Voor S.M. Naudé

(1939-2010)

INHOUD

Het busje

Een meester uit Duitsland

Los

Oorlog, bloesem

VNLS

Moeders kwartet

De lawaaimachine

Nawoord Dalmon Galgut

Woord van dank

Toelichting vertaalsters

HET BUSJE

Sandrien is de enige blanke vrouw in Bella Gardens. Ze is zelfs de enige blanke in het dorp. ‘Een accommodatie ten behoeve van vrouwelijke reizigers,’ staat op de website van Bella Gardens. ‘Een zeer luxueus verblijf voor dames,’ roept de brochure in de halfduistere voorkamer. Je mocht eens denken dat het een tehuis voor ongehuwde moeders was.

Haar hospita is Edith Nyathi, die zich voorstelt als weduwe en voormalig hoofdverpleegster van het Frere-ziekenhuis. Ze raakt niet uitgepraat over haar ‘second life’. Haar wenkbrauwen gaan omhoog en haar hoofd komt naar voren wanneer ze die woorden uitspreekt. Het pension is haar pensioen, vertelt ze, ‘mijn appeltje voor de dorst’. Ze heeft genoeg personeel in dienst om overdag breeduit op de veranda te kunnen luieren met een sigaret; ’s avonds laat soms met een sigaar. Mevrouw Nyathi verheft nooit haar stem. Er staat een schare bedeesde dorpsmeisjes voor haar klaar om sputterende Engelse ontbijten te bakken, of badkuipen en houten vloeren tot hoogglans te poetsen. Wanneer ze een van haar meisjes roept, doet ze dat met de koerende stem waarmee ze ook haar gasten aanspreekt.

De koloniale veranda van het stenen huis kijkt uit over het dorp. Afgezien van het schoolgebouw boven op de heuvel is het pension het deftigste gebouw in Vloedspruit. Overal tegen de hellingen zijn staan golfplaten huisjes. Ertussenin rondavels in Basotho-stijl met strodaken. Verder naar beneden, waar het ’s avonds kouder is en waar het vuilnis naartoe spoelt, staan rijen regeringshuisjes van betonsteen. Vaak met een aanbouw van golfplaat. Soms met een lemen rondavel op het achtererf.

Een dorp van pondokke, kaias en strooise, denkt Sandrien. Zo zou haar moeder het hebben beschreven, maar het zijn woorden uit een andere tijd.

’s Ochtends loopt Sandrien de heuvel op naar het opleidingsinstituut van de provinciale gezondheidszorg. Ze volgt zes weken lang een opfriscursus die plattelandsverpleegsters moet voorbereiden op de ‘grote uitdagingen van de huidige eerstelijns gezondheidszorg’. Our Health Revolution is de titel van hun versgedrukte handboek met lachende gezichten van verschillende rassen op de omslag. De lessen beginnen om negen uur. Om elf uur is er thee met broodjes; om één uur hebben ze maar liefst twee uur voor de lunch. Daartussenin zijn er blokken over van alles, van inentingen en uitstrijkjes tot het fysiologische effect van verschillende soorten hiv-remmers.

‘Is dat allemaal voor ons?’ vraagt Sandrien aan de jongere vrouw naast haar.

Haar mond valt open als ze voor het eerst de lunch ziet die het college de studenten en het personeel voorschotelt. Gestampte mais, dikke pap, rijst, drie soorten groente, drie soorten vlees. Hoge, dampende pannen.

‘We moeten eten, meissie,’ antwoordt de vrouw, en ze port Sandrien met haar elleboog. Haar oorbellen rinkelen. ‘Lerato,’ stelt ze zich voor en ze klemt nog een extra blikje cola onder haar arm, ‘ik ben een nurse uit de Vrijstaat.’

De eerste paar dagen zit Sandrien in haar eentje op de treden naar de veranda. Ze eet eerst met een lepel maar gebruikt later net als de anderen haar handen. Waarom niet?

Op de derde dag komt Lerato bij haar zitten. ‘Jullie witte meisjes zijn niet zo hungry, hè?’

Buiten het hek staan een paar kinderen met snottebellen toe te kijken.

Als Sandrien door het hek wat van haar eten aan de kinderen geeft, klakt Lerato met haar tong: ‘Laat dat!’

‘Maar kijk dan! Ze zijn uitgehongerd!’

‘Wacht maar af. Morgen staan alle kinderen uit het dorp hier.’ Lerato wijst naar de omheining. ‘Vlak achter die fence, allemaal. Morgen.’

‘Maar dan moeten we ze toch te eten geven? We hebben genoeg. Meer dan genoeg.’

‘Eish, jullie soort mensen.’ Lerato klakt met haar tong, deze keer nog harder. ‘Ik ken jullie slag. Je bent net als die lui in mijn ziekenhuis. Liefdadigheidsdokters uit Scandinavië. Ze weten niet hoe het hier is.’

Lerato staat op, haar bord nog halfvol.

‘Ik kom niet uit Scandinavië,’ zegt Sandrien tegen Lerato’s enorme rug, ‘ik kom van de oevers van de Gariep.’

‘Ik vind het bewonderenswaardig dat u zich hier zo inzet; u moet veel andere kansen hebben gehad,’ zegt Sandrien tijdens de ochtendthee tegen dokter Shirley Kgope, de cursusleidster, met een blik naar de rij golfplaten huisjes lager op de helling.

Hoewel ze oorspronkelijk van de Oost-Kaap komt, heeft dokter Kgope in een kleurloze stad in de Midwest van Amerika medicijnen gestudeerd, en daarnaast is ze microbiologe.

‘Waarom niet?’ zegt dokter Kgope, alsof ze geen zin meer heeft in dit soort gesprekken. ‘Hier ben ik het meest nodig.’ Ze neemt een slok thee. ‘Het zou interessanter zijn om te horen waarom jij hier zit.’

Dokter Kgopes kopje rinkelt op het schoteltje. Een porseleinen kopje met een dikke rand zoals in een lerarenkamer op school.

‘Waarom niet?’ glimlacht Sandrien. ‘Hoe komt het trouwens dat het instituut hier zulke uitgebreide faciliteiten heeft?’

‘Het was oorspronkelijk bedoeld als lerarenopleiding. Iedereen wist dat alle lerarenopleidingen binnenkort zouden worden opgeheven,’ zegt dokter Kgope, ‘maar toch is het gebouwd. Het heeft een paar jaar leeggestaan.’

‘Maar waarom?’

Dokter Kgope wrijft met haar duim over haar wijsvinger als een kassier die geld telt.

‘Smeergeld?’

‘Trek je eigen conclusies.’

Dokter Kgope bukt om de naad van haar nylonkous recht te trekken. De theepauze is voorbij. Tussen de geiten op de veranda door zoeken ze hun weg naar het leslokaal.

‘We moeten meneer Mabunda vragen het hek te repareren,’ zegt dokter Kgope terwijl ze geitenkeutels van de veranda schopt.

‘Waarom ben jij hier?’ vraagt mevrouw Nyathi met sluw lachende ogen als ze ’s avonds laat met z’n tweeën een glaasje brandewijn drinken.

De andere meisjes die in Bella Gardens logeren, alle drie verpleegsters en medestudenten, zijn op stap, waarschijnlijk naar de kroeg een eindje lager in het dorp. Mevrouw Nyathi is klein met een breed gezicht, forse dijen en wangen waarover een zacht babyhuidje gespannen zit. Vanavond rookt ze een sigaar. Als twee heren in een sociëteit zitten ze in diepe leunstoelen.

‘U bent niet de eerste die het vraagt,’ zegt Sandrien. ‘Voor mijn cursus natuurlijk!’

Mevrouw Nyathi schudt haar hoofd. ‘Nee, nee, ik bedoel: waarom ben jíj hier?’

Ze maakt met haar handen een gebaar naar Sandriens lichaam. Of eigenlijk naar haar huidskleur.

Sandrien leunt achterover in de stoel. Twee maanden geleden is ze teruggekomen bij Kobus op Dorrebult, haar verhemelte aan flarden door de chemotherapie. Daarvoor was ze drie maanden in Bloemfontein. Ze logeerde in haar eentje in een pension op loopafstand van het ziekenhuis. Haar eeneiige tweelingdochters kwamen af en toe na school bij haar zitten, maar meestal voelde ze zich ellendig, en de twee hadden in hun tienerbotheid weinig te vertellen. De eerste middag, nadat ze de hele ochtend door een waas had zitten kijken hoe het gif in haar aderen drupte, had ze hen zelfs even door elkaar gehaald.

Toen ze terugkwam op Dorrebult was er niets meer over van de weverij. De tafels en getouwen stonden te verstoffen. De rollen weefgaren, de wol en het mohair – alles weg. Alleen een paar losse draden op de betonnen vloer.

‘Waar zijn ze allemaal?’ Ze had Kobus beschuldigend aangekeken. ‘Grace, Brenda, Xoliswe, de rest?’

Hij had zijn schouders opgehaald. ‘Er is niets over van dat weefgedoe. Wat had je dan verwacht? Jij was de ziel, dat weet je toch?’

‘Maar het was net zo goed voor hen als voor mij. Hoe konden ze het zomaar allemaal in de steek laten?’

Kobus had in het voorbijgaan haar elleboog aangeraakt. Hij had zijn hoed opgezet en was naar zijn nguni-koeien gereden. In de bundels zon die door de ramen vielen, hadden zijn voetstappen vezeltjes doen opwaaien die lang waren blijven zweven en glinsteren.

Sandrien wordt omgeven door de geurige rook van mevrouw Nyathi. Ze plukt aan losse draadjes onder haar stoelkussen.

In de loop van twee jaar had ze de weverij opgezet. Een nieuwe betonvloer laten gieten in een oude schuur en extra ramen laten uitbreken voor licht. Zelf was ze twee maanden bij een sociaal weefproject in Grahamstad gaan werken, had ze zich verdiept in de markt, potentiële afzetpunten, handelskanalen. Toen ze weer thuis was, was ze met alle buren gaan praten om de stemming te peilen. De meeste boeren waren opgelucht dat hun arbeiders de kans zouden krijgen wat bij te verdienen, waardoor de last van hun verantwoordelijkheid misschien iets zou worden verlicht. Ze had met de vrouwen op elke boerderij gepraat, opzettelijk zonder de mannen erbij. De kleurlingen leken iets enthousiaster dan de Xhosa-vrouwen, maar uiteindelijk kwamen er zoveel opdagen dat ze een heel stel moest wegsturen.

Ze had hun geleerd wat ze zelf had geleerd, had naast hen geweven tot haar handen rauw waren. Sommige van de vrouwen leerden snel en ongeveer de helft zette door en kreeg het echt onder de knie. Samen met de vijf die over waren, had ze het project ontwikkeld. Kleuren en ontwerpen paste ze aan wanneer ze de verkoopcijfers uit Franschhoek en Dullstroom en Clarens binnenkreeg. Dekens in natuurlijke aardetinten, effen kleedjes met subtiel wisselende texturen. ‘Handwoven by women from the Eastern Cape’ achter op het etiket, onder haar handelsmerk Glo-fibre. Een verhaaltje over het ontbreken van chemische kleurstoffen en de duurzaamheid van Glo-fibre.

Het bedrijf begon te groeien; er kwamen zelfs bestellingen uit Europa en het Midden-Oosten. Toen ze de diagnose kreeg, had ze Grace bij zich geroepen en het haar verteld. Grace was de enige van haar personeel die middelbare school had, en ze was slim en toegewijd.

‘Ik moet weg voor de behandeling. Terwijl ik weg ben, moet jij de drijvende kracht achter het project zijn, Grace, de schietspoel als het ware.’

Grace had het plechtig beloofd, haar lange gestalte iets gebogen.

Er was niet veel tijd, maar twee weken lang had ze Grace opgeleid in alle aspecten van administratie en management. ‘Om je de schering en inslag te leren, als het ware.’ Grace kon er niet om lachen. Zorgvuldig had ze met Grace de orderboeken en de lijst van leveranciers doorgenomen, en haar gewezen hoe ze dingen moest noteren. Geduldig had ze alles uitgelegd.

Mevrouw Nyathi’s ogen glanzen. Ze kijkt strak naar Sandrien, alsof ze de herinnering meebeleeft.

Sandrien had overwogen Kobus te vragen om het zolang over te nemen, maar ze wist dat hij het niet zou redden, samen met het vee. En hij had er ook geen gevoel voor.

‘Het zou hoe dan ook tegen de geest van deze onderneming indruisen als ik mijn man of een van de andere boerenvrouwen erbij zou halen,’ had ze tegen Grace gezegd.

Ze had Grace recht aangekeken, en de handen van Grace tegen haar borst gedrukt. ‘Ik heb vertrouwen in jullie. Jullie begrijpen hoeveel dit waard is, wat het betekent.’

Grace had georganiseerd dat ze voor haar zongen toen ze wegging. Ze voelde zich er ongemakkelijk onder; ze was toch zeker niet ten dode opgeschreven? Vóór de mastectomie en de behandeling was ze trouwens een toonbeeld van gezondheid geweest. Het groepje vrouwen was somber. (Of hadden ze voor de gelegenheid sombere gezichten opgezet?)

Ze overweegt een tweede antwoord op de vraag van mevrouw Nyathi waarom ze hier is. ‘Voor bijscholing natuurlijk; mijn kennis is verouderd. Ik ben jarenlang verpleegster op de intensive care van een privékliniek in Grahamstad geweest. Ik wil weer de verpleging in. Ik moet geld verdienen.’

Mevrouw Nyathi kijkt haar scherp aan, met samengeknepen ogen.

Sandrien schraapt haar keel. ‘Misschien,’ zegt ze en ze grijpt naar haar hals, ‘om vertrouwd te raken met de essentie van verlies.’

Mevrouw Nyathi lacht, haar keurige voetjes bewegen, haar wangen zijn nog altijd babyzacht.

Ze wordt wakker van onweer en trekt het gordijn open. Bliksem flitst over de bruine stromen die van de berg komen. De stromen vertakken zich en vloeien als een delta tussen de huisjes door, en er soms dwars doorheen. Ze doet de ramen open, de gordijnen waaien de kamer in. In haar nachthemd staat ze voor het onweer.

Na het incident met de kinderen komt Lerato niet meer bij haar zitten. Sandrien schept nu steeds haar bord extra vol en geeft de kinderen eten. Ze probeert ballen dikke pap door het gaas aan te geven. Later houdt ze het bord ervoor zodat ze zelf kunnen pakken. Ze hebben kleinere handjes, die makkelijker door het dichte gaas kunnen. Zoals Lerato heeft voorspeld is hun aantal aangezwollen. Het is een heel legertje geworden. Twee van de allerkleinsten hebben zich zelfs door de doorgang van de geiten gewurmd. Sandrien kijkt om. Op de veranda staat een stel van haar medestudenten met de handen in de zij toe te kijken. Dan komt Lerato dichterbij, met maaiende armen en rinkelende oorbellen. Ze slaat met haar vlakke hand tegen het gaas zodat het van de ene hoekpaal tot de andere ratelt. De kinderen stuiven alle kanten uit. De twee kleintjes aan deze kant van het gaas beginnen te huilen. ‘Rotgeiten en rotkinderen!’ schreeuwt ze, maar haar woede is op Sandrien gericht.

De geur van giftige rook slaat in Sandriens neus. Ze loopt zonder iets te zeggen weg, tot achter de klaslokalen. Ze zal geen traan laten, geen traan. Voor haar ligt een greppel die in de helling is uitgegraven om water om het gebouw heen te leiden. In de greppel twee smeulende hopen vuilnis. Duizenden colablikjes, brandend plastic.

‘Ik ben Walter Mabunda.’

Ze veegt snel over haar wang. De man komt naast haar staan, te dichtbij. Hij neemt haar handen tussen de zijne. Ze verstijft.

‘Waarom begint niemand hier een recyclingproject?’ zegt ze, haar stem feller dan ze bedoelde. ‘Het kan geld opbrengen, werkgelegenheid.’

Hij kijkt naar het vuilnis alsof hij het voor het eerst ziet, en weer naar haar.

‘Misschien moet jíj dat doen.’

‘Ik ben hier maar een paar weken.’

Hij haalt zijn schouders op. ‘Deze faciliteit beheren is een veeleisende taak. Ik heb ook maar twee handen.’

Ze maakt haar handen los uit de zijne.

‘Ik neem aan dat je in Bella Gardens logeert?’

Nu kijkt ze naar hem. Een charmante stem. Halverwege de vijftig, schat ze, een goede tien jaar ouder dan zij.

‘Ja, bij mevrouw Nyathi.’

‘Hmm, zo’n goede gastvrouw. Maar,’ hij lacht lui, ‘ze regeert die tent echt met ijzeren hand. De meisjes die daar werken, die blijven in de pas. Ooo, very scary,’ zegt hij met een onverwachte alt, opengesperde ogen. ‘Ze kan vernietigend zijn, vlijmscherp.’ Sandrien vindt hem opeens een beetje verwijfd. Onder zijn bierbuik is zijn broek netjes in de plooi gestreken. Zijn schoenen blinken.

‘Tegen mij is mevrouw Nyathi een en al beleefdheid.’

‘Trouwens, we moeten je verzoeken de kinderen niet meer te lokken.’ Zijn stem is vriendelijk, sussend. ‘Ze zorgen voor overlast. We kunnen niet de verantwoordelijkheid voor de hele gemeenschap aanvaarden.’

Het onweer boven Vloedspruit is heviger dan Sandrien ooit heeft meegemaakt. ’s Nachts spannen bliksemflitsen zenuwpatronen over de hemel. Uit de hellingen barsten fonteinen als door een damwal. Lagergelegen bouwsels spoelen geregeld weg. De regeringshuisjes blijven overeind, maar de modder hoopt zich op tegen de muren. Ze begint aan de ritmes hier te wennen, zelfs aan het onweer. Haar dagelijkse routine is niet onaangenaam. Mevrouw Nyathi’s vette ontbijt, de ochtendlessen op het college, de thee en de avondmaaltijden, de onvoorspelbare – vaak verwarrende – gesprekken met mevrouw Nyathi ’s avonds op de veranda. Ze raakt gewend aan de dienstmeisjes met hun stille ogen die als bezetenen poetsen of schichtig door de gang scharrelen, misschien geïnstrueerd om onzichtbaar te zijn voor gasten. De sociale codes van haar medestudenten blijven wel een raadsel. Zodra ze denkt dat ze vriendschappen begint te sluiten, wordt ze weer buitengesloten.

Op zondagmiddag, wanneer de andere meisjes uit zijn en zij geen zin heeft in het gezelschap van mevrouw Nyathi, of als de onzichtbare aanwezigheid van de dienstmeisjes haar op de zenuwen werkt, gaat ze lange einden wandelen. Ze zuigt haar longen vol berglucht na de regen. Kinderen rennen poedelnaakt door plassen, en draaien om haar heen. Ze trekken aan haar handen of kleren en voelen in haar zakken. Ze deelt geld of snoep uit. Ze voelt zich beschaamd, als de westerse heldin in een Hollywood-fantasie van Afrika: hand op het kakihoedje, kinderprofielen tegen haar linnen jurk geëtst. Koeien met knokige schonken glibberen over de hellingen. Op een middag ziet ze dat het grootste deel van de dorpsmarkt naast de regeringshuisjes is weggespoeld.

Overal waar ze loopt, rennen jonge hondjes achter de kinderen aan en om haar voeten. Ze keffen en duiken weg voor haar voetstappen.

‘Waarom zijn er alleen jonge hondjes in het dorp?’ vraagt ze op een middag aan mevrouw Nyathi.

Mevrouw Nyathi houdt haar handpalmen naar boven, alsof ze wil zeggen: dat is toch logisch. Ze maakt een gebaar alsof ze eten naar haar mond brengt. ‘Ze worden immers opgegeten? De grote.’

Sandrien heeft niet veel zin om naar huis te bellen. Op een zondagmiddag belt ze Brenda, de dochter van Grace, die voor Sandriens bejaarde moeder zorgt. Brenda is mopperig.

‘Mevrouw Karlien loopt met een snoeischaar door het huis en knipt naar vliegen. Ze wil niet dat ik haar bed verschoon. Soms eet ze van de vloer.’

De schaduw van een van mevrouw Nyathi’s dienstmeisjes schiet door de gang. Sandrien heeft spijt dat ze heeft gebeld, de wond heeft opengetrokken. Een keer per week belt Kobus vanaf Dorrebult. Hij praat over zijn vee, over hun dochters in Bloemfontein. Zij beperkt zich tot gemeenplaatsen, over haar huisvesting, de verpleegsterscursus, het onweer. Ze houdt het vaag. Ze wil deze plek, dit respijt, voor zichzelf houden. Ze praten niet over de ziekte, over de tijd die ze in Bloemfontein heeft doorgebracht. Die is voorbij.

Wanneer Sandrien mevrouw Nyathi in de schemerige kamers van Bella Gardens tegenkomt, is het ritueel altijd hetzelfde.

‘Geniet u nog steeds van uw heerlijke verblijf hier, mevrouw Gouws?’

Zonder mankeren antwoordt zij: ‘Ik heb het heerlijk in uw etablissement, mevrouw Nyathi.’

Dan lacht mevrouw Nyathi en knikt betekenisvol alsof ze een geheim delen.

Maar die middag betrapt ze mevrouw Nyathi. Als Sandrien binnenkomt, hoort ze een harde stem in de badkamer. Een nieuwe stem. Het is mevrouw Nyathi die in het Xhosa tegen een van haar meisjes schreeuwt. Als Sandrien zacht voorbijloopt door de gang, draait mevrouw Nyathi zich glimlachend om. Het meisje staat in de schaduw, Sandrien ziet het wit van haar ogen. Mevrouw Nyathi duwt de deur dicht. Stilte. Vanuit de badkamer, na een poosje, het onmiskenbare geluid van een klap.

De andere verpleegsters in Bella Gardens zijn beleefd, maar houden Sandrien op afstand. Ze zijn ruim tien jaar jonger dan zij. ’s Ochtends klieken ze samen als ze naar school lopen. Aan tafel tijdens het avondeten praten de meisjes en mevrouw Nyathi een mengsel van Engels, Sotho en Xhosa, zodat Sandrien maar af en toe iets verstaat. Op doordeweekse avonden verdwijnen ze meestal naar hun kamers.

Op zaterdag laat mevrouw Nyathi iemand komen om hun haarextensies te doen, in de zon op de veranda. Tegen de schemering begint het te kwetteren en te kwelen in de kamers van Bella Gardens. Parfum walmt door de gangen. De werkmeisjes lopen op hun tenen langs en proberen een glimp op te vangen van alles wat glanst en lekker ruikt. Met rinkelende armbanden trippelen ze op zilveren hakken door de zitkamer. Ze kronkelen als slangen op de maat van onhoorbare muziek en trekken zich aanvankelijk niets aan van mevrouw Nyathi die toekijkt en de maat aangeeft. Ze blijft goedkeurend knikken, steeds maar weer, aangestoken door de uitbundigheid. Dan gebeurt er iets vreemds: de lucht beweegt ineens anders om de lichamen heen. De meisjes beginnen als het ware tegen hun wil op mevrouw Nyathi’s maat te dansen. Ze stellen zich om haar heen op, vormen een formatie met haar aan de spits.

De claxon van de taxi verbreekt het ritme. De chauffeur laadt de meisjes aan het eind van het betegelde tuinpad in – modder op zijden kousen, dat kan niet. Muziek stroomt naar buiten als het witte taxiportier openschuift. Armen hangen uit raampjes als ze erin zitten.

‘Ja,’ zegt mevrouw Nyathi, nadat ze alleen op de veranda zijn achtergebleven, met de lichtjes en de vuren van het dorp beneden hen. Haar ogen glanzen, zoeken de taxi waar de muziek tussen huizen wegsterft. ‘Toen ik een jonge verpleegster was, waren er ook good, good times.’

Ze heeft vanavond een hoofddoek op, een felle lap uit West-Afrika.

‘Waar gaan ze ’s avonds naartoe?’ wil Sandrien weten.

‘Er zijn plaatsen over de grens in Lesotho,’ zegt mevrouw Nyathi, ‘where you can have a lot of fun.’ Haar ogen worden wijder en ze knikt. ‘A lot of fun.’

Mevrouw Nyathi kijkt van opzij naar Sandrien en nipt van haar brandewijn.

‘En jij? Jij bent nog jong genoeg. Dans en zing jij dan niet, zoek jij soms niet een beetje fun, fun, fun?’ Mevrouw Nyathi schudt haar hoofd en tuit haar lippen alsof ze tegen een baby praat.

Sandrien kijkt weg, alsof ze het steeds diepere duister ondervraagt. Ze zet haar benen naast elkaar en slaat ze dan weer over elkaar. ‘O nee,’ zegt ze langzaam, ‘mijn lichaam weigert muziek. Ik zing alleen wanneer de nood het hoogst is. Dan maak ik van die kleine fluistergeluidjes. Toen ik ziek was, zong ik zo, als je het zingen kunt noemen.’

Mevrouw Nyathi kijkt haar aan. ‘Ik zong soms voor mijn patiënten, ’s nachts als ze op sterven lagen.’

Een klein klankspoor, denkt Sandrien, om de weg te wijzen.

Mevrouw Nyathi staat op en gaat naar binnen. Ze laat haar glas halfvol op tafel staan, misschien boos dat Sandrien de lucht zo heeft versomberd. Sandrien blijft zitten tot de vuren van Vloedspruit een voor een zijn opgebrand. Ze is een openbaring voor zichzelf in het gezelschap van mevrouw Nyathi.

Ze woelt in haar bed en valt dan onrustig in slaap. Niet lang daarna wordt ze wakker van dronken meisjesstemmen.

Mevrouw Nyathi staat in de deuropening. ‘Hij komt voor jou,’ zegt ze.

‘Wie?’ vraagt Sandrien.

Mevrouw Nyathi knipoogt.

Het is Walter Mabunda. Hij brengt pruimen in een mandje.

Wat zijn de rolletjes in zijn nek blinkend schoon, denkt ze als hij zich vooroverbuigt en voorzichtig een vrucht pakt. Hij schuift met een lichte kreun naar voren en steekt hem tussen zijn vingertoppen naar haar toe. Ze wuift hem weg.

‘Meneer Mabunda…’

‘Noem me Walter.’

Hij bijt zorgvuldig in de pruim. Die is dezelfde kleur als zijn lippen.

‘Walter, ik wil niet aanmatigend zijn, maar laat ik meteen wat misverstanden uit de weg ruimen. Ik ben een getrouwde vrouw.’

Hij knikt langzaam. ‘O, maar een getrouwde vrouw van buitengewone schoonheid!’

Hij kijkt naar haar schouders.

Ze probeert zijn blik laconiek te trotseren. Vanuit de golfplaten huizen komen stemmen aandrijven op de wind. Een paar grote vlokken as waaien de veranda op.

‘Ik zag dat de dorpsmarkt bijna helemaal is weggespoeld.’

‘Ja,’ zegt Walter, en hij schudt met een bezorgde frons zijn hoofd, ‘ze hadden hem helaas in een overstromingsgebied gebouwd. Maar ik ga een investering doen,’ zegt hij en hij steekt zijn borst vooruit. ‘Ik ga nieuwe kraampjes bouwen. De regering zal met de financiering helpen. Shirleys broer gaat ze voor ons bouwen. Hij heeft ook het instituut gebouwd.’

Zijn blik blijft in de buurt van haar borsten rusten.

Een nachtvlinder met valse ogen op zijn vleugels gaat op Walters blinkend geschoren hoofd zitten. En vliegt op als hij naar haar toe leunt.

‘Wees maar voorzichtig. Mensen hier hebben zo hun gewoonten.’

Ze weet niet wat hij probeert duidelijk te maken.

Dan praat hij weer harder, met een hoge stem. ‘Maar, nou ja, mijn ondernemingen en investeringen stellen niets voor. Jouw mevrouw Nyathi,’ hij wijst met zijn hoofd over zijn schouder, ‘die heeft haar contacten, o, jazeker! Het is aan haar te danken dat het instituut is gebouwd. En kijk wat ze daaraan heeft overgehouden.’ Hij gebaart naar het huis.

Als Walter weg is en ze op de veranda zitten, boven de lichtjes en de vuren van het dorp, zegt mevrouw Nyathi: ‘Ja, jouw Mister Mabunda heeft zichzelf met dat instituut een leuk appeltje bezorgd. Hij weet hoe hij dingen moet fixen.’

Sandrien vraagt niet verder. Ze denkt aan de klap daarnet in de badkamer.

Als in antwoord op haar gedachten zegt mevrouw Nyathi: ‘Er zijn dingen hier die jij niet zult begrijpen, die jou niets aangaan.’

Mevrouw Nyathi glimlacht liefjes, houdt haar glas brandewijn omhoog als een vage dronk op iemands gezondheid.

‘Wie heeft oorspronkelijk die markt daar beneden gebouwd?’ vraagt Sandrien, die zich niet van haar stuk laat brengen.

Mevrouw Nyathi denkt even na.

‘De broer van Shirley Kgope,’ zegt ze met kleine oogjes. Haar blik schiet heen en weer. Dan knikt ze en gaan haar wenkbrauwen omhoog. ‘Die heeft zelf ook een mooie winst gemaakt, onze Shirley. Ja, die Shirley.’ Ze schudt goedmoedig haar hoofd. ‘Altijd maar zo stilletjes.’

Sandrien heeft vanavond geen zin in Vloedspruit. Behalve de nuttige lezingen van dokter Kgope over hiv-remmers en de preventie van moeder-kindoverdracht, weet ze niet zeker of ze hier iets wijzer wordt. Ze is opgelucht dat de zes weken bijna voorbij zijn.

‘Trouwens, ik zal blij zijn als iemand meneer Mabunda ervan kan overtuigen dat ik niet gevoelig ben voor hofmakerij.’

Half slapend wacht ze op de neerslag. Ze hoort het in de verte ruisen. Ze wordt wakker, en daar is hij. Roffelend tegen het golfplaten dak en haar raam. Ze springt overeind en rukt het gordijn open. De grond is wit. Hagelstenen stuiteren als kiezels van de daken van golfplaten huizen. Ze staat daar, haar lichaam als een lamp, te wachten tot de ruit breekt. Een paar tellen nadat mevrouw Nyathi haar aan haar arm naar achteren rukt, gebeurt dat ook. Waar ze net nog stond vliegt glas rond.

Zodra de hagel voorbij is, laat mevrouw Nyathi een paar van haar meisjes door de regen komen. Ze timmeren planken voor de kapotte ramen. Ze ruimen glas op en dweilen, vervangen nat beddengoed, maar Sandrien kan niet meer slapen.

Als ze de volgende dag voor het laatst door Vloedspruit loopt, ziet ze hoe groot de schade is. Glas en stukken golfplaat snijden in de grond. Een vrouw houdt haar tegen op de plek van de markt. De delen die nog overeind stonden, twee kleine opslagruimtes met koopwaar, zijn nu ook weg. De vrouw maait met haar armen. Ze voert een levendig betoog, alsof Sandrien verantwoordelijk is voor het wegspoelen en herstellen van de markt. Sandrien geeft haar wat geld. De vrouw wil haar niet laten gaan. Ze zakt op haar knieën in de modder en trekt Sandrien aan haar mouw terug.

Een donsveertje daalt neer op het voorhoofd van de knielende vrouw. Sandrien kijkt op. Veertjes zweven op de bries. Ze schudt zich los. Ze volgt het verenspoor. Als zaden in de oogsttijd hangt het dons over het moerasland langs de rivier. Mannen zijn bezig reigers de nek om te draaien of met kapmessen te onthoofden. Soms is er meer dan één klap nodig. Tientallen watervogels liggen met gebroken vleugels te klapperen, of proberen op geknakte poten te ontsnappen. De mannen hoeven niet eens hard te lopen om ze in te halen.

‘Je busje is klaar.’ Sandrien balt haar vuisten als ze de telefoon neerlegt: een kleine triomf. Het papierwerk voor haar aanstelling bij de gemeentelijke gezondheidsdienst heeft meer dan twee maanden gekost.

Sinds ze terug is, rijdt ze met de pick-up van Kobus naar de omringende boerderijen. Hij moest maar wachten met voer transporteren, moest gaan lopen naar zijn koeien. Als eerste ging ze natuurlijk naar Grace. Ze leek een beetje beter dan toen Sandrien naar Vloedspruit vertrok. Haar rauwe hoestbuien konden nog steeds het stof dat zich in haar longen ophoopt niet in beweging krijgen, maar ze stond in de zon de was te doen.

Voor de zoveelste keer belt ze de directeur van de gemeentelijke gezondheidsdienst, haar nieuwe baas. Elke keer blijft de telefoon maar overgaan. Ze moet de directeur spreken om haar taken vast te leggen; ze is van plan rechtstreeks naar Aliwal-Noord te rijden zodra ze de auto heeft.

‘Dat ding? Is dat mijn mobiele kliniek?’

De man van het plaatselijke bestuur haalt zijn schouders op. ‘Dordrecht heeft een nieuwe gekregen en deze afgedankt. Je moet het ermee doen.’ Ze loopt om het voertuig heen. Het lijkt bijna een ambulance, een pick-uptruck met een vierkante metalen doos achterop, gele en rode strepen langs de zijkant, dik onder het stof. Als ze de achterdeuren openzwaait, walmt de geur van plastic en ijzer haar tegemoet. De man helpt haar om het stof eraf te spuiten. Ze moeten de accu met startkabels aan de gang krijgen.

Nauwelijks honderd meter verderop valt de motor uit. Ze blijft zitten in de hitte. Druppels verdampen op de voorruit. In de achteruitkijkspiegel ziet ze de plaatselijke bestuurder aan komen lopen.

‘De startonderbreker,’ zegt hij, ‘altijd kapot geweest. Wat een tijd om met werken te beginnen.’ Hij geeft haar een apparaatje, laat haar zien welke knopjes ze moet indrukken, en veegt met een witte zakdoek het zweet van zijn zwarte wangen.

Voor het gemeentekantoor in Aliwal-Noord staat een rijtje rode geraniums. Er is niemand bij de receptie. Ze loopt verder het gebouw in. Het kantoor van de directeur van de gezondheidsdienst is dicht.

‘We krijgen een nieuwe directeur,’ zegt een secretaresse met een slap patatje tussen haar vingers. Ze steekt het in haar mond. ‘Kom volgende week maar terug.’

Thuis op Dorrebult boent ze het busje schoon. Ze controleert alle medicijnen en gooit weg wat over de datum is. Ze sopt de kastjes, de metalen vloer en het plafond, schraapt oude bloedspatten van de onderzoekstafel. Plastic injectiespuiten die ondoorzichtig gebakken zijn in de zon, verbrokkelen onder haar vingers. Kobus last gammele medicijnkastjes stevig vast. Ze haalt gordijnen uit haar waskamer en hangt die voor de twee achterraampjes.

Als ze tegen het donker klaar zijn, roept ze Kobus en ze bekijken het busje op het kale erf. Afgezien van de gele en rode strepen is het bijna weer wit, het adres van de Gemeentelijke Gezondheidsdienst Dordrecht staat nog achterop. Sandrien wilde dat het blinkend wit was, met alleen een rood kruis aan weerszijden.

Kobus knikt.

‘Hij is klaar,’ zegt hij, ‘je kliniek in het klein.’

Zijn vingers tellen de wervels in haar onderrug. Haar mouwen zijn opgestroopt. Haar bloed stroomt.

De grenzen van het haar toegewezen gebied zijn Smithfield, Colesberg, Burgersdorp en Aliwal-Noord. De komende twee weken rijdt ze naar elke boerderij in haar district. ’s Morgens vertrekt ze bij zonsopgang. Na de eerste week is ze stil tijdens het avondeten, een boterham en een hardgekookt ei voor Kobus en voor haar.

‘Ik had het me niet kunnen voorstellen,’ zegt ze. ‘Onzichtbaar, vlak over de heuvels. Als spreekwoordelijke ratten. Ze kwijnen weg en drogen uit, verstijven met open mond. Onder juten zakken in het halfdonker. Bij tientallen.’ Ze raakt haar voorhoofd aan. ‘De pijnlijke, scherpe hoeken van lichamen, dat is waar mijn dromen nu van vervuld zijn.’

Kobus zegt niets, drukt onder de tafel haar hand. Ze loopt door het koele huis naar bed zonder te eten, klaar voor een vroege start.

Als ze bij het kantoor in Aliwal-Noord binnenkomt, zit Lerato daar. Ze leunt breed achterover in haar stoel.

Lerato roept hard, alsof ze oude vrienden zijn: ‘Meissie!’

‘Lerato?’

‘Ik ben de nieuwe directeur, meissie! Zie je wel?’ Ze wijst naar het naambordje op de deur.

‘Dat wist ik helemaal niet.’

‘We moeten praten, we moeten praten. Jij bent een van mijn nurses, hè? En nog wel een reizende.’

‘Er zijn een heleboel dingen waar we het over moeten hebben, ja.’

‘Rustig, rustig, laten we eerst even lunchen.’

Lerato neemt haar mee naar de Wimpy bij het benzinestation.

‘Zie je,’ zegt Lerato als ze goed zit, ‘dit is nou een meeting. Snap je hem? Een me-eating.’ Ze schatert.

‘Lerato, ik moet met de deur in huis vallen. De situatie is beroerder dan je je kunt voorstellen. Het aantal hiv-patiënten in gevorderd stadium binnen mijn gebied is onvoorstelbaar groot. En ik weet niet wat mijn voorganger heeft gedaan, maar niemand krijgt hiv-remmers en kinderen van vijf jaar oud zijn nog nooit ingeënt. Op de meeste boerderijen kunnen ze zich niet herinneren wanneer er voor het laatst iemand…’

‘Wacht,’ zegt Lerato. Ze bestelt een milkshake bij de langslopende serveerster. ‘O, en daar is de burgemeester!’

Lerato wuift met haar vingers naar buiten. Het autoraampje van de burgemeester gaat verder naar beneden. Zijn hoofd is kogelrond. Hij glimlacht achter zijn zonnebril. Lerato schuift zuchtend uit het zithoekje, en beveelt de serveerster haar eten in te pakken en bij het gemeentekantoor te laten bezorgen.

Over haar schouder, tas onder de arm: ‘Stuur me je agenda, meissie, dan organiseren we een fatsoenlijke meeting!’

Sandrien blijft zitten. Bij de benzinepomp leunt Lerato door het raampje van de burgemeester naar binnen. Hij zegt iets en zij lacht. Dan stapt ze aan de passagierskant in. Het donkere raampje schuift omhoog en ze rijden weg. Sandrien betaalt de rekening. Een ijskoude milkshake blijft op tafel staan.

Diezelfde avond faxt ze een lang verslag aan Lerato. Ze vraagt om kliniekfaciliteiten in Venterstad voor één dag in de week. Ze geeft een lijst benodigdheden: hiv-testen, vaccinaties, injectiespuiten, een lange lijst medicijnen. Boven aan haar agenda staat een bespreking over het verstrekken van hiv-remmers en strategieën ter preventie van moeder-kindoverdracht.

Als ze na een week nog niets heeft gehoord, belt ze. De secretaresse neemt op. Lerato heeft haar in Venterstad een kantoor toegewezen, laat de secretaresse weten. Ze rijdt er meteen heen. Als ze het vindt, blijkt het een opslagkamertje te zijn. Ze gaat een tafeltje en twee stoelen halen op de boerderij. Ze richt het kamertje zo goed mogelijk in, bouwt kasten van bakstenen en planken. Op de terugweg naar de boerderij kijkt ze naar de witte, stoffige straten van Venterstad. De gebouwen van het dorp zijn vervallen, de meeste dichtgetimmerd. De enige beweging is bij de dorpskroeg, een bakstenen gebouwtje met een tralieraam en een ijzeren hek voor de open deur. Een man komt naar buiten en stapt in zijn pick-up. Als hij wegrijdt, is de straat leeg.

‘Het hele team weer bij elkaar, nè?’ zegt dokter Shirley Kgope en ze glimlacht als Sandrien vertelt over Lerato’s nieuwe baan.

Ze zitten in het airconditioned kantoor van dokter Kgope in Colesberg. Sandrien is enthousiast als ze hoort dat er hier een tak van de Amerikaanse ngo Widereach is gevestigd, en dat dokter Kgope hierheen is verhuisd om de regionale vertegenwoordiger van Widereach te worden.

‘Het regeringsbeleid is zo lang zo ingewikkeld en defensief geweest wat betreft hiv-remmers en er was zoveel vijandigheid tegen ngo’s die ze wilden verstrekken,’ zegt dokter Kgope. ‘Het beleid is nu natuurlijk veranderd, maar in de praktijk is dat niet eenvoudig. Daar hebben we het een andere keer wel over. Ik ben nog maar nieuw en probeer invloed te krijgen. Op het ogenblik is het geen Widereach-beleid om hiv-remmers aan regeringen te verstrekken, vooral niet als we zelf de infrastructuur niet beheren. We zullen zien hoe het uitpakt.’

‘Maar je begrijpt toch hoe dringend het is, waarschijnlijk beter dan wie dan ook!’

‘O geloof me, ik begrijp het.’ Dokter Kgope knikt langzaam. ‘Die hiv-testen kun je onmiddellijk krijgen. Maar hiv-remmers? Veel problematischer.’

Sandrien begint haar ronde op Helpmekaar, waar Grace woont. Het was de boerderij van haar ouders; nu is hij van Kobus en haar. Hier in de buitengebouwen was de weverij. Een jaar geleden is Sandriens vader gestorven. Op haar drieënnegentigste dwaalt ma Karlien langzaam wegkwijnend door de halfherinnerde kamers van het huis. Ze weigert om bij Sandrien en Kobus in te trekken. Sandrien kan in haar moeder niets terugvinden van de vrouw die ze zich herinnert. En het is iemand anders dan Sandrien naar wie haar moeder nu aanhoudend zoekt in de schemerdonkere kamers.

Om te voorkomen dat hun boerenknechten levenslang verblijfsrecht op het land kregen, hebben haar ouders een paar jaar geleden de meesten ontslagen. Alleen Grace, haar dochter Brenda en Xoliswe zijn nog over. De andere dochter van Grace, Alice, is overleden. Grace zorgt voor de baby van Alice. Brenda bekommert zich om ma Karlien.

Sandrien bindt de kleindochter van Grace met een deken op haar rug terwijl ze uitstrijkjes maakt en bloed afneemt bij hen drieën. Als ze klaar is, gaat ze tegen Grace aan zitten. Er komt een vlaagje wind. Het bovenlichaam van Grace wiegt even en Sandrien voelt de gewrichten in Grace scharnieren.

‘Ik kan niet lang blijven, ik moet nog een heleboel andere boerderijen doen. Ik kom vanavond weer langs.’

Ze spoelt kleren uit voor Grace, wast de luiers van de baby, maakt vuur voor haar. Er liggen nog meer beloften op het puntje van Sandriens tong. Als ze wegrijdt, kijkt ze in haar zijspiegel. Roet hangt in zwarte sluiers boven de ramen en deuren van het huisje van Grace.

‘Ik kan nu tenminste op hiv testen,’ zegt Sandrien, ‘dankzij Widereach.’

Lerato zit autoritair achter haar bureau, armen over elkaar.

‘Kijk,’ zegt ze, ‘de regering verschaft ook testen. Maar werk gerust met de Amerikanen als je dat wilt.’

‘Van hen kan ik geen hiv-remmers krijgen.’

Lerato kijkt uit het raam. ‘Heb je gehoord dat Walter Mabunda nu het provinciale raadslid voor gezondheid is?’ vraagt ze. ‘We moeten oppassen, ze willen gezondheid helemaal provincialiseren.’ Dan klaart haar blik op en ze gaat verder: ‘Ik ben uitgenodigd, en de burgemeester ook, voor een jachtweekend in de Twilight Lodge. Een nieuwe wildfarm, een hele grote. Ik ben geen echte jager, maar geloof me, de burgemeester wel – vooral op rokken!’

Lerato lacht alsof zij en Sandrien samenzweren.

‘Kunnen jullie een wasbak installeren in mijn kantoor in Venterstad, alsjeblieft? Ik moet mijn handen ontsmetten tussen de patiënten door.’

Lerato fronst. Ze pakt de telefoon. Ze kijkt Sandrien aan terwijl ze iemand opdracht geeft de wasbak te bestellen. Zie je, zegt haar gezicht, ik deel hier de bevelen uit.

‘Hoe zit het met de hiv-remmers, Lerato? We weten toch allemaal dat het allang beleid is om ze algemeen te verstrekken.’

‘Not so simple, girl. Distributieproblemen, infrastructuur. Alleen artsen kunnen ze voorschrijven. En dan is er het probleem van patiëntenmedewerking. We kennen allemaal de risico’s als de patiënt niet goed meewerkt. We kunnen niet meer doen dan wat we kunnen doen. En waarvoor we geld hebben.’

‘En als ik ze ergens anders te pakken zou krijgen, waar vind ik dan een arts om ze voor te schrijven?’

Lerato fronst. Ze steekt haar kin omhoog en kijkt over haar neus naar Sandrien.

‘We hebben een heleboel vacatures voor artsen op het ogenblik. Alles op zijn tijd, meissie van me.’

Sandrien zit met haar gezicht in haar handen tegenover Kobus.

‘Gisteren zijn twee van mijn patiënten doodgegaan, op één dag. Vanochtend,’ ze steekt haar onderarm voor zich uit, ‘heb ik een man op de onderzoekstafel getild – een negenentwintigjarige man – als een vogeltje. Toen ik hem optilde, stroomden de diarree en het bloed uit hem over mijn arm, langs mijn been.’

Kobus blijft lang stil. Hij kijkt niet op als hij begint te praten.

‘Je bent nooit meer op Dorrebult,’ zegt hij. ‘En zelfs als je hier bent, ben je niet echt hier. Je wordt een vreemde.’

Als ze bij haar kliniekje in Venterstad komt, zijn de testen er, met de complimenten van Widereach. Haar hart maakt een sprongetje. Elke test zit in een koffertje, een soort miniatuur-kliniek. Naast de rij mensen voor haar deur ligt een wasbak op de betonnen veranda. Geen pijpen, geen kranen. Ze belt de afdeling onderhoud en dringt erop aan dat ze de wasbak vandaag komen installeren.

‘Als ik morgen tegen de lunch geen werkende wasbak heb, ga ik klagen bij Lerato.’

De man lacht en hangt op.

Aan het eind van de middag, na haar laatste patiënt, rijdt ze naar Aliwal-Noord. Er wolkt stof uit de ramen van het gemeentekantoor. De toegang naar Lerato’s kantoor is versperd door steigers en stukken zeil. Een team werklui. Sandrien groet een van hen, de man van een van haar ziekste patiënten.

‘Waar is Lerato?’ Sandrien moet schreeuwen om zich boven het lawaai van baksteensnijders uit verstaanbaar te maken.

‘De boel wordt opgeknapt,’ schreeuwt de secretaresse terug. ‘We zijn aan het verbouwen! Lerato’s kantoor wordt prachtig! En twee keer zo groot!’

Ze gebaart opgewonden naar een paar stofstalen naast een catalogus van banken. Ze draait haar hoofd en houdt twee lapjes naast elkaar.

‘Wat denk je? Is dit geen charmante combinatie?’ Als Sandrien wegloopt, roept ze dringender. ‘Kijk,’ gebaart ze, ‘kíjk dan!’

Ze wijst naar testblokken verf op de muur in verschillende grijstinten.

Weg van het lawaai en het stof duwt Sandrien de deur van een wc-hokje op de damestoiletten open. Voor haar zit Lerato op de wc, rok opgeschort tot haar middel. Ze bestudeert een stuk papier op haar schoot, een schets van de inrichting.

‘Sorry,’ mompelt Sandrien en ze trekt de deur weer dicht.

Ze overweegt om de kwestie van de wasbak door de dichte deur ter sprake te brengen, maar dan strompelt ze naar buiten.

‘Wacht!’ roept Lerato vanuit het hokje. ‘Kom het ontwerp van mijn nieuwe kantoor bekijken!’

Als de deuren van de koelcel openzwaaien, dampen slierten mist de hitte in. De kist komt uit de wolk tevoorschijn. Twee mannen in overall en met handschoenen aan duwen de trolley. De kist is van vurenhout, maar zwartgevlekt en gelakt om op ebbenhout te lijken. Bovenop ligt een bos aronskelken. De gekoelde bloemen lijken vers en bestendig – niets verraadt hoe snel ze zullen verwelken. De dragers tillen de kist op en de nabestaanden stellen zich achter hen op. De mannen in overall doen een stap terug en sluiten de koelceldeuren, hun werk zit erop. Sandrien blijft op afstand. Er zijn gezangen in de zon, een vrouw die neerzijgt en overeind moet worden gehouden. De kist zakt in het gat. Daarna geeft ze de familie een hand. Ze reageren beleefd, afstandelijk.

‘Wat vindt u van mijn koelcel?’

Het is Manie Maritz die met Sandrien komt praten. De begrafenis is op Mara, Manies boerderij bij Steynsburg. Manie is een kennis van Kobus en een van de weinige andere boeren die niet aan wildfarmontwikkelaars hebben verkocht. Ze kijkt hem niet-begrijpend aan.

‘Dáár,’ wijst hij naar de koelcel waar de kist uit is gekomen, ‘houden we ze vers. Vroeger koelden we daar ons geslachte vee en wild. Ik hoefde maar een paar kleine aanpassingen te doen.’

‘Dag, Manie. Ik zie dat je hier een soort bedrijf hebt.’

Hij glimlacht. ‘Niet precies wat ik in gedachten had, maar een mens moet doen wat hij kan.’

Sandrien kijkt naar de mensen die nog om het graf krioelen. Waar eerst een akker was, zijn nu rij na rij granieten graven, sommige met torentjes of engeltjes.

‘Hoe kunnen die mensen dat allemaal betalen?’

‘Dit is nog maar het begin,’ zegt hij opgewonden. ‘Er komt een groot feest.’

Hij wijst naar een betonvloer aan de andere kant van de graven waarop een grote tent staat en waar de begrafenisgangers langzaam naartoe bewegen. ‘Ze gaan nu slachten. Ik heb twee koeien klaarstaan. Ze betalen me af, het is een langetermijnzaak. Een mens moet dat zorgvuldig organiseren. Ik heb regelingen met boeren om loon in te houden als ze achter raken met hun betalingstermijnen.’

Sandrien rijdt weg zonder Manie gedag te zeggen. Ze zal niet nog een begrafenis bijwonen.

Voor zonsopgang vertrekken Sandrien en Kobus naar Bloemfontein voor haar driemaandelijkse onderzoeken en scans. Ze had de afspraak willen afzeggen, maar ze wist dat Kobus dat niet goed zou vinden. Op het echoscherm op de afdeling oncologie zien ze hoe de antihormoonbehandeling de melkklier in de overgebleven borst laat wegkwijnen. Na het ziekenhuis halen ze de tweeling op bij de kostschool om te gaan lunchen. Als ze hen ziet, beseft Sandrien dat het meer dan een maand geleden is dat ze voor het laatst een van haar dochters heeft gesproken. Ze zitten samen met de meisjes in een winkelcentrum achter onaantrekkelijke borden eten. De tweeling doet bot, zoals altijd tegenwoordig. Sandrien krijgt ineens haast om terug te zijn in haar busje, bij haar werk. Ze moet zich dwingen om te blijven zitten.

In de auto op de terugweg van de kostschool houdt Kobus haar van opzij in de gaten. Hij legt zijn hand op de hare. ‘Je hoeft je niet schuldig te voelen over die voorrechten, ook al gaan er mensen dood in het stof. De wereld is een gebrekkige plek, maar jij hebt hem niet geschapen.’

Ze trekt haar hand uit de zijne en kijkt naar de bleke winterse gazons.