REBECCA SOLNIT

Wiens
verhaal
is dit?

Uit het Engels vertaald
door Karina van Santen en Martine Vosmaer

Uitgeverij Podium
Amsterdam

Oorspronkelijke titel Whose Story Is This?

Oorspronkelijke uitgever Haymarket Books

© 2019 Rebecca Solnit

© 2020

Nederlandse vertaling Karina van Santen en

Martine Vosmaer/Uitgeverij Podium

Verzorging e-book Coco Bookmedia

Omslagontwerp bij Barbara

Kaarten US Geological Survey

Foto auteur Jude Mooney

ISBN e-book 978 90 5759 512 7

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, mei 2020

www.uitgeverijpodium.nl

Kathedralen en wekkers

We zijn met z’n allen iets onmetelijks aan het bouwen dat, hoewel onzichtbaar en immaterieel, een bouwwerk is, een bouwwerk waarin we wonen – of liever gezegd, vele elkaar overlappende bouwwerken. Ze zijn samengesteld uit ideeën, visies en waarden die naar voren komen in gesprekken, essays, artikelen, ruzies, slogans, berichten op sociale media, boeken, protesten en demonstraties. Over ras, klasse, gender, seksualiteit; over natuur, macht, klimaat, de onderlinge verbondenheid van alle dingen; over compassie, gulheid, gemeenschap, gemeenzaamheid; over gerechtigheid, gelijkheid, mogelijkheden. Hoewel de individuele stemmen en mensen er eerder waren, zijn dit collectieve projecten die geen invloed hebben als één persoon iets zegt, maar wel als een miljoen mensen datzelfde integreren in hun visie op de wereld en hun gedrag. De ‘wij’ in deze constructies wordt groter wanneer iets wat aanvankelijk subversief of een overtreding was normaal begint te worden, wanneer mensen buiten de muren op een dag binnen die muren wakker worden en vergeten dat ze ooit ergens anders waren.

De gevolgen van deze transformaties zijn misschien belangrijker naarmate ze subtieler zijn. Ze veranderen de wereld en doen dat vooral door een samenspel van kleine gebaren en uitingen en het omarmen van nieuwe visies op wat kan en zou moeten zijn. Het onbekende wordt bekend, buitenstaanders komen binnen, het vreemde wordt gewoon. Als je heel geduldig bewijzen verzamelt van transformaties die plaatsvinden door een miljoen kleine stapjes voordat ze resulteren in een historisch wettelijk besluit of een verkiezing of een andere verschuiving die ons ergens brengt waar we nooit eerder zijn geweest, kun je zien hoe de ideeën veranderen over rechten die mensen mogen opeisen, en over wat redelijk is en wie de beslissingen zou moeten nemen.

Ik heb de afgelopen jaren aandachtig gekeken naar het verloop van dit prachtige collectieve veranderingsproces, in gang gezet door de inspanningen van talloze mensen, afzonderlijk en gezamenlijk, door het verleden buiten de wet te stellen en hoop te koesteren op een betere toekomst, wat geleid heeft tot het ontstaan van Occupy Wall Street (2011), Idle No More (2012), Black Lives Matter (2013), #MeToo (2017) en de nieuwe feministische golven en revoltes, bewegingen voor de rechten van immigranten en transgenders, de Green New Deal (2018) en de groeiende macht en invloed van de klimaatbeweging. De afgelopen jaren is in de VS het pleidooi voor algemene gezondheidszorg, het opheffen van het kiescollege, het einde van de doodstraf en een energierevolutie die fossiele brandstoffen afzweert van de marge naar het centrum verschoven. Nieuwe helderheid over hoe onrecht in zijn werk gaat, van moord door de politie tot eindeloze uitvluchten voor verkrachting en het beschuldigen van de slachtoffers legt het raderwerk van dat onrecht bloot, maakt het herkenbaar wanneer het zich voordoet, en die herkenbaarheid prikt de vermommingen en uitvluchten voor die oude gewoontes door.

Voor mij was het een doorslaggevende intellectuele ervaring toen ik, begin jaren negentig, zag hoe negatief er werd geageerd tegen de viering van het vijfde eeuwfeest van de komst van Columbus naar Amerika, en hoe dankzij de grotere zichtbaarheid en hoorbaarheid van Native Americans de geschiedenis van dit halfrond en de ideeën over natuur en cultuur radicaal veranderden. Zo leerde ik dat cultuur belangrijk is, dat het de grondslag is voor overtuigingen die beleid vormgeven, dat verandering begint in de marge en de schaduw, en naar het centrum toe groeit, dat het centrum een plek van aankomst is en zelden van een echt nieuw begin, en dat zelfs heuse stichtingsverhalen veranderd kunnen worden. Maar nu besef ik dat niet de marges, waar het begint, of het centrum, waar we naar streven, er het meest toe doen, maar dat vooral de alomtegenwoordigheid van belang is.

We wonen in ideeën. Sommige zijn schuilplaatsen, sommige observatoria, sommige raamloze gevangenissen. Sommige verlaten we en andere betreden we. In het gunstigste geval is dit de afgelopen jaren zo’n snel en krachtig gezamenlijk proces geweest dat alleen wie goed heeft opgelet ziet hoe deuren worden aangebracht, torens verrijzen, ruimtes waarin onze gedachten zullen wonen vorm krijgen – en andere bouwwerken worden afgebroken. Vormen van onderdrukking en uitsluiting, zo algemeen aanvaard dat ze bijna onzichtbaar zijn, worden zichtbaar en vervolgens onaanvaardbaar, en nieuwe mores vervangen de oude. Wie goed oplet kan zien dat het bouwwerk zich uitbreidt, zodat veel mensen die tegenstribbelen, of het belachelijk maken, of er niets van begrijpen, binnen een paar jaar zelfs geen twijfels meer hebben over hun leven binnen die structuren. Anderen proberen het optrekken van deze gebouwen tegen te houden; ze slagen daar beter in met wetgeving dan met verbeelding. Ik bedoel, het is gemakkelijker vrouwen te verbieden een abortus te ondergaan dan ze te verbieden te denken dat ze recht hebben op abortus.

Je kunt de verandering zien gebeuren, als je goed oplet en bijhoudt wat wás versus wat ís. Dat is iets wat ik de laatste jaren heb geprobeerd, in dit boek en in andere boeken: verandering zien, begrijpen hoe die werkt en hoe en waar ieder van ons daarin macht heeft; erkennen dat we in een overgangstijd leven, en dat dit proces verder zal gaan dan we ons nu kunnen voorstellen. Ik zag nieuwe manieren ontstaan om te benoemen hoe vrouwen zijn onderdrukt en uitgewist, hoorde de eis dat onderdrukking en uitwissing niet langer aanvaardbaar of onzichtbaar zouden mogen zijn. Vaak werden zelfs dingen die rechtstreeks invloed op me hadden duidelijker door dit proces, dat door velen van ons gezamenlijk wordt uitgevoerd. Ik heb gezien hoe veel schrijvers versies van dezelfde algemene principes uitdragen, gezien hoe ideeën aanslaan, zich verspreiden en deel gaan uitmaken van gesprekken over wat is en wat zou moeten zijn, en soms was ik zelf een van die schrijvers. Meemaken hoe zoiets zich ontwikkelt is opbeurend en soms ontzagwekkend.

Dit is een tijd waarin de macht van woorden om ideeën te introduceren, te rechtvaardigen en uit te leggen belangrijk is, en die macht is tastbaar in de huidige veranderingen. Vergeten is een probleem; woorden zijn belangrijk, gedeeltelijk als middel om ons te helpen herinneren. Wanneer de kathedralen die we bouwen onzichtbaar zijn, gemaakt van perspectieven en ideeën, vergeten we dat we erin zitten en dat de ideeën waaruit ze bestaan ook echt werden gemáákt, geconstrueerd door mensen die onze aannames analyseerden en betwistten en veranderden. Ze zijn het resultaat van inspanningen. Wie vergeet erkent niet de macht van het proces en de veranderlijkheid van betekenissen en waarden.

Ik hoorde onlangs Gerard Baker spreken. Hij is een Mandan-Hidatsa uit het Fort Bertholdreservaat in North Dakota en sprak over zijn werk in de nationale parken om verandering te brengen in de manier waarop inheemse mensen aanwezig waren, letterlijk, als bezoekers en medewerkers, maar ook in structuren, tekens, taal en andere uitbeeldingen. Deze boomlange, enorm grappige, briljante causeur vertelde ons hoe hij van conciërge opklom naar supervisor bij twee nationale monumenten waarover hij tegen zijn gezin had gezegd dat hij er nooit zou werken: Little Bighorn Battlefield (dat tot 1991 Custer Battlefield National Monument heette) en Mount Rushmore. In beide parken veranderde hij wat de locatie betekende en voor wie ze bedoeld was. Bij een ervan werd hij hiervoor met de dood bedreigd; sommige mensen willen de oude versies met grof geweld in stand houden.

Wanneer ik terugdacht aan wat hij vertelde, me herinnerde hoe ik begin jaren negentig zelf werd bijgeschoold over de aanwezigheid van Native Americans in de VS, en me bezon op de gesprekken die we nu hebben en die we niet hebben, wilde ik tegen sommige mensen die ik ontmoette schreeuwen: ‘Als je denkt dat je wakker bent, komt dat omdat iemand je wakker heeft gemaakt, dus bedank die menselijke wekkers maar.’ We kunnen nu wel aannemen dat onze opvattingen over ras, gender, oriëntatie en de rest tekenen zijn van onze aangeboren deugdzaamheid, maar veel ideeën die op dit moment gangbaar zijn, zijn geschenken die we kortgeleden hebben gekregen, dankzij de inspanningen van anderen.

Door te blijven bedenken dat mensen deze ideeën hebben gebouwd, net zo zeker als mensen de gebouwen waarin we wonen en de wegen waarover we reizen hebben gebouwd, kunnen we voor ogen houden dat, ten eerste, verandering mogelijk is en, ten tweede, dat we het geluk hebben in het kielzog van deze verandering te leven en niet moeten vasthouden aan onze superioriteit ten opzichte van degenen van vóór de nieuwe bouwwerken. En misschien kunnen we zelfs erkennen dat we nog geen toestand van volmaakte verlichting hebben bereikt, want er komt nog meer verandering aan, nog meer wat we niet herkennen en nog onthuld zal worden. Ik heb al zoveel geleerd. Ik moet nog zoveel leren.

Er is een prachtige passage die Alicia Garza, medeoprichtster van Black Lives Matter, schreef na de verkiezingen van 2016:

Dit is een moment waarop we allemaal moeten terugdenken aan wie we waren toen we in de beweging stapten; terugdenken aan de organisatoren die geduld met ons hadden, die het niet met ons eens waren en toch contact hielden, die wijs glimlachten wanneer we vol eigendunk zaten. Om een beweging op te zetten moet je verder reiken dan de mensen die het met je eens zijn. Ik weet nog wie ik was voordat ik mijn leven aan de beweging wijdde. Iemand had geduld met me. Iemand zag dat ik iets kon bijdragen. Iemand bleef bij me. Iemand spande zich in om mijn betrokkenheid te vergroten. Iemand leerde me verantwoordelijk te zijn. Iemand opende mijn ogen voor de diepste oorzaken van de problemen waarmee we geconfronteerd worden. Iemand spoorde me aan om mijn visie op de toekomst in mezelf te zoeken. Iemand trainde me om andere mensen die op zoek zijn naar een beweging binnen te brengen.

Garza erkent dat ieder van ons scholing heeft gehad en stelt dat die scholing voor geen van ons is voltooid. Op z’n best, op z’n mooist is het een creatief proces. Op z’n slechtst controle door de mensen die binnen zijn, gericht op mensen die dat niet zijn. Soms zijn ze niet binnen omdat ze de deur nog niet hebben gevonden, of eerder een veroordeling dan een uitnodiging vanuit de deuropening horen. Maar mensen vergeten ook dat hier eerder sprake is van een historisch proces dan van ideeën die altijd vanzelfsprekend zijn geweest, en sommigen hebben meer toegang gehad tot die ideeën dan anderen. Ik besef nu dat de meeste mensen vergeten hoe ontzettend veel werk er is verzet rond ras en gender en seksualiteit en gevangenissen en macht, en dat het echt wérk was – intellectuele inspanning om de aannames die in de taal zijn ingebouwd, de krachten die sommigen van ons opheffen en anderen omlaagduwen, te verwerpen, om het verleden en het heden te begrijpen en te beschrijven en nieuwe mogelijkheden voor de toekomst te opperen.

Geheugenverlies betekent dat mensen de verbijsterende omvang van de veranderingen in de recente decennia vergeten. Dat verandering op zich hoopgevend is, een bewijs dat mensen die als marginaal of machteloos werden beschouwd – wetenschappers, activisten, mensen die voor en vanuit onderdrukte groepen spreken – de wereld hebben veranderd. Een ongelukkige consequentie van het relatieve succes van wat #MeToo werd genoemd, was bijvoorbeeld het idee dat er pas op dat moment iets was begonnen. Dit verhult het buitengewone feminisme van de vijf jaar daarvoor, met inbegrip van het werk van antiverkrachtingsactivisten op campussen, en de reacties op de verkrachting-foltering-dood van Jyoti Singh in New Delhi, en de aanranding op een highschool in Steubenville, Ohio.

Zelfs de golf reacties van het publiek op die gruwelijkheden kan, zoals ik in een van de essays in dit boek schrijf, verhullen dat de verhalen van de vrouwen gehoord konden worden en consequenties hadden dankzij alles wat eraan voorafging: het langdurige, moeizame werk van het feminisme om het bewustzijn te veranderen en vrouwen – en mannen die vrouwen zagen als mensen met onvervreemdbare rechten en het vermogen om dingen te zeggen die belangrijk waren – in een machtspositie te brengen. En de opkomst van nieuwe generaties die minder gebonden waren aan oude aannames en ontkenningen. Veranderen wie het verhaal vertelt en wie beslist, is veranderen wiens verhaal dit is.

Het keerpunt in oktober 2017 dat #MeToo werd genoemd was niet dat mensen zich uitspraken: het was dat mensen luisterden. Velen hadden zich voordien uitgesproken – de slachtoffers van de arts van het turnteam, de slachtoffers van R. Kelly – sommigen steeds opnieuw, en hun getuigenis werd genegeerd of terzijde geschoven. Dus #MeToo was niet het begin van vrouwen die zich uitspraken, maar van mensen die luisterden, en dan nog – zoals we hebben gezien in het geval van Christine Blasey Ford, die getuigde tegen de voor het Amerikaanse hooggerechtshof voorgedragen rechter Brett Kavanaugh – werd hun het zwijgen opgelegd. Net als Gerard Baker, die het verhaal over de strijd bij Little Bighorn veranderde, kreeg Blasey Ford doodsbedreigingen. Een indicatie voor de macht van die stemmen en verhalen is het fanatisme waarmee anderen proberen ze tegen te houden.

Het titelessay van deze bundel gaat over de strijd van nieuwe verhalen om te kunnen ontstaan, in weerwil van de krachten die ze liever buitensluiten of overstemmen, in weerwil van mensen die hun best doen om niet te horen en niet te zien. Een veel te algemene reactie op #MeToo was het gejammer dat mannen zich minder op hun gemak voelen op hun werk, wat vooral voortkomt uit de gewoonte om niet alleen meer waarde te hechten aan mannelijk gemak, maar ook om het centraal te stellen. Op dezelfde manier wordt het bevoordelen van mensen van kleur door sommigen een verlies voor witte mensen genoemd, omdat ze plaats moeten maken, op gelijke voet moeten meedingen, of alleen maar samenleven met verschillen. Het gaat erom wie ertoe doet.

Gemak wordt zelfs vaak aangehaald alsof het een recht van de machtigen is. In juni 2018 twitterde CBS This Morning: ‘Grenswachters laten weten dat ze zich “heel ongemakkelijk” voelen over het gebruik van het woord “kooien”. Ze zeggen dat het niet onjuist is en voegden eraan toe dat er misschien kooien zijn, maar dat mensen niet als beesten worden behandeld.’ Dus een kooi zou geen kooi genoemd mogen worden, omdat het ongemak van de mensen ín de kooien wegvalt tegen het ongemak van mensen die hen in kooien stoppen, vanwege het feit dat de kooien bij hun naam worden genoemd. Zo hebben racisten er de laatste tijd bezwaar tegen dat ze racist worden genoemd, en mensen met een goed dak boven hun hoofd hebben beweerd dat ze van streek raakten bij de aanblik van daklozen. ‘Witte nationalist, witte racist, westerse beschaving; waarom is die taal beledigend geworden?’ zei Republikeins congreslid en witte racist Steve King. Gemak is vaak een codewoord voor het recht om je niet bewust te zijn, het recht om geen last te hebben van je geweten, niet te worden herinnerd aan leed, het recht om een ‘wij’ te zijn met privileges die niet worden beknot door de noden en rechten van een ‘zij’.

Uit naam van zulk gemak beweegt een deel van de bevolking van de VS en Europa zich achterwaarts en probeert zich te vestigen op de puinhopen van wit racisme en patriarchaat, misschien in de overtuiging dat er geen schuilplaats is waar we allemaal kunnen schuilen, dat ze op plekken moeten zijn waar witheid en mannelijkheid domineren, dat schaarsheid de wereld regeert en hamsteren een noodzakelijke strategie is. Ik zei ‘wekkers’, en ik heb dit proces ontwaken genoemd. Het zijn beladen termen, maar je meer bewust worden van anderen die niet zijn zoals jij, en van de systemen die het toekennen van macht en hoorbaarheid en geloofwaardigheid en waarde reguleren, is een soort ontwaken.

Het tegenovergestelde is terechtkomen in de nachtmerrie die tegenwoordig ook zo machtig is, de nachtmerrie van wit racisme en patriarchaat, en de rechtvaardiging van geweld om die te verdedigen. De toestemming die door de heropleving van wit racisme en misogynie wordt gegeven is de toestemming om niet te voelen, niet te waarderen, geen solidariteit met anderen te betuigen of je zelfs van hen bewust te zijn, om niet-betrokken, niet-geïnformeerd, niet-verbonden te zijn. Je kunt zien dat dit vaak wordt ervaren als een welkome bevrijding van de dwang om ‘politiek correct’ te zijn, dat wil zeggen: anderen te behandelen als mensen met waarde en rechten, inclusief het recht om hun versie van het verhaal te vertellen. Ik noem het een nachtmerrie omdat het misleidend is, met de bijbehorende angsten en fantasieën over grootsheid en de intentie om decennia van verandering te laten verdampen, nieuwe ideeën terug te schuiven in de vergetelheid waaruit ze zijn opgedoken, en terug te keren naar een verleden dat nooit heeft bestaan. En omdat het de waarheid verandert van iets wat moet worden vastgelegd door middel van de bewijsprocessen van de wetenschap of onderzoeksjournalistiek of andere empirische methoden, in iets wat wordt beslist door dreiging en geweld. De waarheid is wat zij ervan willen maken, en naarmate hun wensen verschuiven zwelt ze aan, bolt ze op en vervaagt en fladdert ze in de wind. Een doodsbedreiging uiten tegen een verhalenverteller is geloven dat macht boven recht gaat, en zelfs boven feiten.

Ondanks de tegenstromen – of omdat het zelf tegenstromen zijn – blijf ik hoopvol over dit project om nieuwe kathedralen te bouwen voor een nieuwe achterban. Omdat er al veel vooruitgang is geboekt. Omdat het echte werk er niet op is gericht om de mensen die ons haten op andere gedachten te brengen, maar om de wereld te veranderen zodat de haters geen onevenredige macht hebben en anderen niet de nachtmerrie worden binnengezogen. Omdat de aankomende generatie beter is, over het geheel genomen, en omdat de bevolkingssamenstelling bezig is een Verenigde Staten te vormen waarin niet-witte mensen binnen een kwarteeuw in de meerderheid zullen zijn, omdat het tempo van uitsluiting door tegenstromen de snelheid van diversificatie niet kan bijhouden, omdat onze verhalen over de oorzaken van armoede en de realiteit van klimaatverandering en de gelijkheid van vrouwen accurater zijn, omdat onze verhalen meer mensen binnen noden, omdat die verhalen uitnodigen om guller, hoopvoller, sterker verbonden te zijn, omdat er zoveel is veranderd vergeleken met de bedompte wereld waarin ik werd geboren, waarin mannelijke superioriteit en wit racisme nog maar net aan de kaak werden gesteld en nieuwe talen over milieu, seksualiteit, macht, verbinding en genot pas begonnen te ontkiemen.

1 De schreeuwers en de gesmoorden

Wiens verhaal (en land) is dit?

OVER DE MYTHE VAN EEN ‘ECHT’ AMERIKA

De gemeenschappelijke noemer van zoveel vreemde, verontrustende culturele narratieven die op ons afkomen is een reeks aannames over wie ertoe doet, wiens verhaal het is, wie recht heeft op het medelijden en de geneugten en de pretenties van onschuld, de fluwelen handschoentjes en de rode loper, en uiteindelijk het koninkrijk, en de macht en de heerlijkheid. Je weet al wie. Witte mensen in het algemeen en witte mannen in het bijzonder, en dan vooral heteroseksuele witte protestante mannen, van wie sommigen kennelijk tot hun schrik ontdekken dat er, zoals je moeder gezegd zou hebben, eerlijk gedeeld zal moeten worden. De geschiedenis van dit land is geschreven als hun verhaal, en het nieuws brengt het soms nog steeds op die manier – het is een van de twistpunten van onze tijd: over wie gaat het verhaal, wie doet ertoe en wie heeft het voor het zeggen.

Ons wordt voortdurend gevraagd meer aandacht te besteden aan deze bevolkingsgroep en hen te vergeven, ook als ze ons haten of kwaad willen doen. We worden allemaal verondersteld met hen mee te leven. Overal worden verwijtende vingers opgestoken. Het programma NewsHour van PBS besteedde in maart 2018 aandacht aan een enquête van Charles Murray waarin gevraagd werd: ‘Leeft u in een bubbel?’ De vragen gingen ervan uit dat je in een elitaire bubbel leefde als je geen mensen kende die goedkoop bier dronken, in een pick-uptruck reden en in een fabriek werkten. Het waren vragen als: ‘Hebt u ooit minimaal een jaar in een Amerikaanse plaats met minder dan 50.000 inwoners gewoond die geen deel uitmaakt van een grootstedelijk gebied en niet de plaats is waar u hebt gestudeerd? Hebt u ooit door een fabriek gelopen? Bent u ooit goed bevriend geweest met een evangelisch christen?’

De enquêteurs wilden vooral weten of je contact had met wit, christelijk kleinsteeds Amerika uit de arbeidersklasse, alsof iedereen die niet Bob de Bouwer is automatisch Maurice de Kakker is. Wij zouden hén moeten kennen, is de logica; zij hoeven óns niet te kennen. Minder dan 20 procent van de Amerikanen zijn witte belijdende christenen, nog maar net iets meer dan er latino’s zijn, en die eerste groep slinkt even hard als de laatste groeit. De meeste Amerikanen wonen in een stad. De enquête bracht voor de zoveelste keer de boodschap dat de 80 procent van de populatie in stedelijke gebieden niet Amerika is; niet-protestante en niet-witte mensen werden behandeld als niet-Amerikaan; allerlei onderbetaalde werknemers (winkelbedienden, personeel in de dienstensector of op het boerenbedrijf) die geen industriearbeiders zijn werden behandeld als niet-Amerika. Er werken meer Amerikanen in musea dan in de mijnen, maar mijnwerkers worden beschreven als heilige wezens die enorme subsidies en het opofferen van het klimaat verdienen, terwijl mensen die in musea werken… ach, niemand noemt hun baan als symbool van onze nationale identiteit.

PBS voegde aan het eind van de bubbelenquête een kleine voetnoot toe: ‘De inleiding is aangepast om te verduidelijken dat de expertise van Charles Murray focust op witte Amerikaanse cultuur.’ Er werd niet vermeld dat hij de schrijver is van het beruchte boek The Bell Curve, en er werd ook niet uitgelegd waarom iemand die algemeen als een racist wordt beschouwd welkom was bij het programma. Misschien is het eigenlijke probleem dat er in wit, christelijk, voorstedelijk, kleinsteeds en landelijk Amerika te veel mensen wonen die in een bubbel willen leven en denken dat ze daar het recht toe hebben, en dat iedereen die anders is wordt beschouwd als een bedreiging en een indringer die uit de weg geruimd moet worden.

Ten slotte was er in augustus 2017 een demonstratie in Charlottesville, Virginia, van massa’s witte mannen met tuinfakkels die riepen: ‘Jullie gaan ons niet vervangen.’ Wat zoveel betekent als ‘Rot op uit mijn bubbel’, een bubbel die een gemoedstoestand is, en sentimentele gehechtheid aan een grotendeels denkbeeldig Amerika van vroeger. Niet iedereen in dit Amerika is zo; toen in Lawrence, Kansas, Syed Ahmed Jamal, een scheikundeleraar en vader die daar al dertig jaar woonde, werd gearresteerd door de vreemdelingendienst en dreigde te worden uitgezet, kwamen zijn buren allemaal in actie om hem te verdedigen. Het zijn niet alleen witte mannen; vasthouden aan het verhaal dat hen in het centrum plaatst is iets waar ook te veel vrouwen in geloven en waar sommige bewonderenswaardige mannen zich aan proberen te ontworstelen.

En de verachtelijkste stemmen komen niet per se van het platteland, uit de provincie of uit de arbeidersklasse. In een item over het steenkoolstadje Hazelton in Pennsylvania beweerde Tucker Carlson, de stinkend rijke ‘deskundige’ van Fox News, onlangs dat immigratie voor ‘meer verandering zorgt dan mensen kunnen verwerken’, waarbij in dit scenario met ‘mensen’ de witte inwoners van Hazelton die geen immigranten zijn worden bedoeld en half en half wordt gesuggereerd dat immigranten geen mensen zijn, laat staan mensen die al heel veel veranderingen hebben verwerkt. Ook hier wordt een kleinsteeds wit Amerikaans narratief behandeld alsof het over ons allemaal gaat, of over iedereen die ertoe doet, alsof de gentrificatie van immigrantenwijken geen belangrijk verhaal is, alsof Los Angeles County en New York City, die allebei meer inwoners hebben dan de meeste Amerikaanse staten, niet Amerika zijn. In New York City alleen al overschrijdt het aantal immigranten het totale aantal inwoners van Kansas (of Nebraska of Idaho of Wyoming en West Virginia, waar al die mijnwerkers zitten). Los Angeles County heeft meer inwoners dan alle Amerikaanse staten op negen na. Dankzij de vele problemen met ons kiesstelsel – het ontnemen van het kiesrecht, het geknoei met de indeling van kiesdistricten, de vertekening van de impact van elke stem door het kiescollege, het toewijzen van twee senatoren aan elke staat, ongeacht de grootte – worden hun stemmen toch al versterkt.

In de nasleep van de verkiezingen van 2016 kregen we te horen dat we aardiger moesten doen tegen de witte arbeidersklasse, wat voor de zoveelste keer de boodschap bevestigde dat witheid en arbeidersklasse hetzelfde zijn en de enorme niet-witte arbeidersklasse onzichtbaar of irrelevant maakte. We kregen te horen dat Trump-stemmers het zout der aarde waren en de werkelijke underdogs, ook al hadden armere mensen vooral op de andere kandidaat gestemd. We kregen te horen dat we begrip moesten hebben voor hun keuze om te stemmen op een man die dreigde bijna alle mensen die geen heteroseksuele witte christelijke cisgendermannen waren te schaden, omdat hun gevoelens vóór het overleven van bijna ieder ander gingen. ‘Sommige mensen denken dat de mensen die op Trump hebben gestemd racistisch en seksistisch en homofoob en ronduit slecht zijn,’ sprak Bernie Sanders ons bestraffend toe, hoewel uit onderzoek en latere voorvallen is gebleken dat velen inderdaad racistisch, seksistisch en homofoob waren.

Willen we erachter komen wiens verhaal het is, dan moeten we bijhouden wie wegkomt met haat en aanvallen, letterlijk of fysiek. Begin 2018 nam de Atlantic op proef een schrijver in dienst, Kevin Williamson, die zei dat vrouwen die zich laten aborteren opgehangen zouden moeten worden, en ontsloeg hem vervolgens onder druk van mensen die het geen leuk idee vinden dat een kwart van de Amerikaanse vrouwen geëxecuteerd zou moeten worden omdat ze de zeggenschap over hun eigen lichaam in praktijk hebben gebracht. The New York Times heeft een paar conservatieven in dienst genomen die verwant zijn met Williamson, onder wie klimaatwauwelaar Bret Stephens. Stephens wijdde een column aan medeleven met Williamson en verontwaardiging over het verzet tegen hem.

In pro-bubbel-Amerika gaat de sympathie vaak automatisch uit naar de witte man in het verhaal. Er wordt aangenomen dat het verhaal over hem gaat, hij is de hoofdpersoon, degene die ertoe doet, en als we bijvoorbeeld lezen hoe Stephens Woody Allen verdedigt en Dylan Farrow aanvalt omdat ze gezegd heeft dat Allen, haar adoptievader, haar heeft misbruikt, zien we hoeveel moeite hij heeft gedaan om zich in te leven in Woody Allen en hoe weinig hij dat heeft gedaan bij Dylan Farrow of iemand zoals zij. Dat doet me eraan denken hoe jonge vrouwen die aangifte van verkrachting doen vaak te horen krijgen dat ze de veelbelovende toekomst van de verkrachter in gevaar brengen, en niet dat hij dat misschien over zichzelf heeft afgeroepen, en dat de veelbelovende toekomst van de jonge vrouw ook belangrijk is. De satirische nieuwssite Onion sloeg jaren geleden al de spijker op de kop: ‘Universitaire sterbasketballer doorstaat heldhaftig tragische verkrachting die hij pleegde’.

Wie het onderwerp van het verhaal mag worden, is een zuiver politieke kwestie, en het feminisme heeft stapels boeken opgeleverd die de focus verleggen van de oorspronkelijke hoofdpersoon: van Jane Eyre naar de Caraïbische eerste vrouw van meneer Rochester in De wijde Sargassozee van Jean Rhys, van koning Lear naar Goneril in De wetten van het land van Jane Smiley, van Jason naar Medea in Medea van Christa Wolf, van Odysseus naar Penelope in Penelope: de mythe van de vrouw van Odysseus van Margaret Atwood, en van de held uit de Aeneis naar de jonge vrouw met wie hij trouwt in Lavinia van Ursula K. Le Guin. Er zijn equivalenten in de museumwereld, zoals het diorama in het American Museum of Natural History in New York van de ontmoeting tussen Nederlanders en leden van de Lenape-stam, waar nu teksten bij hangen van een inheemse visueel historicus met kritisch commentaar over wat er achter het glas te zien is. Maar in het nieuws en in het politieke leven worstelen we nog steeds met de vraag wiens verhaal het is, wie ertoe doet, en naar wie onze compassie en belangstelling zouden moeten uitgaan.

Deze oneerlijke verdeling van sympathie is epidemisch. The New York Times noemde de man met een geschiedenis van huiselijk geweld die in 2015 woest in het rond schoot bij Planned Parenthood in Colorado Springs, en daarbij drie ouders van kleine kinderen vermoordde, ‘een zachtaardige eenling’. En toen de man die Austin, Texas, had geterroriseerd door het rondsturen van bombrieven in maart 2018 eindelijk werd opgepakt, waren er allerlei journalisten die zijn familie en vrienden interviewden en positieve beschrijvingen van de man publiceerden, alsof die meer waard waren dan wat we al wisten: hij was een extremist en een terrorist die bezig was op een bijzonder wrede, laffe manier zwarte mensen te vermoorden en te terroriseren. Hij was een ‘stille’, ‘nerdy’ jongeman uit een ‘hecht, gelovig gezin’, liet de The New York Times ons in een tweet weten, terwijl de kop in de Washington Post stelde dat hij ‘gefrustreerd was over zijn leven’, maar dat geldt voor miljoenen jonge mensen over de hele wereld die niet zielig worden gevonden en ook geen terrorist worden. The Daily Beast deed het beter met een onderkop over een recente rechtse terrorist die zichzelf thuis opblies, in een huis vol materiaal om bommen mee te maken: ‘Vrienden en familie zeggen dat Ben Morrow een bijbellezende laborant was. Rechercheurs zeggen dat hij een bommenbouwende witte racist was.’

Maar toen een tiener in maart 2018 met een geweer naar zijn middelbare school in Maryland ging en daarmee Jaelynn Willey vermoordde, schreven de kranten dat hij ‘een gebroken hart’ had, alsof moord met voorbedachten rade een vanzelfsprekende reactie is als je afgewezen wordt door je vriendinnetje. In een fel en welsprekend commentaar in The New York Times schreef Isabelle Robinson, een leerlinge van de Marjory Stoneman Douglas High School, over de excuses die werden aangedragen voor de massamoordenaar die op Valentijnsdag 2018 zeventien moorden pleegde op haar school. Ze schreef: ‘Een verontrustend aantal commentaren die ik las ging ongeveer zo: als de klasgenoten en leeftijdgenoten van Cruz wat aardiger tegen hem waren geweest, had de schietpartij op Stoneman Douglas misschien nooit plaatsgevonden.’ Dit, zei ze, legt de last – en vervolgens de schuld – bij leeftijdgenoten die tegemoet moeten komen aan de behoeften van jongens en mannen die misschien vijandig of moordlustig zijn.