Uwe Timm

Mijn broer bijvoorbeeld

Vertaald door Gerrit Bussink

Uitgeverij Podium
Amsterdam

Voor deze vertaling is een werkbeurs toegekend door de Stichting Fonds voor de Letteren.

Deze uitgave werd mede mogelijk gemaakt door het Goethe-Institut Inter Nationes (GI).

Eerste druk 2004
Tweede druk oktober 2005
Derde druk maart 2020

Oorspronkelijke titel Am Beispiel meines Bruders
Copyright © Uwe Timm/Kiepenheuer & Witsch 2003
Copyright © vertaling Gerrit Bussink/Uitgeverij Podium 2004
Omslagontwerp bij Barbara
Foto omslag Joanna Jankowska/Arcangel
Foto auteur Gunter Glücklich
Verzorging e-book Coco Bookmedia

ISBN e-book 978 90 5759 508 0

Deze digitale editie is gemaakt naar de derde druk, maart 2020

www.uitgeverijpodium.nl

above the battle’s fury –
clouds and trees and grass –
William Carlos Williams

Verheven worden – lachen, juichen, uitbundige vreugde – dat is het gevoel dat ik heb bij de herinnering aan een gebeurtenis, een beeld, het eerste dat me is bijgebleven. Met dat beeld begint voor mij de kennis van mezelf, de herinnering: ik kom uit de tuin in de keuken, waar de grote mensen staan, mijn moeder, mijn vader, mijn zus. Ze staan daar en kijken naar me. Ze zullen iets gezegd hebben wat ik me niet meer herinner, misschien: kijk eens; of ze hebben gevraagd: zie je iets? En ze keken naar de witte kast, waarvan ik later hoorde dat het een bezemkast was. Daar – dat beeld is me altijd bijgebleven – boven die kast, zie ik haar, blond haar. Iemand heeft zich achter de kast verstopt – en dan komt hij te voorschijn, mijn broer, en hij tilt me op. Zijn gezicht kan ik me niet herinneren. Ook niet wat hij aanhad, waarschijnlijk een uniform, maar de situatie is heel duidelijk: terwijl ze met z’n allen naar me staan te kijken ontdek ik het blonde haar achter de kast, en dan dat gevoel: ik word opgetild – ik zweef.

Het is de enige herinnering aan mijn zestien jaar oudere broer, die een paar maanden later, eind september, in Oekraïne zwaargewond raakte.

30-9-1943

Lieve pap

Helaas ben ik op de 19de zwaargewond geraakt ik kreeg een kogel van een pantsermitrailleur door beide benen die die ze nu hebben afgezet. Mijn rechterbeen hebben ze onder de knie afgezet en mijn linkerbeen is bij het bovenbeen afgezet erg veel pijn heb ik niet meer troost mam het gaat allemaal voorbij over een paar weken ben ik in Duitsland en dan kun je Me bezoeken ik ben niet roekeloos geweest

Nu moet ik stoppen

Groeten ook aan mama, Uwe en de anderen

Kurdel

Op 16-10-1943 om acht uur ’s avonds is hij in veldlazaret 623 gestorven.

Gedurende mijn hele jeugd is hij mijn metgezel geweest, afwezig en toch aanwezig, in het verdriet van mijn moeder, in de twijfels van mijn vader, in de vage opmerkingen die mijn ouders tegen elkaar maakten. Er werd over hem verteld. Het ging dan om kleine, altijd vergelijkbare situaties, waarin hij naar voren kwam als moedig en fatsoenlijk. Ook als het niet over hem ging, was hij toch aanwezig, meer aanwezig dan andere doden, door verhalen, foto’s, en in de vergelijkingen van mijn vader, waarmee hij mij, het nakomertje, erbij betrok.

Ik heb verscheidene keren geprobeerd om over mijn broer te schrijven. Maar het bleef bij pogingen. Ik las in zijn veldpostbrieven en in het dagboek dat hij aan het front in Rusland heeft bijgehouden. Een dun schriftje met een lichtbruine kaft en het opschrift Notities.

Ik wilde de aantekeningen van mijn broer vergelijken met het oorlogsdagboek van zijn divisie, de SS-Totenkopfdivision, om op die manier meer te weten te komen en te begrijpen wat er achter zijn schaarse woorden schuilging. Maar ik hield het lezen in zijn dagboek of zijn brieven nooit lang vol.

Een angstig terugdeinzen, zoals ik dat als kind kende uit een sprookje, het verhaal van ridder Blauwbaard. Mijn moeder las me ’s avonds de sprookjes van de gebroeders Grimm voor, sommige meer dan eens, ook het sprookje van Blauwbaard, maar alleen van dat sprookje wilde ik nooit het slot horen. Zo griezelig vond ik het als de vrouw van Blauwbaard na zijn vertrek, en ondanks het verbod, de afgesloten kamer binnen wil dringen. Op die plek vroeg ik mijn moeder altijd te stoppen met voorlezen. Pas jaren later, ik was al volwassen, heb ik het sprookje uitgelezen.

Toen deed ze de deur open, en op het moment dat hij openging stroomde het bloed haar tegemoet, en aan de muren zag ze dode vrouwen hangen, en van sommige was alleen nog het geraamte over. Ze schrok zo erg dat ze de deur meteen weer dichtsloeg, maar daarbij schoot de sleutel uit het slot en viel in het bloed. Vlug raapte ze de sleutel op. Ze wilde het bloed van de sleutel vegen, maar het was vergeefse moeite, als ze er het bloed aan de ene kant had afgeveegd, kwam het aan de andere kant weer te voorschijn.

Een andere reden was mijn moeder. Zolang zij leefde voelde ik me niet in staat om over mijn broer te schrijven. Ik wist al van tevoren wat ze op mijn vragen zou antwoorden. We moeten de doden laten rusten. Pas toen ook mijn zus gestorven was, de laatste die hem heeft gekend, was ik vrij om over hem te schrijven, en vrij betekent: alle vragen kunnen stellen, met niets en niemand rekening hoeven houden.

Een enkele keer droom ik over mijn broer. Meestal zijn het maar flarden, een paar beelden, situaties, woorden. Eén droom is me altijd bijgebleven.

Iemand wil het huis binnendringen. Buiten staat een gedaante, donker, vuil, onder de modder. Ik probeer de deur dicht te duwen. De gedaante – die geen gezicht heeft – probeert zich naar binnen te wringen. Uit alle macht duw ik tegen de deur, duw ik die man terug. Hij heeft geen gezicht, maar ik weet zeker dat het mijn broer is. Ten slotte slaag ik erin de deur in het slot te duwen en de grendel erop te schuiven. Maar tot mijn ontzetting houd ik een ruwe, kapotgescheurde jas in mijn handen.

Mijn broer en ik.

In andere dromen heeft hij hetzelfde gezicht als op de foto’s. Er is maar één foto van hem in uniform. Van mijn vader bestaan veel foto’s met en zonder stalen helm, met veldmuts, in dienst- en in uitgaansuniform, met pistool en met de dolk van de Luftwaffe. Maar van mijn geüniformeerde broer bestaat alleen die ene foto: met een karabijn in zijn hand tijdens het appel op de binnenplaats van een kazerne. Je ziet hem op die foto van heel ver en zo onduidelijk dat alleen mijn moeder kon beweren dat ze hem meteen had herkend.

Sinds ik over mijn broer schrijf staat er in mijn boekenkast een foto van hem in burger, waarschijnlijk gemaakt in de tijd dat hij zich vrijwillig bij de Waffen-ss aanmeldde, een beetje van onderaf genomen, waardoor zijn gezicht, smal, glad en met een al vaag zichtbare steile plooi tussen zijn wenkbrauwen, een peinzende, strenge uitdrukking krijgt. Links in zijn blonde haar zit een scheiding.

Een verhaal dat mijn moeder steeds weer vertelde was dat hij zich als vrijwilliger bij de Waffen-ss wilde gaan aanmelden, maar de weg kwijt was geraakt. Ze vertelde het alsof wat erop volgde voorkomen had kunnen worden. Het is een verhaal dat ik zo vroeg en zo vaak heb gehoord dat ik alles voor me zie alsof ik erbij ben geweest.

In december 1942, op een extreem koude dag, was hij laat in de middag met de trein naar Ochsenzoll gegaan, waar de ss-kazernes stonden. De straten waren besneeuwd. Een richtingbord was er niet en bij het invallen van de duisternis was hij verdwaald en langs de laatste huizen in de richting van de kazernes gelopen, waarvan hij zich de ligging op de kaart had ingeprent.

Geen mens te zien. Hij loopt het open landschap in. De lucht is onbewolkt en alleen boven de laagtes en de beken hangen dunne nevelslierten. Boven een groepje bomen is net de maan opgekomen. Mijn broer wil alweer omkeren als hij een man ontdekt. Een donkere gedaante, die langs de weg staat en over de besneeuwde akker in de richting van de maan kijkt.

Even aarzelt mijn broer, omdat de man er als verstard bij staat en ook niet beweegt als hij de naderende, in de sneeuw knerpende voetstappen eigenlijk had moeten horen. Mijn broer vraagt of hij de weg naar de ss-kazerne weet. Een hele tijd lijkt het of de man niets heeft gehoord, dan draait hij zich langzaam om en zegt: Daar. De maan lacht. En als mijn broer opnieuw de weg naar de kazerne vraagt, zegt de man dat hij met hem mee moet komen en begint meteen ook al te lopen, met snelle pas en grote stappen. Zonder zich om te draaien, zonder ook maar één keer in te houden loopt hij door de nacht. Het is al veel te laat om nog gekeurd te worden. Mijn broer vraagt de weg naar het station, maar zonder te antwoorden loopt de man door, langs donkere boerderijen, langs stallen waar het hese geloei van de koeien te horen is. Onder hun voeten splintert het ijs in de karrensporen. Na een tijdje vraagt mijn broer of ze wel op de goede weg zijn. De man blijft staan, draait zich om en zegt: ja, we gaan naar de maan, daar, de maan lacht, hij lacht omdat de doden er zo stijf bij liggen.

Toen hij ’s nachts thuiskwam vertelde mijn broer dat er even een rilling over zijn rug was gelopen en dat hij later, weer op het station, twee politieagenten was tegengekomen die op zoek waren naar een gek die uit het gesticht van Alsterdorf was weggelopen.

En toen?

De volgende dag had hij ’s morgens vroeg opnieuw de trein genomen, hij had de kazerne en het keuringsbureau gevonden en was meteen goedgekeurd: 1,85 lang, blond, blauwe ogen. Zo werd hij pionier bij de pantserbrigade van de SS-Totenkopfdivision. Achttien was hij.

De divisie werd beschouwd als een elite-eenheid van de ss, net als de divisies Das Reich en Leibstandarte Adolf Hitler. De Totenkopfdivision was in 1939 voortgekomen uit de bewakingseenheid van het concentratiekamp Dachau. Als bijzonder distinctief droegen de soldaten niet alleen, net als de andere ss-eenheden, een doodshoofd op hun uniformpet maar ook op hun kraagspiegel.

Vreemd was dat de jongen thuis zo nu en dan verdween. Niet omdat hem straf te wachten stond, nee, hij verdween gewoon, zomaar, zonder duidelijke reden. Plotseling was hij onvindbaar. En even plotseling was hij er weer. Mijn moeder vroeg dan waar hij had gezeten. Hij verklapte het niet.

Hij was in die tijd lichamelijk nogal zwak. Dokter Morthorst had bloedarmoede en hartritmestoornissen geconstateerd. In die tijd vertikte mijn broer het om buiten te spelen. Hij bleef constant binnen, hij ging ook niet naar de winkel, die via een trap vanuit onze woning bereikbaar was, en ook niet naar de door mijn vader atelier genoemde werkplaats. Hij was spoorloos in onze toch overzichtelijke woning met vier kamers, een keuken, een toilet en een rommelkamer. Mijn moeder was de kamer uit gelopen en kwam even later terug. Hij was weg. Ze riep, keek onder de tafel, in de kast. Niets. Alsof hij in rook was opgegaan. Het was zijn geheim. Het enige vreemde aan de jongen.

Later, jaren later, zo vertelde mijn moeder, had ze bij het verven van de ramen de houten verhoging ontdekt. Op het eerste gezicht – de woning lag op de begane grond – kon je denken dat het een vensterbank was. Die verhoging kon je naar voren trekken en daarachter hadden katapulten gelegen, een zaklantaarn, schriften en boeken waarin in het wild levende dieren werden beschreven: leeuwen, tijgers, antilopen. De titels van de andere boeken kon mijn moeder zich niet meer herinneren. Daar moet hij hebben zitten lezen. Hij luisterde, hoorde de voetstappen, de stemmen, van moeder, van vader en hij was onzichtbaar.

Toen mijn moeder de schuilplaats vond zat mijn broer al in het leger. Die ene keer dat hij nog op bezoek is geweest, is ze vergeten hem ernaar te vragen.

Hij moet als kind bleek, bijna doorschijnend geweest zijn. En daardoor kon hij verdwijnen en plotseling weer opduiken, aan tafel zitten alsof er niets aan de hand was. Op de vraag waar hij had gezeten, zei hij alleen: onder de vloer. Wat ook wel een beetje klopte. Zijn gedrag was vreemd, maar mijn moeder stelde verder geen vragen, ze ging ook zijn gangen niet na en vertelde niets aan mijn vader.

Hij was als kind nogal bangelijk, zei mijn moeder.

Hij loog niet. Hij was altijd correct. En vooral: hij was dapper, zei mijn vader, als kind al. Een dappere jongen. Zo werd hij beschreven, ook door verre familieleden. Het waren verbale constateringen, en dat zullen het ook voor hem wel geweest zijn.

Zijn dagboekaantekeningen beginnen in het voorjaar van 1943, op 14 februari, en ze eindigen op 6-8-’43, zes weken voordat hij gewond raakte, tien weken voor zijn dood. Hij heeft geen dag overgeslagen. Dan, plotseling, stoppen ze. Waarom? Wat is er op 7-8 gebeurd? Daarna is er nog maar één ongedateerde aantekening, maar daarover later meer.

14 feb.

Elk uur verwachten we in actie te moeten komen.

Vanaf ¹/₂ 10 alarm.

15 feb.

Gevaar geweken, wachten.

Zo gaat het door, dag na dag. De ene keer staat er wachten, dan weer: de oude sleur of: aantreden voor het appel.

25 feb.

We vallen een heuvel aan. De Russen trekken zich terug. ’s Nachts beschieting aanvoerweg.

26 feb.

Vuurdoop. 1 bataljon Russen wordt teruggeslagen. ’s Nachts in stelling zonder winterkleren achter MG. 27 feb.

Terrein wordt uitgekamd. Veel buit! daarna verder oprukken.

28 feb.

1 dag rust, grote luizenjacht, verder naar Onelda.

Dat is zo’n fragment waar ik vroeger altijd even stopte en aarzelde of ik wel verder zou lezen. Zou met luizenjacht misschien ook iets heel anders bedoeld kunnen zijn dan gewoon het ontluizen van je uniform? Aan de andere kant zou er dan niet staan 1 dag rust. Maar dan dit: Veel buit.

Wat moet ik daarachter zoeken? Wapens? Waarom dat uitroepteken, dat verder in zijn aantekeningen bijna niet voorkomt?

14 maart

Vliegtuigen. Ivan valt aan. Mijn loodzware buitgemaakte rijdende MG schiet als bezetene ik kan de spuit nauwelijks in bedwang houden, paar treffers

15 maart

We rukken op naar Charkov kleine groepjes achtergebleven Russen.

16 maart

In Charkov

17 maart

rustige dag

18 maart

onafgebroken bombardementen van de Russen 1 bom op ons kwartier 3 gew. Mijn rijdende MG schiet niet ik neem mijn MG 42 en knal 40 H schot trommelvuur

Zo gaat het maar door, korte aantekeningen, met potlood, in een onregelmatig handschrift, misschien geschreven op een vrachtauto, in het kampement, voor een nieuwe actie, dag na dag: wapeninspectie, regen en modder, training MG met scherp schieten, exercitie vlammenwerper 42.

21 maart

Donets

Bruggenhoofd over de Donets. 75 m rookt Ivan sigaretten, voer voor mijn MG.

Dat is het fragment waar ik, als ik daar vroeger op stuitte – het sprong me linksboven op de pagina letterlijk in het oog – stopte met lezen en het schrift weer opborg. En pas toen ik had besloten om over mijn broer, en dus ook over mezelf, te schrijven, de herinnering toe te laten, voelde ik me vrij om uit te zoeken wat daar was vastgelegd.

Voer voor mijn MG: een Russische soldaat, misschien van zijn leeftijd. Een jongeman die net een sigaret had opgestoken – zijn eerste trek, het uitblazen, genieten van de rook die voor de volgende trek van de brandende sigaret opstijgt. Waar zal hij aan gedacht hebben? Aan de aflossing, die niet lang meer op zich kon laten wachten? Aan de thee, een stuk brood, aan zijn vriendin, zijn moeder, zijn vader? Een uiteendrijvend wolkje rook in dat met vochtigheid doordrenkte landschap, sneeuwresten, smeltwater in de loopgraaf, het tere groen aan de wilgen. Waar zal hij aan gedacht hebben, die Rus, die Ivan, op dat moment? Voer voor mijn MG.

Als kind was hij lange tijd nogal ziekelijk. Onverklaarbaar hoge koorts. Roodvonk. Er is een foto van hem in bed, zijn blonde haar in de war. Mijn moeder vertelt dat hij ondanks de pijn zo verbazingwekkend kalm was, een geduldig kind. Een kind dat veel bij zijn vader was. Op de foto’s staat mijn vader met zijn zoon, op schoot, op de motorfiets, in de auto. Mijn zus, twee jaar ouder dan mijn broer, lijkt er niet bij te horen.

Zijn troetelnamen, die hij zichzelf als kind had gegeven: Daddoem, Koerdelboemboem.

Van mij, het nakomertje, vond mijn vader dat ik te veel bij de vrouwen zat. Mijn vader diende in die tijd bij de Luftwaffe en was in Frankfurt an der Oder gelegerd. In een brief die hij aan mijn broer in Rusland heeft geschreven, staat de zin: Uwe is een heel lieve kleine dreumes, maar een beetje verwend, nou ja, als wij eenmaal weer thuis zijn dan komt dat wel goed–.

Ik was toen wat je een moederskindje noemt. Ik genoot van de geur van vrouwen, die geur van zeep en parfum, ik zocht en genoot van – een vroeg gevoel – de zachtheid van borsten en dijen. Terwijl hij, mijn grote broer, als kleine jongen al meer naar mijn vader trok. En dan was er nog mijn zus, twee jaar ouder dan mijn broer, achttien jaar ouder dan ik. Ze kreeg weinig aandacht en nauwelijks genegenheid van mijn vader, waardoor ze iets stugs, iets brommerigs had, wat mijn vader dan weer stuurs noemde, zodat de afstand alleen nog maar groter werd.

Karl-Heinz, de grote jongen, waarom uitgerekend hij? En dan zweeg hij, en je zag het aan hem, het verlies en de gedachte wie hij in plaats van Karl-Heinz liever kwijt was geweest.

Mijn broer, dat was de jongen die niet loog, die altijd oprecht was, die niet huilde, die dapper was, die gehoorzaamde. Het voorbeeld.

Mijn broer en ik.

Over mijn broer schrijven betekent ook over hem schrijven, over mijn vader. De gelijkenis – de mijne – met hem is te zien via de gelijkenis – de mijne – met mijn broer. Hen schrijvend benaderen is proberen om te zetten wat in de herinnering bewaard gebleven is, proberen mezelf te vinden.

Allebei vergezellen ze me op mijn reizen. Als ik aan grenzen kom waar ik inreisformulieren moet invullen, dan zijn ze bij me, mijn vader, mijn broer, als deel van mijn naam, in blokletters schrijf ik in het voorgeschreven vakje: Uwe Hans Heinz.

Het was de dringende wens van mijn broer om mijn peter te zijn, mij als extra naam ook de zijne te geven, en mijn vader wilde graag dat ik als tweede naam de zijne zou dragen: Hans. In elk geval met de naam voortleven, in de ander, want in 1940 was al duidelijk dat de oorlog nog wel even zou duren en dat de dood steeds waarschijnlijker werd.

Op de vraag waarom mijn broer zich bij de ss had aangemeld, gaf mijn moeder een paar voor de hand liggende redenen. Uit idealisme. Hij wilde niet achterblijven. Zijn verantwoordelijkheid nemen. Net als mijn vader maakte ze een strikt onderscheid tussen de ss en de Waffen-ss. Intussen was de oorlog afgelopen, de afgrijselijke foto’s en de bij de bevrijding van de concentratiekampen gemaakte films waren vertoond en iedereen wist wat er gebeurd was. De smeerlappen, werd er gezegd, de misdadigers. Maar hun jongen was bij de Waffen-ss. De SS, dat waren normale gevechtseenheden. De misdadigers waren de anderen, de Sicherheitsdienst, de commando-eenheden. Vooral de top, de leiding. Ze hebben het idealisme van de jongen misbruikt.

Eerst een dreumes, later de Hitlerjugend. Marcheren achter de fanfare, wedstrijden, zingen, tressen. Er waren kinderen die hun ouders verklikten. Toch vond hij, je broer, het in tegenstelling tot jou nooit leuk om met soldaatjes te spelen.

Ik was ertegen, zei ze, dat Karl-Heinz zich bij de ss aanmeldde.

En mijn vader?

Mijn vader, geboren in november 1899, had zich al in de Eerste Wereldoorlog als vrijwilliger gemeld en was bij de veldartillerie terechtgekomen. Het is opvallend dat ik uit die tijd zo goed als niets van hem weet. Ik heb gehoord dat hij vaandrig is geweest en officier wilde worden, maar dat was na de verloren oorlog niet meer mogelijk en dus heeft hij zich met duizenden anderen uit het gedemobiliseerde leger bij een vrijkorps aangesloten en in de Baltische landen tegen de bolsjewisten gevochten. Maar waar precies en hoe lang en waarom, dat weet ik niet. En omdat bijna alle documenten en brieven tijdens het bombardement van 1943 zijn verbrand, kan ik daar ook niet meer achter komen.

In een album zitten een paar foto’s van mijn vader uit die periode. Op de ene foto, waar op de achterkant ‘1919’ staat, is een groep geüniformeerde jongemannen te zien. Sommigen dragen laarzen, anderen beenwindsels. Ze zitten op een brede stenen trap – misschien van een monument. Hij ligt samen met een andere jongeman voor de zittende figuren, zoals groepsfoto’s toen bij voorkeur werden gearrangeerd. Hij steunt met zijn linkerarm op de grond en lacht, een blonde, knappe jongeman. De jonge soldaten, zonder baard, keurige scheiding, zouden studenten kunnen zijn, waarschijnlijk waren ze dat ook. Een van hen draagt duidelijk een ring aan zijn pink en zijn ringvinger, een andere soldaat een zegelring. Ze zitten er volkomen ontspannen en lachend bij. Vermoedelijk heeft mijn vooraan liggende vader een grap gemaakt. Op andere foto’s staat hij samen met kameraden, kiekjes uit het soldatenleven. Op één foto staat hij op een stapelbed dat net in elkaar is gezakt. Hij staat in zijn nachthemd, met zijn uniformpet koket op zijn linkeroor. Vrolijk is het soldatenleven, falderie, faldera. Schamele huisjes met strodaken, boeren in Russische klederdracht, soldaten in de rij voor het eten, een span paarden, behangen met stalen helmen, van die groot uitgevallen Duitse stalen helmen uit de Eerste Wereldoorlog met aan weerskanten een wratvormig luchtgaatje. Het was het soort leven dat veel achttien-, negentienjarigen waarschijnlijk wel wilden leiden: avonturen, kameraadschap, buitenlucht, drank en vrouwen, vooral geen gewoon baantje – dat is wat uit die foto’s spreekt.

Als iemand naar het beroep van mijn vader vraagt, kan ik geen duidelijk antwoord geven: preparateur, soldaat, bontwerker.