik, enigszins beschaamd. Ik hoop maar dat hij mijn kegel niet ruikt, niet alle Iraniërs drinken tenslotte.

‘Good, good!’ roept hij vrolijk en hij zet een dienblad met ontbijt voor me neer.

Rasoul kookt elke dag voor me. ’s Ochtends staat het ontbijt al in de keuken klaar, ’s middags en ’s avonds eet ik of op mijn kamer of bij Rasoul in de keuken. Ook nu bestaat het ontbijt uit een hardgekookt ei, jam, een brok fetakaas, thee en lawash-brood, een dun plat brood, een soort pannenkoek, die vers lekker is maar na een dag aanvoelt als schuurpapier. Ik heb vanochtend de grootste moeite het brood naar binnen te werken.

Net als ik boven mijn kop thee weer in slaap dreig te vallen, gaat de bel.

‘Ah, dat zullen Mostafa en Hamid zijn!’ Rasoul snelt naar de voordeur. Even later komt hij de keuken weer in, gevolgd door twee jongens van begin twintig. ‘Mostafa en Hamid, my friends,’ zegt Rasoul op plechtige toon.

‘Salam, halet khoobeh? Goedendag, hoe gaat het?’ zeggen ze simultaan, beiden met hun hand op de borst, een kleine buiging makend. ‘Hamid en Mostafa werken hier ook,’ legt Rasoul uit terwijl hij voor ons allemaal een kop thee inschenkt. Ik kijk hoe hij zijn thee opslurpt, terwijl hij een suikerklontje tussen zijn tanden geklemd houdt. Het verbaast me dat het suikerklontje op die manier de hele kop thee meegaat. Telkens als ik probeer mijn thee op die manier te drinken is het suikerklontje in een mum van tijd gesmolten of loopt de thee langs mijn mondhoeken naar buiten.

Mostafa zit tegenover me en kijkt me onderzoekend aan. Hij is tenger en heeft prachtige lichtbruine ogen. De mollige Hamid is zo ongeveer zijn tegenbeeld. Hamid vertelt in vloeiend Engels dat hij aan de universiteit van Teheran studeert. Om zijn studie te kunnen betalen woont en werkt hij in het gastenverblijf. Mostafa kijkt Rasoul vragend aan. Hun Engels is duidelijk een stuk minder goed.

Dan begint ook Mostafa tegen mij te kletsen. Hij spreekt zo snel Farsi dat ik hem in eerste instantie nauwelijks versta. ‘Wat vind je van Iran?’ vraagt Mostafa me opnieuw, dit keer overdreven articulerend.

‘Chub, kheili chub, goed, heel goed,’ breng ik uit, een van de weinige woorden die ik inmiddels ken.

‘Goed? Iran is helemaal niet goed!’ werpt Rasoul tegen. ‘Alles is hier slecht!’ Met venijnige halen ontdoet hij een kleine komkommer van zijn schil. ‘Ik wil naar Engeland, of Amerika, of Duitsland, daar heb ik familie,’ ratelt Rasoul door, half in het Engels, half in het Farsi. ‘Is Holland goed?’ vraagt hij met een grote grijns.

‘Eh, ja, Holland is ook heel goed,’ antwoord ik hem.

‘Ah, misschien moet ik naar Holland toe!’ roept hij opgetogen.

Ik vertel hem dat het heel moeilijk is om in Nederland werk te vinden en dat het niet zo eenvoudig is om überhaupt binnengelaten te worden.

‘Waarom niet? Ik kan hard werken en ik kan de taal leren. Je hebt gezien hoe snel ik leer.’

Ik complimenteer hem met zijn vooruitgang maar blijf benadrukken dat Nederland geen goed idee is. ‘Ze houden niet echt van moslims in Nederland,’ zeg ik om hem te overtuigen. Rasoul kijkt bedenkelijk. ‘Nou, ik ook niet echt. Ik bedoel, ik ben niet zo gelovig,’ antwoordt hij. Hij maakt een wegwerpgebaar. ‘I go Holland, Islam stay.’

‘Islam stay.’ Hamid giert het uit. Mostafa tikt op zijn voorhoofd en rolt met zijn ogen. ‘Divouneh, hij is gek,’ zegt hij lachend.

‘Aan het werk,’ zegt Hamid en hij rekt zich omstandig uit. Morgen komt er een groep verpleegsters uit Esfahan voor een bijspijkercursus en die logeren in een van de grote vertrekken in het gastenverblijf, ze moeten dus flink schoonmaken en inkopen doen. Ook ik sta op. Ik moet me klaar gaan maken voor mijn eerste dag als lerares Engels.

Na lang zoeken bereik ik eindelijk het huis van de professor. De weg vinden in Teheran blijkt nog een hele kunst. Om een adres te bereiken in deze gigantische stad heb je een routebeschrijving bestaande uit minstens vier straten nodig. Eerst de grootste snelweg, een kruispunt of andere grote straat, de zijstraat en dan tot slot het steegje waar je moet zijn. Bijkomend probleem is dat veel van de straten bij de Teherani’s niet bekend zijn onder de huidige naam die op de straatborden en kaarten staat aangegeven, maar onder de pre-revolutionaire naam. Die gewoonte, of misschien zelfs kleine daad van verzet, brengt me regelmatig in verwarring.

Net als de meeste huizen in Teheran geeft ook het huis van de professor niets prijs. Het is een vormeloos vierkant blok met kleine ramen. Gisteravond belde hij me om me uit te nodigen voor een concert. Omdat ik niet helemaal zeker ben van zijn bedoelingen heb ik het aanbod afgeslagen. Mijn onderhands geregelde onderkomen is perfect, maar wat verwacht hij dat ik ertegenover stel? Na ongeruste e-mails en telefoontjes van vrienden en familie die vrezen dat ik in een harem verdwijn, ben ik ineens gaan twijfelen aan de goede bedoelingen van de professor. Vandaag zal ik zijn familie ontmoeten. Een stuk veiliger dan een date met hem alleen. Tenminste, ik hoop dat de familie er is. Nerveus druk ik op de bel.

‘Well, eh... come?’ zegt een kleine vrouw in onzeker Engels als ze de deur opendoet. Ze stelt zich als ‘Shiva’ voor en gebaart me haar voor te gaan naar de huiskamer. Het optrekje van de professor blijkt een kast van een huis te zijn. De huiskamer lijkt wel een balzaal. Er liggen geen tapijten, zoals in de meeste huizen, maar een glanzend witmarmeren vloer. Aan het plafond hangt een enorme kroonluchter en voor de grote ramen aan de tuinkant zijn lange roze gordijnen gedrapeerd. Een zithoek met roze en gouden stoelen en een bijzettafeltje maakt het geheel af. Ik verbaas me over de opgeruimdheid en kaalheid van het huis. Er liggen geen kranten, er hangen geen foto’s aan de muur en nergens liggen prullaria. De ruimte lijkt eerder een showroom dan een huiskamer waarin geleefd wordt.

De professor komt me tegemoet en geeft me, anders dan bij onze eerste ontmoeting op de universiteit, een stevige hand. ‘Welcome to my house!’ zegt hij opgewekt.

Hij en zijn vrouw zijn maar klein van stuk en lijken haast te verdrinken in de enorme ruimte. Zoon Mahmoud is beter geproportioneerd. De twintigjarige student heeft zo te zien een voorliefde voor bodybuilden. Zijn Engels is een stuk beter dan dat van zijn ouders. ‘Jarenlang gedwongen privé-les,’ zegt hij met een vet Amerikaans accent terwijl hij naar zijn vader knikt.

‘Fereshteh! Come!’ brult de professor naar boven. Verlegen komt een meisje van een jaar of zeventien de statige marmeren trap af. Pas nadat haar vader haar heeft aangespoord mij gedag te zeggen, geeft ze me gegeneerd een slap handje. De familie en ik nemen plaats op de oncomfortabele Louis XIV-stoelen. Onwennig zitten we kaarsrecht in een kringetje, terwijl Shiva ondertussen zoetigheden op tafel neerzet. Om de paar minuten spoort ze me aan nog een koekje te nemen: een dadelkoekje uit Kerman, een zandkoekje uit Yazd of een zelfgemaakte honing-pistachecalorieënbom. Ik sla alles netjes drie keer af, zoals de etiquette voorschrijft, en neem pas daarna een koekje aan. ‘Don’t do tarof !’ valt de professor zijn vrouw bij, ‘neem gewoon wat je wilt.’ Ik twijfel; meent hij dit of is dit ook weer tarof?

Tarof, de Iraanse kunst om iedereen zich tevreden te laten voelen, of de schijn daarvan op te houden, is een fenomeen van de Iraanse cultuur dat misschien wel het verst van de Nederlandse af staat. Ik ben er nog niet over uit of ik het een prettige beleefdheidsvorm vind of hypocriet overbodig gedrag. Verwarrend is het in ieder geval wel. Tarof is het tegendeel van de Nederlandse directheid. Je zegt niet wat je denkt, je neemt niet zomaar aan wat je wordt aangeboden. Tarof is toneelspelen. Je wordt altijd geacht aardige dingen te zeggen, ook al meen je het niet.

Sommige Iraniërs, met name jongeren, vinden het beleefdheidsspel stomvervelend en slaan het ritueel liever over. Op het feest van Kazem was tarof nadrukkelijk verboden. Op voorhand werd gezegd dat er niets zou worden aangeboden en dat ik, net als de anderen, gewoon moest pakken wat ik wilde, als ik daar zin in had. Maar een dergelijke uitspraak kan ook tarof op zich zijn. Je weet immers nooit wat de ware intentie van je gesprekspartner is, dat is de grap, en je kunt soms moeilijk inschatten of je iets aan moet nemen of niet.

Ik heb inmiddels drie koekjes achter mijn kiezen en wil echt niet meer. Maar Shiva blijft maar aanbieden, zelfs nadat ik de koekjes drie keer heb afgeslagen. Als ik er nog eentje eet ben ik dadelijk kotsmisselijk, maar sla ik het af dan beledig ik haar misschien. ‘Doe geen tarof,’ herhaalt de professor als ik voor de vierde keer afsla. Maar ik doe geen tarof, ik wil geen koekjes meer! wil ik uitschreeuwen. Toch pak ik nog maar een koekje. Waarschijnlijk vinden ze me een onbeleefde veelvraat.

Shiva’s onophoudelijke tarof is misschien ook een manier om te verdoezelen dat haar Engels niet zo goed is. Veel verder dan vriendelijk naar elkaar lachen komen we niet met onze kennismaking. Mahmoud blijkt wel van een praatje te houden, maar dan liever met zijn vrienden. Zijn mobieltje van het nieuwste model Nokia laat telkens als er een bericht binnenkomt een opzwepend housebeatje horen.

‘Mahmoud studeert economie aan een van de beste universiteiten van Teheran, maar hij hangt liever de hele dag met zijn vrienden in een koffietentje,’ vertelt zijn vader. ‘Hij kan alles doen wat hij wil, zelfs in het buitenland studeren. Maar die jongen is lui. Misschien hebben we hem te veel verwend.’ Met geveinsde boosheid kijkt hij naar de bellende Mahmoud. ‘Maar helemaal verloren is hij niet. We proberen hem nu op het rechte pad te krijgen door hem zo veel mogelijk bijles te geven.’ De professor staat er dan ook op dat ik Mahmouds Engels bij probeer te spijkeren en hem gaandeweg misschien ook wat discipline bijbreng. ‘Jij bent tenslotte een serieuze studente die helemaal naar Iran is gekomen om onderzoek te doen,’ vervolgt hij. Dat ik al vijf jaar studeer en de helft van mijn studietijd in de kroeg heb gehangen hou ik maar even voor me.

‘Maar onze Fereshteh, ons engeltje, die is veel serieuzer.’ De professor geeft zijn dochter trots een klopje op haar knie. Fereshteh begint te blozen. Verlegen vertelt ze dat ze net klaar is met haar middelbare school. Ze studeert nu onafgebroken voor het Concours, het grote toelatingsexamen voor de universiteit. De meeste Iraanse scholieren nemen na de middelbare school nog een jaar extra lessen om zich klaar te stomen voor het examen, dat werkelijk over alles gaat. Fereshteh concentreert zich vooral op wis- en natuurkunde want ze wil graag civiele techniek gaan studeren. Zoals veel andere studenten slaapt ze overdag en studeert ze de hele nacht, wanneer het rustig is. Haar interesse voor de exacte vakken blijkt ze van haar moeder te hebben, die parttime als wiskundige werkt. ‘Maar het liefst zou Shiva de hele dag haar kinderen verwennen,’ zegt de professor.

Shiva is ondertussen alweer opgestaan om nog eens met eten rond te gaan. Dit keer word ik aangespoord om een enorme berg fruit op mijn bordje te laden. Misselijk staar ik naar het eten.

Na een copieus diner en een paar rondes thee met zoetigheden te hebben genuttigd, word ik door de taxi opgehaald. De professor staat erop de chauffeur te betalen. We spreken af dat ik iedere week op bezoek kom om met Shiva, Mahmoud en Fereshteh Engels te oefenen. Eens per week met deze vriendelijke familie een avond doorbrengen in ruil voor gratis onderdak en voedsel lijkt me een fantastische afspraak.

‘Als er iets is wat we voor je kunnen doen, kun je mij of Mahmoud altijd bellen,’ drukt de professor me nog eens op het hart.

Ik bedank hem hartelijk en stap in de auto. Beschaamd denk ik terug aan mijn twijfel over zijn goede bedoelingen.

6

Straat van Martelaar Behesti, Martelaar Chamran Highway, Martelaar Motaharistraat. Niet alleen het martelaarsmuseum en de ontelbare muurschilderingen memoreren de martelaren van de revolutie en oorlog, tijdens een taxirit door Teheran word je voortdurend aan hen herinnerd. Vandaag neem ik eens geen taxi darbaast (letterlijk ‘deur dicht’). De gedeelde taxi’s die als een soort buslijnen een vaste route volgen, zijn veel goedkoper. Het busvervoer is in Iran gescheiden voor mannen en vrouwen, de gedeelde taxi’s zijn dat niet. Ik pas nog net naast de twee grote mannen op de achterbank van de rammelende Peykan.

Een paar grote kruispunten en martelaren verderop vraag ik de chauffeur te stoppen, ik druk een biljet van honderd toman in zijn handen, nog geen tien cent, en stap uit bij een van de winkels van de Bonyad-e Shahid, de Stichting van de Martelaren. Overal in de stad zijn soortgelijke zaken te vinden, variërend van piepkleine tot enorme filialen, gevuld met propaganda over de oorlog met Irak en het martelaarschap.

Na de revolutie, met de omverwerping van de sjah, creëerde het nieuwe regime een systeem waarin de zogenaamde bonyads van groot belang zijn. Zo zorgen de Bonyad-e Mostazafin, de Stichting voor de Onderdrukten, en de Bonyad-e Shahid, de Stichting van de Martelaren, voor welzijnszorg en sociale voorzieningen. Naast hun functie als ‘liefdadigheidsorganisatie’ runnen deze bonyads een variëteit aan economische activiteiten en ze hebben in de loop der jaren een enorme rijkdom vergaard. Zij hebben onder andere geconfisqueerd eigendom van het ancien régime in hun bezit: paleizen, industrieën en ander onroerend goed uit de tijd van de sjah. Vanwege de combinatie van economische activiteiten en liefdadigheid worden deze bonyads wel omschreven als ‘semistaatsgecontroleerde liefdadigheidsorganisaties’, een hele mond vol voor de obscure handelsorganisaties in handen van de geestelijkheid.

De Stichting van de Martelaren speelde een belangrijke rol in de mobilisatie voor de oorlog tegen Irak. Terwijl andere organisaties verantwoordelijk waren voor de eigenlijke rekrutering, training en uitzending van vrijwilligers was de martelaarsstichting verantwoordelijk voor de propaganda en bood zij extra beloningen aan degenen die zich aanmeldden als vrijwilliger. De organisatie, opgericht in 1980, beloofde de families van martelaren financieel te ondersteunen. Zij kregen niet alleen een maandelijkse bijdrage, ook kregen zij een voorkeursbehandeling bij voedselrantsoenen, pelgrimstochten naar Mekka en huisvesting. De stichting betaalde bovendien voor begrafenissen en ceremonies voor martelaren. Nog altijd geeft de Stichting van de Martelaren jaarlijks miljoenen euro’s uit aan de publicatie van boeken, posters en films ter herdenking van de revolutie en oorlog. En ook de muurschilderingen die honderden muren in Teheran en andere Iraanse steden sieren worden met name in opdracht van deze stichting gemaakt.

Ik ga de winkel van de Bonyad-e Shahid binnen, op zoek naar materiaal voor mijn onderzoek. De winkel is een van de grootste in zijn soort. Rijen boekenkasten met biografieën van bekende gesneuvelde soldaten en generaals vullen de immense ruimte. Uit de speakers bij de toonbank klinkt onafgebroken geweeklaag, rouw- en strijdliederen die de martelaarsdood verheerlijken.

‘Kan ik u misschien ergens mee helpen?’ vraagt een man achter me in het Engels. Ik kijk op uit het boek met foto’s van de ‘Jang-e Tahmili’, zoals het conflict met Irak steevast genoemd wordt: ‘de opgelegde oorlog’.

Een kleine gedrongen man van achter in de dertig kijkt me argwanend aan. Net als de andere verkopers, die me van achter de toonbank staan aan te gapen.

‘Ik kijk gewoon wat rond’ lijkt me hier niet het juiste antwoord en dus vertel ik de man over mijn onderzoek.

‘Nou, dan bent u hier wel op de juiste plek,’ zegt hij verheugd. ‘We hebben hier duizenden werken over de glorie van het martelaarschap.’ Vervolgens steekt hij exact hetzelfde betoog af als de directeur van het martelarenmuseum. Zou iedereen die in de martelarenbranche werkt dezelfde tekst uit zijn hoofd leren? Maar anders dan zijn voorganger is de verkoper geïnteresseerd in mijn mening. ‘Wat vindt u van het martelaarschap?’

Zijn vraag slaat me volkomen uit het veld. Naar propaganda luisteren heeft iets kalmerends. Het werkt bijna als een kinderliedje dat je maar herhaalt en herhaalt om een kind in slaap te sussen. Daar sta ik met mijn mond vol tanden. Wat moet ik nu in godsnaam zeggen? Dat ik het fantastisch vind dat duizenden kindsoldaten zich vrijwillig in mijnenvelden hebben gestort in naam van de islam? Stotterend begin ik een verhaal over hoe elke cultuur anders is, haar eigen waarden en tradities heeft, dat oorlog heel erg is maar dat iedereen die zijn leven geeft voor zijn vaderland toch respect verdient.

De verkoper kijkt me onderzoekend aan. Dan gebaart hij me naar het eind van het gangpad te lopen. Hij kijkt om zich heen of er iemand in de buurt staat, maar de andere verkopers hebben hun interesse alweer verloren en zijn druk met elkaar in gesprek. ‘Geloof je echt in die onzin?’ fluistert hij.

Ik kijk hem niet-begrijpend aan.

Hij wijst op een van de posters die de muur sieren: een afgerukte bloederige arm wordt omringd door bloeiende tulpen, de vuist houdt een granaat nog stevig vast, een witte duif fladdert sierlijk naar de hemel. YA HUSSEIN, heil Hussein, staat erbij geschreven.

‘Mooi hè, martelaarschap?’ zegt de verkoper op een toon waarin de minachting doorklinkt. ‘Iedereen weet dat er voor niets tienduizenden mensen zijn omgekomen tijdens de oorlog, maar de regering zal dat nooit toegeven. Die doet nog steeds alsof die acht jaar het mooiste is wat Iran ooit is overkomen.’ Hij kijkt me doordringend aan. ‘Ik heet Reza,’ stelt hij zich voor.

Ik weet nog steeds niet zo goed wat ik moet zeggen. Meent deze man wat hij zegt of is dit een soort test?

‘Als je wilt, kunnen we een keer ergens anders afspreken, dan vertel ik je wat je echt moet weten en kan ik je misschien aan goede bronnen helpen,’ fluistert hij.

Wat is dit voor rare kwibus? Eerst houdt hij een heel verhaal over de wonderen van de zelfverkozen dood en nu brandt hij alles waar hij voor werkt in een paar minuten af.

‘Ik werk hier ook alleen maar om geld te verdienen,’ zegt hij alsof hij mijn gedachten kan lezen. ‘Maar dat betekent niet dat ik er ook achter sta.’

Ik weet niet zo goed wat ik met zijn voorstel aan moet. Probeert hij me uit de tent te lokken en zal hij zodra ik iets interessants zeg naar iemand van de geheime dienst hollen en rapport uitbrengen over deze Nederlandse spion? Als dat zo is kan ik mijn onderzoek naar propaganda verder wel op mijn buik schrijven. Aan de andere kant, als hij de waarheid spreekt kan hij wellicht een interessant kijkje in de martelarenbranche bieden. Maar wat heeft hij erbij te winnen om een buitenlandse ‘de waarheid’ te vertellen? Mijn nieuwsgierigheid wint het van de achterdocht en dus spreken we af elkaar later die week in een café te ontmoeten. Voor de vorm zoekt hij nog een paar films voor me uit, raapt een paar posters bij elkaar en geeft me een stapel fotoboeken en cd’s.

‘Veel succes met uw onderzoek,’ zegt hij plechtig als we hebben afgerekend.

7

‘Barf, barf!’ klinkt het van ergens boven mijn hoofd. Al glibberend probeer ik de steile weg naar mijn taalschool af te dalen. Tegelijkertijd komt er een enorm pak sneeuw naar beneden razen. Nog net op tijd kan ik opzij springen en de opspattende sneeuwbrokken ontwijken. Ik kan me met moeite staande houden op het gladde trottoir. ‘Bebakshid khanum, het spijt me, mevrouw,’ roept een stipje op het dak van het appartement me nog na als ik alweer het volgende gevaar trotseer. Een onbestuurbaar geworden Peykan glijdt recht op me af. Ik spring in de berm. Met piepende remmen en een verschrikkelijke knal komt de Peykan tegen een andere auto tot stilstand.

De aanhoudende sneeuwval heeft het verkeer en het leven in Teheran volkomen ontregeld. De oude Peykans zijn niet tegen de kou en gladheid opgewassen en komen met geen mogelijkheid veilig de helling op of af. Taxi’s komen maar met moeite op de plaats van bestemming, bussen rijden nog minder op tijd dan ooit, en maar weinig mensen wagen zich te voet op de spekgladde wegen. De daken van de huizen en appartementencomplexen zijn bedekt met een dikke laag sneeuw. Om lekkage of instorting van daken te voorkomen moet de sneeuw snel geruimd worden. Overal in de stad hoor je de speciale sneeuwruimers hun diensten aanbieden: ‘Barf, barf, sneeuw, sneeuw.’ Ik schuifel voorzichtig verder en passeer een appartement in aanbouw. De bouwvakkers, Afghanen, werken, eten en slapen in het open gebouw dat slechts met zeil is afgeschermd. Er brandt een vuur in een poging de koude ruimte op te warmen.

Als ik eindelijk bij mijn taalschool aankom, merk ik pas hoezeer het leven ontregeld is. Het gebouw is volkomen verlaten. Vertwijfeld loop ik door de gang, ik had met Shirin, een van mijn schoolgenoten, afgesproken om na de les te gaan skiën, maar het gebouw is totaal uitgestorven.

‘Ik geloof dat wij de enigen zijn die naar buiten durven vandaag,’ hoor ik achter me in vet Amerikaans accent net als ik weer weg wil gaan. Shirin is een vierendertigjarige Iraanse, maar is op haar negende naar Amerika verhuisd. Ze is opgegroeid in Los Angeles, de stad die in Iran en de Iraanse diaspora beter bekend is als ‘Teherangeles’. Geschat wordt dat alleen daar al zeshonderdduizend Iraniërs wonen. Hoewel ze goed Farsi spreekt, merkt iedereen direct dat ze ‘buitenlands’ is. Vandaar dat ze met taallessen haar uitspraak probeert op te vijzelen.

‘All right, let’s hit the ski run!’ roept ze. Zoals gewoonlijk voel ik me naast Shirin totaal underdressed. Vandaag draagt ze een hippe combinatie van een chique heuplange witte jas met bontkraag en een uitdagend kleine knalrode hoofddoek. Een strakke spijkerbroek en witte bontlaarsjes maken het geheel af. ‘Dat we hier gedwongen worden islamitisch gekleed te gaan, betekent niet dat ik in een jutezak hoef rond te lopen!’ lacht ze als ik haar complimenteer met haar modieuze verschijning.

‘Ik heb bij elke manteau een bijpassende hoofddoek en handtas,’ gaat ze verder terwijl ze sierlijk met haar Pradatasje zwaait. ‘Een echte Persian princess,’ giechelt ze. We lopen de straat op en gaan op zoek naar een taxi.

Na een eindeloze rit over de spekgladde wegen die normaal maar een halfuur duurt, komen we aan bij de skipiste van Tochal. Ook al is het een doordeweekse dag, toch zijn er vandaag veel mensen op de been. Vooral rijkeluis kinderen lijken vandaag massaal gespijbeld te hebben om van de vers gevallen sneeuw en het prachtige winterweer te genieten. De parkeerplaats staat vol met dure buitenlandse auto’s die alleen de Noord-Teheraanse upper class zich kan veroorloven. Coole jongens en meisjes lopen met hun snowboard of ski’s langs de steile weg richting de cabine. Dure merkkleding en bepleisterde neuzen die een recente nose-job verraden voeren de boventoon.

De meeste bezoekers wandelen het eind van de parkeerplaats naar de gondels, een flinke klim langs een steile weg omhoog. Maar Shirin wil haar energie liever sparen voor de piste. We proberen een lift te krijgen van een van de stoere jongens die met hun buitenlandse auto’s over de weg omhoogscheuren. Lang hoeven we niet te wachten. ‘Stap maar in,’ schreeuwt een jongen met hip ringbaardje en lang haar boven de stampende muziek uit. Zijn Peugeot ruikt nog nieuw. EMINEM staat er in schreeuwende letters op de zijkanten en achterkant van zijn auto. Het nieuwste album van de Amerikaanse rapper knalt uit de speakers.

‘Waar komen jullie vandaan?’ vraagt hij terwijl hij hard optrekt met zijn turbo-injectie.

Bij het woord Amsterdam gaan zijn ogen twinkelen.

‘Hasj!’

Ik complimenteer hem met zijn kennis. Het is in ieder geval weer iets anders dan het: ‘Holland? Land van de bloemen!’ dat ik tot nu toe van iedereen te horen kreeg. Deze jongen wil het duidelijk niet over bloemen hebben. ‘Klopt het dat mensen in Amsterdam in het openbaar seks met elkaar hebben?’ wil hij weten. ‘En zijn drugs echt in elke winkel te koop?’

In mijn poging om zijn beeld van Amsterdam iets bij te stellen is hij niet geïnteresseerd.