Van Marnix de Bruyne verscheen eerder Het land van Soekmekaar (2010):

‘Leest als een gevoelige, meeslepende roman die je niet kunt wegleggen.’ De Standaard

‘Hoe groot de sociale gevolgen van de apartheid nog altijd zijn, blijkt uit elke pagina van dit voorbeeldige boek.’ Nederlands Dagblad

‘De Bruyne beschrijft de lotgevallen van de dorpelingen met evenveel gevoel voor humor als voor drama.’ HP/De Tijd

‘Wie verder wil komen dan het beeld van (…) dode blanke boeren en zogenaamde Zimbabwaanse toestanden, doet er goed aan Het land van Soekmekaar te lezen.’ **** NRC next

‘Een feest om te lezen.’ Wordt Vervolgd

‘De Bruyne schrijft pakkend over dit fundamentele conflict, dat de dilemma’s waarmee Zuid-Afrika vandaag de dag kampt pijnlijk helder maakt.’ **** de Volkskrant

‘De beschrijving van de landhervormingen, van de overdracht van ‘blanke’ boerderijen aan zwarten, geeft een meerwaarde aan deze aanrader.’ De Morgen

MARNIX DE BRUYNE

We moeten gaan

Nederlandse boeren in Zimbabwe

Uitgeverij Podium
Amsterdam

Voor Keirsten, Zita en Milo

Deze uitgave is mede tot stand gekomen dankzij steun van het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten.

© 2016 Marnix de Bruyne

Omslagontwerp Rob Westendorp

Beeld omslag Felix Kalkman (Blanke boeren en hun zwarte werknemers worden in 2000 toegesproken door oorlogsveteranen over de landbezettingen.)

Verzorging ePub CO2 Premedia

Foto auteur Allard de Witte

Kaart Cartografisch Bureau G-O Graphics

e-book 978 90 5759 762 6

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, mei 2016

www.uitgeverijpodium.nl

The clock says tick, tick, tick

What you have to do, do quick.

Time is gliding, fast away,

Let us act, and act today!

Rijmpje uit de radiocursus Engels, waarmee Nederlanders zich hebben voorbereid op de emigratie

Inhoud

Inleiding

Deel I Het vertrek, 1948-1965

1 Ze zeggen nog gewoon ‘baas’ tegen je

2 Vrijplaats in een kil Nederland

3 Wie niet over emigratie sprak, leek wel een oude sok

4 Een boete wegens te zichtbaar zijn in het verkeer

5 Bijna alle boeren hier zijn getraumatiseerd

6 Wij blanken zijn van nut geweest, nu moeten we gaan

7 Wie zijn vinger in zijn mond steekt, kan verwachten dat die nat wordt

8 Het is een privilege door dit land te worden ontvangen

9 Bij ons hoef je zwarten niet te slaan

10 Twee jaar geleden maakte niemand nog grappen over landroof

Deel II Bush war en boycot, 1965-1980

11 Rhodesia’s Finest Hour

12 Hell, I’m not going, dacht ik

13 Actually, you have just wounded me

14 Theedrinken met Ian Smith

15 Je bent welkom

16 De macht van volk, die zit in… jou!

17 Een opdracht van God mag je niet negeren

18 Morgan is de bezem, die Mugabe zal wegvegen

19 Een ietwat onwezenlijk aandoende wereld

20 Ik heb je dit al die jaren nooit verteld

Deel III Na de onafhankelijkheid, vanaf 1980

21 Het is of we een kostwinner hebben begraven

22 Dit jaar geen pepernoten, marsepein en taaitaai!

23 Een kogel door de neus

24 Hun huid was groen, net als hun haar

25 Toen gooide de blanke boer de arbeider in de oven

26 Loose tongues lose battles

27 Oude man, je leeftijd is een geschenk

28 Wij zijn gewoon domme Babweans

29 Je hebt een gestolen ezel gekocht

30 ‘Funnekotter en anderen’ versus Zimbabwe

31 Denk nooit dat je personeel loyaal is

32 Ik ben een jacarandaboom

Epiloog

Historisch overzicht

Verantwoording en Woord van dank

Literatuur

Inleiding

‘Vertel meneer Skippers dat er vriendelijke mensen op zijn land wonen.’ Elisha Chivasa staat naast zijn glanzend witte pick-up-truck, waarmee hij uit het niets is komen aanrijden over een weg van rode aarde, langs een veld vol jonge aanplant. Hij praat zachtjes, alsof wat hij zegt onder ons moet blijven.

Tot eind 2003 boerde Coen Schippers op deze grond, een Nederlander die in de jaren vijftig emigreerde naar wat toen nog Zuid-Rhodesië heette. Met kapmessen zwaaiende ‘oorlogsveteranen’, zoals ze zich noemden ondanks hun soms zeer jonge leeftijd, verdreven hem en zijn vrouw dat jaar van de boerderij. De war vets kwamen opeisen waarvoor ze hadden gevochten tijdens de bush war (1964-1980), de bloedige guerrillaoorlog waarin het blanke minderheidsbewind het onderspit dolf en waardoor een onafhankelijk Zimbabwe kon ontstaan. Was niet een van de doelen van die oorlog ervoor te zorgen dat al het land in zwarte handen kwam?

Inmiddels is Chivasa de nieuwe eigenaar van de boerderij, een slanke veertiger met kleine, heldere ogen in een rond gezicht. Ik heb me voorgesteld als een vriend van Schippers die op vakantie is, en hij wil best met me praten. ‘Ik ben boer, geen politicus,’ zegt hij. Chivasa behoort ook niet tot de groep rouwdouwers die Schippers verdreef. Die zijn weg, legt hij uit. Ze kregen ruzie over Schippers’ woning, die ik half uitgebrand achter Chivasa zie staan.

Chivasa kreeg het land in bezit toen hij zich vier jaar eerder meldde bij het ministerie van Landbouw, nadat hem was opgevallen dat de boerderij verlaten was. Vlot verkreeg hij de vereiste toestemming. Hij moet dus wel een trouw aanhanger zijn van de regering van president Robert Mugabe, bedenk ik, de grote motor achter de gewelddadige landonteigeningen.

Chivasa zal dan ook nooit het achterste van zijn tong laten zien en me vast niet toestaan dat ik het huis bekijk. Maar misschien laat hij me een foto maken van de imposante tabaksschuren, op enkele tientallen meters afstand van het huis. ‘Coen Schippers vindt het vast leuk te zien hoe ze erbij staan,’ licht ik mijn vraag toe. Chivasa kijkt naar de grond. ‘Dat lijkt me geen goed idee,’ mompelt hij. ‘Het kan verkeerd worden uitgelegd.’

John, de blanke boerenzoon die vandaag mijn gids is, begint nu ook zenuwachtig te worden. Ik stel veel te veel vragen. Laten we vertrekken, gebaart hij. We stappen in mijn gehuurde witte Ford en rijden weg.

Zo verloopt het begin van mijn speurtocht naar Nederlandse roots in Zimbabwe, in december 2012. Het is een hernieuwde kennismaking met het land. Als journalist was ik in 2002 voor het laatst in Zimbabwe, met een brief op zak van een hulporganisatie die moest bewijzen dat ik in Zimbabwe ‘projecten’ bezocht. Een journalistenvisum kreeg toen bijna niemand meer.

De meeste blanke boeren waren destijds al van hun land verjaagd, als onderdeel van de strijd om machtsbehoud door de regering-Mugabe. Zij wilde stemmen winnen met de wortel van gratis land en de stok van geweld, intimidatie, verkiezingsfraude en propaganda die ze inzette tegen de snel populair geworden Beweging voor Democratische Verandering (MDC).

Tijdens die reis sprak ik vooral met zwarte Zimbabwanen, en dan vooral met de leden van deze oppositiepartij, die een bedreiging vormde voor Mugabe. Praten met regeringsaanhangers was bijna onmogelijk. Als ik hun openlijk zou vertellen dat ik journalist was, zou ik het land worden uit gezet.

Coen Schippers vocht destijds nog voor zijn boerderij, maar Nederlanders in den vreemde interesseerden me niet zo. Die kwam je toch overal tegen? In 2000, tijdens een eerdere reportagereis, had ik bovendien al Nederlandse boeren in Zimbabwe geïnterviewd. Zoals ik toen ook was langsgegaan bij de bejaarde Ian Smith, de ex-premier van een internationaal verfoeid blank minderheidsbewind, die me thuis op de thee ontving.

Hoe misplaatst mijn desinteresse was, bleek bij mijn ontmoeting in 2012 met Schippers en zijn vrouw Veerle. Schippers had zich in 1955 in Zuid-Rhodesië gevoegd bij honderden andere geëmigreerde landgenoten, van wie velen net als hij geboren waren in Nederlands-Indië. Een groot deel van hen had in Deventer een opleiding gevolgd aan wat toen de Rijks Hogere School voor Tropische Landbouw heette. De weg naar Indonesië was afgesneden, maar Zuid-Rhodesië, waar ze met hun ‘tropische’ kennis terechtkonden op de tabaksplantages, verwelkomde hen met open armen.

In hun eenvoudig ingerichte flat in Amersfoort vertelde het echtpaar me over Nederlandse emigratieambtenaren, de overtocht naar het onbekende continent, de armoede de eerste jaren. Over hoe Nederlanders meevochten in de oorlog tegen zwarte Afrikanen die ruim 20.000 levens zou kosten, als ‘Rhodesiërs onder de Rhodesiërs’. En over hoe ze de onafhankelijkheid van Zimbabwe in 1980 als nieuwe uitdaging zagen.

Ik werd steeds nieuwsgieriger naar dit onbekende stukje geschiedenis. In het Nationaal Archief in Den Haag vond ik de correspondentie van enkele Nederlandse emigratieattachés in Salisbury, zoals Harare destijds heette. Vanaf 1952 kwam de toenmalige Britse kolonie Zuid-Rhodesië in beeld als vestigingsplaats voor Nederlandse emigranten. De attachés trachtten die emigratie te stimuleren en in goede banen te leiden.

Tegelijkertijd werd ik benieuwd naar hoe het de Nederlandse boeren was vergaan sinds de recente ‘versnelde landhervorming’, zoals het afpakken van hun land sinds 2000 officieel heette. Wie had een welvarend plantersbestaan moeten inruilen voor een leven in de bijstand, zoals Coen en Veerle? En welke zwarte boer zou nú hun land bezitten en bewerken? Zouden de nieuwe boeren echt zo incompetent zijn als de verjaagde blanken beweerden?

Als souvenir van mijn reis in 2000 had ik een foto bewaard van fotograaf Felix Kalkman, die hem had gemaakt toen we samen de Nederlandse boer Mike van Duren bezochten. Ik sta er grijnzend op, midden tussen een rij landbezetters die hun schamele tenten hadden opgeslagen bij de boerderij van Van Duren, van wie ze ‘slechts de helft’ van zijn grond verlangden. Eén van hen bezocht ik enkele maanden later op het piepkleine lapje grond waar hij met zijn vrouw woonde. Hoe zou het nu met hem gaan, vroeg ik me af. Zou hij als een van de nieuwe boeren een bloeiend bestaan hebben opgebouwd?

Ik wilde die vragen beantwoorden. Ruim tien jaar na die eerste golf van geweld zouden de oude en nieuwe boeren er vast gemakkelijker over praten dan destijds, toen ‘niet opvallen’ het credo was. Eind 2012 pakte ik het vliegtuig richting Zimbabwe, wat ik in de jaren erna vijf keer zou herhalen. Daar trof ik verjaagde Nederlandse boeren, die in Harare waren neergestreken. En ik ontdekte dat het stof allesbehalve was neergedaald, dat sommige Nederlandse boeren nog keihard aan het vechten waren voor hun boerderijen. Wat één van hen met een kogel door zijn neus moest bekopen.

Dit boek is de weerslag van die speurtocht.

DEEL I HET VERTREK

Hoe Nederland de emigratie naar Zuid-Rhodesië stimuleerde, 1948-1965

1 Ze zeggen nog gewoon ‘baas’ tegen je

Zimbabwegangers in Nederland, herfst 2012

Een telefoon trilt, de ogen tegenover me schieten naar een schermpje en dan naar mij, terwijl ze ‘deze móét ik aannemen’ uitstralen. ‘Hak alles gewoon om zoals we hebben afgesproken,’ zegt Charles Taffs met luide stem. ‘Later bekijken we of er meer bomen weg kunnen.’ Dan verbreekt hij de verbinding, kijkt me aan en glimlacht breed.

Taffs, een forse, Zimbabwaanse blanke boer van in de vijftig met dun haar en een rond, open gezicht, heeft zojuist verteld dat er meer blanken aan het roer staan van boerenbedrijven in Zimbabwe dan ik dacht. Het is september 2012. Ruim tien jaar eerder begonnen aanhangers van de regering-Mugabe massaal landerijen te bezetten die in handen waren van blanke boeren. Zeker vierduizend blanken zijn daarbij op brute wijze verjaagd, een tiental is zelfs vermoord. Enkele honderden van hen zijn echter nog gewoon aan het boeren, vertelt Taffs me in een Amsterdams grand café. Om veiligheidsredenen regelen ze alles vanaf een afstand. Cell phone farming, boeren per mobiel, heet dat in Zimbabwe.

Taffs is eigenaar van 200 hectare macadamiabomen, een restant van een veel groter familiebedrijf. Hijzelf komt niet meer in zijn notenboomgaard sinds een groep landbezetters hem enkele jaren geleden onverwacht kwam vertellen dat hij zijn boerderij moest verlaten. De sfeer was agressief, er ontstond een handgemeen. ‘Een van hen stak een mes in mijn been. Het was kantje boord, de wond bleef maar bloeden,’ vertelt Taffs op zakelijke toon.

Zijn aanwezigheid op zijn boerderij kan de gewelddadige bezetters opnieuw naar zijn boerderij lokken, besefte hij. Dat wil hij zijn personeel niet aandoen. Vandaar dat ook hij alles regelt per mobiel.

Taffs is niet alleen notenboer, maar ook voorzitter van de Unie van Commerciële Boeren van Zimbabwe (CFU). Ooit was dit een machtige lobbygroep van veelal welvarende blanke boeren, met soms enorme tabaks-, koffie- en maïsplantages. Sinds de omstreden landhervorming in 2000 begon, heeft de bond flink aan invloed ingeboet.

Taffs lijkt echter nog precies te weten wat er speelt in de Zimbabwaanse economie. Mede door de landbezettingen is die ingestort, maar Taffs weet wat daaraan gedaan moet worden. Dat is de reden dat hij in West-Europa is, zegt hij, en hij tovert een cdrom tevoorschijn, getiteld ‘The Way Forward’, de naam van een plan dat Zimbabwe moet redden. Daarna volgt een college ‘economiena-de-rampspoed’, gegeven door een rasoptimist.

Om te beginnen wil niemand ‘de klok terugdraaien’, zegt hij. Ruim tien jaar nadat de blanken zijn verjaagd van hun grond, is driekwart van de vroegere CFU-leden te getraumatiseerd door het geweld of simpelweg te oud om hun land nog terug te willen. Dat zou blijken uit een recente peiling onder de leden.

Maar hun spaargeld, hun pensioen, zat in hun afgenomen boerderijen, waardoor de meesten geen kant op kunnen. De nieuwe, zwarte boeren op hun land kunnen op hun beurt geen lening krijgen voor kunstmest en andere investeringen, omdat ze geen onderpand – lees: eigendomspapieren – hebben. De banken peinzen er niet over de offer letter van de overheid, die een nieuwe boer vertelt welk stuk land hij of zij mag gebruiken, als verhandelbaar pand te beschouwen.

De CFU heeft daarop een prachtplan bedacht. Er komt een nieuwe ‘landbank’ die alle oorspronkelijke eigendomspapieren van de boerderijen gaat beheren. Ze verstrekt leningen aan nieuwe (zwarte) boeren, ook al hebben ze geen onderpand. Op hun gemak, zonder al te veel druk, kunnen ze het geld gespreid terugbetalen. Tegelijkertijd geeft de bank de voormalige (blanke) eigenaren schuldpapieren in handen voor hun vroegere boerderijen, die ze kunnen doorverkopen én als onderpand kunnen gebruiken voor leningen. ‘Dan kunnen zij ook weer investeren,’ zegt hij glunderend. Iedereen blij.

Als Zimbabwe dit plan omarmt – en individuele ministers van Mugabes partij ZANU-PF hebben hem al gezegd het een gewéldig idee te vinden – dan zal iedereen zien dat Zimbabwe het recht op eigendom weer respecteert. Door de toestroom van buitenlandse investeerders naar het mineralenrijke, vruchtbare Zimbabwe zal het land ‘opstijgen als een raket’.

Eén kleine hindernis moet wel genomen worden: het vereiste beginkapitaal voor zo’n Landbank bedraagt een slordige 10 miljard euro. Vandaar dat Taffs in West-Europa is om bij internationale donoren als de Europese Unie, de Wereldbank en het IMF te lobbyen voor dit idee.

Nederland speelt in het grotere geheel een aparte rol, legt hij uit. Een groep van elf Nederlandse boeren die van hun boerderij waren verjaagd, zijn in 2002 een rechtszaak begonnen tegen Zimbabwe. Bij het Internationaal Centrum voor Beslechting van Investeringsgeschillen (ICSID), dat is gelieerd aan de Wereldbank, betoogden ze dat Zimbabwe een bilateraal investeringsverdrag met Nederland had geschonden door de boerderijen te onteigenen zonder een vergoeding te betalen. In 2009 kregen ze gelijk: Zimbabwe moest de boeren 8,2 miljoen euro aan compensatie betalen, bepaalde het hof. Maar dat is nog altijd niet gebeurd.

Om internationaal weer vertrouwen te wekken, om investeerders het gevoel te geven dat ze hun geld weer veilig in het land kunnen steken, moet Zimbabwe een gebaar maken, zegt Taffs. Betaling van de opgelegde compensatie aan de elf Nederlanders zou zo’n gebaar zijn. ‘Nederland moet extra druk op het land uitoefenen. Dat is sowieso geen slecht idee: de boeren wachten al drie jaar op hun geld, terwijl het toch jullie onderdanen zijn.’

Ik luister met stijgende verbazing. Van een gewonnen rechtszaak van Nederlandse boeren tegen de Zimbabwaanse staat had ik nog niet gehoord.

Dat is niet vreemd, vertelt Lion Benjamins, woordvoerder van de elf verjaagde Hollanders, me enkele dagen later. ‘We hebben vooral achter de schermen geopereerd,’ zegt hij telefonisch vanuit Finland, waar hij nu woont met zijn Finse vrouw. De huidige minister van Financiën van Zimbabwe had de groep een half jaar eerder nog beloofd tot betaling over te gaan, wat een reden was voor de elf om zich gedeisd te houden. ‘Maar Zimbabwe houdt ons aan het lijntje. Ons geduld is op.’

Benjamins vertelt over de blijdschap in de groep toen Zimbabwe de zaak op alle fronten verloor. En over de frustratie dat de betaling maar uitblijft, ondanks de inspanningen van een geheime gezant met goede betrekkingen met Mugabe, die in opdracht van Nederland het land een paar keer bezocht.

Lang niet alle Nederlandse boeren die aan de rechtszaak hadden kunnen meedoen, deden dat ook. Sommigen hadden er geen vertrouwen in, anderen vonden de proceskosten te hoog. Een aantal daarvan verblijft in Nederland en komt eens per jaar bij elkaar. Over een paar weken is het weer zover. Hij vraagt of ik erbij wil zijn. ‘Bel Coen Schippers, de organisator,’ zegt Benjamins.

Een paar weken later ontmoet ik Coen en Veerle Schippers voor het eerst, tijdens de ‘Ex Harare Kring Reünie’. De locatie is verrassend: een weidse showroom vol glanzende Volvo-stationwagens, in een buitenwijk van Apeldoorn. De eigenaars zijn Jolanda en Peter Nieuwenhuijse, die tussen 1981 en 1987 in Zimbabwe woonden en vandaag de gastheerrol vervullen.

Een kleine dertig oudere Nederlanders, sommigen net als Coen en Veerle de tachtig gepasseerd, begroeten elkaar als familieleden. Ze drinken koffie uit thermoskannen totdat een cateringbedrijf tussen de Volvo’s een dampend buffet neerzet, waaruit je je eigen Indische rijsttafel kunt samenstellen – een must voor de boeren, wier wortels in Nederlands-Indië liggen.

Ik scharrel een beetje rond en vang flarden op van gesprekken die teruggaan naar de tijd dat de inwoners het land nog Rhodesië noemden. Een man met uiterst dun haar heeft fotoalbums uit de jaren vijftig bij zich. ‘Kaffers in de compound,’ staat onder een zwart-witfoto. Want ja, zo noemde je de zwarte boerenknechten en hun familieleden destijds.

De relatie blank-zwart was in Zuid-Afrika altijd veel slechter dan in Rhodesië, zegt een Zimbabweganger van het eerste uur. ‘Je merkte het verschil zodra je de grens over ging.’ ‘Nou, mijn moeder vond destijds óók dat zwarten niet op de stoep mochten lopen,’ nuanceert een in Rhodesië opgegroeide vrouw, die later met een Nederlander trouwde.

Ik loop verder en bewonder in een kantoorruimte in de hoek van de showroom een papieren model van een lange autobus, met een curieus lange achterkant. ‘Origineel Zimbabwaans fabricaat,’ vertelt Jolanda Nieuwenhuijse, die naast me is gaan staan. In Harare stond de fabriek, vertelt ze, waar ze ook Zimbabwaanse vrachtwagens maakten en waar haar echtgenoot Peter manager was.

De wielassen van de bussen lagen dichter bij elkaar dan bij reguliere bussen, om de vele bochten op de zandwegen beter te kunnen nemen. De achterkant van de bussen werd juist verlengd, zodat er toch veel passagiers in konden: maar liefst 108 mensen. ‘Het model was aangepast aan de lokale omstandigheden,’ vertelt Peter, die er ook bij is komen staan, trots. ‘Ze deden het verdomd goed, niet kapot te krijgen.’ Alleen de motor was van DAF, Peters werkgever vóór 1981 – wat meteen zijn aanwezigheid in het Zimbabwe van toen verklaarde.

De fabriek stamde uit de jaren zeventig. De regering van het toenmalige Rhodesië werd destijds internationaal geboycot, omdat het weigerde de zwarte meerderheid stemrecht te geven. Noodgedwongen ontwikkelde het land een eigen industrie, ook voor auto’s. De motoren namen ze toen al af van DAF, die de Rhodesische fabrikant in het geheim wist in te voeren. Elke vaderlandslievende Rhodesiër stond achter de pogingen om de boycot te omzeilen, zegt Coen Schippers even later. Hij dus ook: ‘Rhodesië was mijn vaderland.’

De pionierstijd in de jaren vijftig was het zwaarst, hoor ik Hans Oosterman zeggen, een tachtiger, net als Coen. ‘Voor de Engelse boeren waren wij gewoon goedkope arbeidskrachten.’ En dat terwijl Oosterman en Coen allebei tropische landbouw in Deventer hadden gestudeerd voordat ze naar zuidelijk Afrika afreisden.

Zijn ogen gaan glimmen als hij vertelt over ‘het schooltje’, zoals oud-studenten de opleiding noemen, en zijn bewondering uitspreekt voor directeur Dirk Jan Duijnhouwer, die als een vader was voor de studenten. Ik zag die blik eerder bij Coen Schippers. Ook hij sprak vol warmte over de landbouwschool, waar de meeste Nederlandse boeren in Zuid-Rhodesië hun opleiding hadden genoten.

Een grijzende, gedistingeerd sprekende heer vraagt het woord. Hij is een al lang gepensioneerde directeur Afrika van KLM, die in de jaren tachtig in Zimbabwe was gestationeerd. ‘Ik heb een primeur,’ zegt hij op samenzweerderige toon. ‘De KLM gaat zijn directe vluchten op Harare hervatten, voor het eerst sinds 2001.’ ‘Wat weet de KLM dat wij nog niet weten?’ vraagt een voormalige ambassadeur in Zimbabwe. ‘Het land ligt economisch gezien toch helemaal in puin?’

Er ontspint zich een discussie tussen gematigd optimisten en pessimisten. De ene groep denkt dat Zimbabwe uit het dal aan het klimmen is en dat de KLM hier simpelweg op inspeelt. De landhervorming in Zimbabwe heeft de ineenstorting van de economie destijds in gang gezet, met astronomische hyperinflatie tot gevolg. Maar, zeggen de optimisten, daar kwam begin 2009 een eind aan met de inauguratie van de ‘regering van nationale eenheid’, een verstandshuwelijk tussen regeringspartij ZANU-PF van president Robert Mugabe en de voormalige oppositiepartij MDC. Bijna tegelijkertijd werd de waardeloze Zimbabwaanse dollar afgeschaft als betaalmiddel en ingeruild voor de Amerikaanse munt, die sindsdien als wettig betaalmiddel geldt. Inmiddels is er amper nog inflatie en liggen de winkels weer vol. Het is een goede basis om de ooit bloeiende toeristenindustrie weer te laten groeien, denken de optimisten. Waar KLM uiteraard op hoopt.

‘De wegen liggen er nog goed bij,’ zegt kippenfokker Adriaan Gardenier, een tachtiger die in Zimbabwe woonde van 1955 tot 2005 en die tot de optimisten lijkt te behoren. ‘Wij waren er een paar maanden geleden nog. We konden lekker doorrijden. En de mensen zeiden gewoon nog “baas” tegen je.’ Stop met klagen over die onteigeningen, wil hij maar zeggen, kijk naar de toekomst.

Nee, zeggen de pessimisten, het herstel heeft weinig om het lijf en is zeker niet structureel. Er is nog altijd voedselhulp nodig als gevolg van de ingestorte landbouw en er zijn zóveel bedrijven failliet gegaan dat de formele sector nauwelijks nog bestaat: slechts 5 procent van de bevolking betaalt belasting. Wat de KLM ook denkt, investeren in Zimbabwe is een slecht idee. ‘Don’t try this at home,’ grinnikt bloemenkweker Aart Nugteren. Hij kan het weten, want als een van de weinige nog actief boerende Nederlanders kweekt hij rozen in Zimbabwe, na daar vele hindernissen te hebben overwonnen. Dat zijn bedrijf het tot nu toe heeft gered komt doordat hij, als doorgewinterd zakenman met jaren ervaring in Zimbabwe, genoeg mensen kent in regeringskringen. En omdat hij het niet opgeeft. ‘Je moet je niet laten wegsturen.’

Na de lunch noteer ik namen en telefoonnummers. In de weken die volgen, teken ik verhalen op over het afscheid, de reis en de eerste dagen in een nieuw land. En over de vorming die aan de landverhuizing voorafging: de drie jaar op ‘het schooltje’ in Deventer.

2 Vrijplaats in een kil Nederland

‘Landbouwers zonder land’ in de jaren vijftig

Net buiten het centrum van Deventer staat sinds 1912 het imposante, uit bruin baksteen opgetrokken gebouw van de Middelbare Koloniale Landbouwschool, waar veel Zuid-Rhodesiëgangers hun opleiding genoten. De naam, letter voor letter ingemetseld in geelgroene geglazuurde tegels, is nog altijd leesbaar in de voorgevel.

Als de veertienjarige Coen Schippers in 1946 naar Nederland komt, na zware jaren in vier jappenkampen op Java, kan hij niet aarden. Er is weinig begrip voor wat landgenoten in Nederlands-Indië hebben meegemaakt, merkt hij. Nederlanders hebben de bezetting door de Duitsers beleefd, de Jodenvervolging, de Hongerwinter; Indische Nederlanders hebben het daarmee vergeleken maar gemakkelijk gehad en zijn bovendien koloniale slavendrijvers – dat gevoel geven zijn nieuwe landgenoten hem. Al snel besluit hij niemand meer over zijn oorlogservaringen te vertellen.

Op het lyceum in Vlaardingen, waar hij met zijn ouders woont, blijft hij eerst zitten en zakt hij vervolgens voor zijn examen. Het kan hem weinig schelen: het liefst zou hij morgen terugkeren naar Nederlands-Indië, ver weg van het benepen Nederland. Maar Indonesië heeft zich vrijgevochten, die weg is afgesloten.

Zijn zus is getrouwd met een Engelsman die werkt voor de posterijen van Zuid-Rhodesië. Ze geeft Coen een belangrijke tip: deze Britse kolonie is volop in ontwikkeling en heeft vakmensen nodig, vooral op tabaksplantages. Maar om je er te mogen vestigen, heb je de juiste opleiding nodig.

Na de zomer van 1952 stapt Coen door de openstaande, metershoge deuren van roodbruin, glanzend gelakt hardhout die de hoofdingang vormen van wat inmiddels de Rijks Hogere School voor Tropische Landbouw heet. Bijna meteen voelt hij zich thuis. Van de studenten die kletsend door de geel betegelde gangen lopen is de helft geboren in Nederlands-Indië, net als hij. Bij enkelen zie je het aan hun getinte huid – zij hebben meestal een inlandse moeder – bij anderen hoor je het aan de gesprekken. Ze zijn volwassener dan Nederlandse leeftijdgenoten, meer vrijgevochten. En ze hebben andere interesses.

De school heeft van oudsher de rubber-, tabaks- en koffieplantages in Nederlands-Indië aan kundige managers geholpen. Begin jaren vijftig hangt in het gebouw nog een onmiskenbaar Indische sfeer. In de gang staat een manshoge houten wajangpop, aan de wand hangen landschappen uit Nederlands-Indië: donkere vulkanen, een suikerfabriek op Java, een wajang-koelitvoorstelling – met de muzikanten in traditionele dracht. De studenten leren er nog Maleis en Javaans, naast Engels, Frans en Duits.

Op het mededelingenbord in de gang hangen nog personeelsadvertenties van grote tabaksmaatschappijen als Deli, die mensen zoekt in Indonesië. Maar ook is goed te merken dat de ‘Deventenaren’ de hele wereld over gaan: bedrijven in alle continenten zoeken afgestudeerden. Waaronder plantages in de Britse kolonie Zuid-Rhodesië.

Coen volgt de Indische talen wel, maar leert de stof voor de proefwerken niet. Hij weet dat hij die kennis niet nodig heeft. Zijn energie kan hij beter gebruiken voor de maar liefst 38 andere vakken. Talen als Engels, Frans en Duits volgt hij naast technische vakken als landmeten en waterpassen, gesteenteleer, kennis van de grond, bouwkunde en irrigatie en landbouwscheikundepracticum. Dan zijn er de agrarische vakken als tropische culturen, landbouwmechanisatie, bemestingsleer, economische botanie, agrarisch recht en ‘erfelijkheidsleer, selectieleer, plantenziektenkunde’.

In de smederij achter de school leert hij nog hout- en metaalbewerking. Zijn miniatuurkookpotje van koper, een driepoot die lijkt op de metalen kookpotten waarmee Zimbabwanen op het platteland nog altijd op houtvuurtjes koken, zal hij zijn hele leven bewaren.

Heer en meester op de school is directeur Dirk Jan Duijnhouwer – een strenge, maar mateloos populaire man. Hij kent van elke leerling zijn naam, van de meesten ook hun achtergrond.

Als waarnemend directeur sinds 1941 heeft hij de oorlogsjaren meegemaakt, waarin hij erin slaagt jongens voor de Arbeitseinsatz te behoeden door speciale cursussen voor hen te bedenken, zodat ze als student ingeschreven kunnen blijven.

Grote klap voor iedereen op school is de executie aan het eind van de oorlog van vijf studenten die met drie andere studenten lid zijn van het verzet. De acht hadden zich verschanst in de smeerfabriek Twentol om Duitse soldaten te bespioneren. De Duitsers waren achter hun schuilplaats gekomen, waarop ze het gebouw in brand schoten. Twee van de studenten verbrandden levend, één wist te ontsnappen en vijf werden er gearresteerd. De Duitsers fusilleerden hen, evenals een Duitse hospik die weigerde deel uit te maken van het executiepeloton.

Een ander incident in de oorlog tekent ook de onafhankelijkheid van geest die veel landbouwstudenten hebben. Als in 1942 Joden een ster moeten gaan dragen, vinden 21 leerlingen dat zó verwerpelijk dat ze op 4 mei dat jaar naar school komen met zelfgemaakte gele sterren, waarop ze ‘Protestant’ en ‘R.K.’ hebben geschreven.

Ze moeten zwaar voor hun actie boeten. Nederlandse marechaussees zien de jongens lopen en waarschuwen de politie, waarna de – Nederlandse – politiecommissaris al zijn agenten de straat op stuurt voor een klopjacht. Ze krijgen daarbij hulp van een oud-leraar wiskunde van de school. Het is jonkheer Edward Sandberg, die later de ‘stadsterrorist van Deventer’ wordt genoemd vanwege de fanatieke manier waarop hij persoonlijk het interieur van de synagoge in de stad helpt te vernielen.

Sandberg, die al voor de oorlog lid werd van de NSB, kreeg in de gangen van de school een keer flinke klappen van een collega die zich wild ergerde aan de ‘hielenklakkende spijkerlaarzen’ waarmee Sandberg de landbouwschool betrad. Op 4 mei werkt hij echter niet meer op de school: zijn pro-Duitse houding is beloond met het burgemeesterschap van Kampen. Maar hij komt die dag speciaal terug naar Deventer om te helpen zoeken naar de studenten met de ‘nep-Jodensterren’, van wie hij sommigen nog van gezicht kent. Ze worden uiteindelijk alle 21 gepakt en die avond met een autobus naar kamp Amersfoort gebracht, waar ze twee weken gevangen zullen zitten.

Directeur Duijnhouwer licht zijn meerderen niet in over het incident. Twee maanden later krijgt hij een brief van de Inspecteur van het Onderwijs, de NSB’er dr. D.G. Noordijk, die hem verwijt nooit te hebben gerapporteerd ‘dat aan Uw school leerlingen zijn verschenen, die, hoewel geen jood zijnde, de jodenster droegen’. Noordijk eist alle namen van de studenten en de garantie ‘dat al deze leerlingen definitief van de school zijn verwijderd’.

Als Coen zeven jaar na de oorlog de school betreedt, hangt er nog iets van de dwarse geest die de studenten in de oorlogsjaren kenmerkte. Je ziet het bij iemand als Gerrit Zee, een jongen bij wie het landbouwen in het bloed zit. ‘Als je Gerrit in een zandbak zet, maakt hij van de helft een moestuin,’ zei zijn moeder altijd over hem. Hij zal in Zuid-Rhodesië – en later Zimbabwe – een succesvol boerenbestaan opbouwen.

Ook Bubi Kerdijk valt in die categorie, een Indische jongen met zwart haar en fonkelende ogen, die fakirtrucs kent. Bubi krijgt het vaak aan de stok met leraren, maar weet hen steeds weer voor zich in te nemen. Als hij een keer vlak voor de examenperiode voor twee weken van school wordt gestuurd, vraagt hij de leraar plantkunde Willem Kruseman een goed woordje voor hem te doen bij directeur Duijnhouwer. Als tegenprestatie belooft hij een roodgloeiende pook tegen zijn tanden te houden.

Bubi valt ook op door leraren ‘spookverhalen’ te vertellen over goenagoena, bovennatuurlijke praktijken, in de zaak van zijn vader op Java, en door de reumatische pijnen in Krusemans been te verlichten met de dan in Nederland nog onbekende tijgerbalsem. Dat werkt zo goed, legt hij fluisterend uit, ‘omdat er vet van een tijger in is verwerkt’.

Op Coen maakt vooral indruk dat Bubi een breinaald door zijn wang kan steken zonder dat er een druppel bloed vloeit. Coen probeert het zelf een keer, stiekem, als niemand kijkt. Ook hij voelt nauwelijks pijn. Coens latere vrouw Veerle leert een andere kwaliteit van hem kennen: Bubi kan dansen als geen ander, blijkt tijdens de roemruchte feesten van de landbouwstudenten.

Veerle zit dan op de Rollecate, de nabijgelegen opleiding voor huishoudschoolleraressen. Ze vindt het maar een ‘truttenschool’, een ‘noodzakelijk kwaad’ omdat je als meisje toch íéts moet leren. Veel liever dan de lessen te volgen, ligt ze met vriendinnen te ‘zwijmelen langs de IJssel’. Of gaat ze naar de feesten van de landbouwers. Dat zijn fantastische avonden, met leuke kerels, netjes in smoking, en altijd livemuziek, waarop iedereen swingend uit zijn dak gaat.

Voor de ‘Rollepoezen’, zoals de landbouwers de meiden liefkozend noemen, is het de ‘top van de top’ om voor de feesten te worden uitgenodigd – en wie géén uitnodiging krijgt, hoort er niet echt bij. Veerle ontmoet er haar eerste man en Coen, met wie ze pas decennia later, na haar scheiding, zou trouwen.

In de eerste week op school meldt Coen zich aan bij het plaatselijke corps Nji Sri, genoemd naar de Indische godin van de rijst. Die jongens, die altijd met een jasje en dasje lopen, daar wil hij bij horen.

Er volgt een harde ontgroeningstijd, waar de school berucht om is. De ‘klooien’, zoals de corpsleden in spe heten, krijgen een soort badmuts op van dun katoen – half wit, half groen, de kleuren van Nji Sri – die ze twee weken dragen. De ouderejaars, de ‘klooiendrijvers’, geven hun in die tijd de meest bizarre opdrachten. Soms zijn die onschuldig, zoals: ‘meet de afmetingen van de sociëteit op met lucifers’. Soms wat minder. Eén jongen wordt gezegd dat hij de boogbrug over de IJssel moet oversteken, bovenlangs lopend over een van de bogen aan de zijkant. Zijn klooiendrijver verwacht een angstige weigering, maar staat uiteindelijk zelf doodsangsten uit als ‘het klooi’ zonder aarzeling de akelig hoge reling bestijgt.

Een ander moet de kerktoren in en elke keer als de klok luidt, heel hard ‘koekoek’ roepen. Hij houdt een tijdelijke doofheid over aan het gebeier naast zijn hoofd. Aan de meestal Indische maaltijden, de ‘nasibikkerijen’, worden speciaal voor de klooien scheppen hete sambal toegevoegd.

Na alle doorstane vernederingen maakt het galadiner in hotelrestaurant De Wereld veel goed. Hier worden de klooien geïnaugureerd tot corpsleden en mag de klooienkap eindelijk af. Coen, zijn aan hem toegewezen ‘pa’ – een ouderejaars – en de president van het corps, nemen beurtelings een slok champagne uit de ‘groenbeker’. Dan krijgt hij de officiële, van groen ribfluweel gemaakte corpspet uitgereikt.

Hij mag die dan nog niet dragen: eerst besmeurt zijn ‘pa’ de pet met restanten van de rijsttafel, daarna moeten Coen en de andere klooien die wassen in de rivier. ‘We gooien onze baby’s in de IJssel,’ zingen ze erbij. Tot slot weerklinkt het corpslied, een lange ode aan de godin van de rijst, en de slogan in het Maleis: Slamat, Slamat, Slamat DLC – Leve het Deventer Landbouw Corps.

Een groot deel van Coens drie jaar op school brengt hij door in de sociëteit van het corps achter de afbladderende, witgekalkte gevel op de Pikeursbaan 21. Het is er altijd behaaglijk warm dankzij de vrijstaande potkachel in het midden van de ruimte, waarvan het originele gietijzeren deksel is vervangen door een stuk aluminium. Een vaak herhaalde grap is ongemerkt een flesje fris in de kachel te stoppen. Na verloop van tijd ontploft het en vliegt het stuk aluminium de lucht in, waardoor de potkachel voor even verandert in een kleine vulkaan.

Verderop staan er oude, versleten leunstoelen, met tegen de muur de ‘troon’ van de president en daarnaast de zetels van het corpsbestuur. Als de komst van de president wordt aangekondigd, moet iedereen gaan staan – totdat de bestuurder zit.

Midden boven de rond lopende bar staat een beeld van de godin Nji Sri, op een groen-witte corpsvlag. Voor het beeld wordt elke dag het corpslied aangeheven, waarop het drinken kan beginnen: de soos beschikt over een volledige nachtvergunning. Berucht zijn de bierestafettes, georganiseerd door het wat ruige ‘genootschap’ Save Our Soos: leden van twee groepen corpsleden moeten één voor één hun glas zo snel mogelijk leegdrinken en met een klap op tafel neerzetten, waarna de volgende kan beginnen te drinken. De groep die verliest moet het bier betalen.

Oud-leerlingen komen ook graag langs in de soos. De corpsleden hangen aan hun lippen als ze vertellen over het plantersbestaan in ‘de Oost’ en over hoe ze de boel op stelten zetten in het beruchte hotel De Boer in Medan tijdens een van hun twee vrije weekends per maand.

Wat Coen altijd zal bijblijven is het verhaal over een curieuze wedstrijd in hotel De Boer, waar planters en naakte inlandse meisjes aan meededen. De mannen moesten één voor één om het biljart lopen terwijl ze een biljartkeu lieten balanceren op hun stijve lid. De meiden hadden de taak om, als een en ander wat ging zakken, de stemming er weer in te krijgen. ‘Toean, toean, kijk, kijk,’ riepen ze dan, schuddend met hun blote borsten. Een ‘bierverhaal’, denkt Coen als hij het hoort. Maar de corpsleden krijgen er geen genoeg van.

Coen draait menige bardienst. Als een oud-leerling eens om vier uur ’s nachts vertrekt, moet hij de kas nog opmaken terwijl hij de volgende ochtend al weer om zeven uur op school moet zijn. Hoe hij het klaarspeelt, weet hij niet, maar het lukt. Zoals elke ochtend staat Duijnhouwer zijn leerlingen op te wachten. Hij kijkt de bleke Coen aan en zegt: ‘Ik denk dat jij ziek bent. Ga maar naar huis.’ Coen vertrekt, in de wetenschap dat Duinhouwer het in elk geval heeft gewaardeerd dat hij is gekomen.

Corpsleden trekken nauwelijks op met ‘knorren’, de niet-corpsleden. Toch maken zij ongeveer de helft uit van de tweehonderd leerlingen die de school in de tweede helft van de jaren vijftig telt.

René Straatman is er één van – ook een ex-gevangene van een jappenkamp voor jongens, ook ‘altijd een buitenmens’ geweest. Hij zal twee jaar na Coen examen doen en dan naar Zuid-Rhodesië afreizen.

Hans Oosterman is een ander. Hij zal in hetzelfde jaar naar Zuid-Rhodesië gaan als Coen, twee jaar later gevolgd door zijn vrouw Suus, dochter uit een familie van planters in Nederlands-Indië.

Een andere jaargenoot en latere Rhodesiëganger is de gereformeerde Jochem van der Sluis, naar eigen zeggen een calvinist in hart en nieren. Woont Coen zoals de meeste studenten ‘op kast’, in een kamer bij een hospita – niet te verwarren met een bomvrije kast, een kamer met vrije opgang, waar je ongestoord vriendinnetjes kunt ontvangen – Jochem woont nog thuis. Elke dag fietst hij van Oosterbeek naar Arnhem, waar hij de trein pakt naar Deventer.

Hij heeft de lange reis er graag voor over. Op school geniet hij elke dag, elke minuut; hij zuigt de kennis op als een spons en voert de opdrachten met groot enthousiasme uit – of het nu gaat om het determineren van zaden uit de glazen zadenpot, het minutieus natekenen van een muskiet met behulp van een microscoop of het schetsen van de bloemen van tropische planten in de verstikkend warme plantenkas.

De voornaamste reden waarom zoveel ‘landbouwers’ later met warmte terugdenken aan ‘het schooltje’ is het karakter van de leraren. Een groot deel van hen is even vrijgevochten als de leerlingen. Ze drinken na de lessen graag een borrel met studenten in hotel-restaurant De Wereld of gaan met hen biljarten, soms tot diep in de nacht.

Een van hen is Kruseman, die zich ‘oom Wim’ laat noemen en met zijn vrouw ‘tante Lies’ een aantal studenten ‘op kast’ heeft in zijn huis. In de klas vertelt hij over de verschillen tussen de doosvrucht, de kluisvrucht en de splitvrucht en duidt hij de hokverdelende en schotverdelende planten. Buiten de lessen toont hij oprecht interesse in studenten en kan hij ze plotseling vastpakken en bijna knuffelen. ‘Jongetje, jongetje,’ pleegt hij dan bemoedigend te zeggen.

Dan heb je Kees Zwanikken, zelf oud-planter uit Nederlands-Indië, die ‘meerjarige culturen’ geeft: koffie, rubber, thee. Het is een rustige, door leerlingen gewaardeerde docent, die er plezier in heeft Deventenaren te waarschuwen hun dochters niet te laten omgaan met de ‘landbouwers’. Ook hij komt geregeld in de sociëteit van het corps. Het is iemand die studenten een beetje snapt, die er begrip voor heeft dat je ‘af en toe wat lawaai maakt’, vindt Coen.

Geliefd is ook de boomlange leraar ‘tropische culturen’. Glunderend kan hij drie minuscule tabakszaadjes, die niet groter dan stofdeeltjes zijn, in zijn kolossale handen leggen. ‘Zíé je dat zaad?’ zegt hij dan, op triomfantelijke toon – om aan te geven hoe nietig het zaad kan zijn van zó’n economisch belangrijke plant.

Als hij verder vertelt over tabaksplanten, en hoe ze reageren op droogte, doet hij met zijn hele lichaam een tabaksplant na, met zijn armen slap hangend naast zijn lichaam, de tabaksbladeren langs het stammetje nabootsend. Het is een beeld dat in Rhodesië vaak voor Coens geestesoog zal verschijnen, als de regens weer eens uitblijven.

Legendarisch tot slot is de economieleraar Couturier, een man op leeftijd die in de Molukken is rondgetrokken en in Atjeh heeft gevochten, waar hij prachtig over kan vertellen. Ook tijdens de oorlog is Couturier voor niemand bang. Misprijzend staat hij een keer op Koninginnedag zijn oud-collega Edward Sandberg gade te slaan als die met andere NSB’ers op patrouille is om verholen huldeblijken aan het koningshuis op te sporen. Wie oranje bloemen op de vensterbank heeft staan, sommeert hij die meteen te verwijderen. ‘Couturier, ik raad je in je eigen belang aan om naar binnen te gaan,’ zegt Sandberg als hij Couturier ontwaart. ‘Ga weg, snotneus,’ repliceert deze. ‘Ik zal je een klewang in je nek leggen.’ Waarop Sandberg, die Couturiers ervaring met Indische kapmessen kent, de aftocht blaast.

Couturier staat ook bekend om zijn humor. ‘Het gaat mis in Indië. Allemaal een melkdiploma halen,’ roept hij als na de oorlog de onafhankelijkheidsstrijd ontbrandt in Nederlands-Indië. Beroemd wordt zijn beschrijving van de veelzijdigheid van de Deventer studenten: ‘Van een landbouwer en een petroleumblik kun je alles maken.’

Impopulaire leraren zijn er amper. Of het moet mevrouw Boele zijn geweest, lerares Engels en de enige vrouwelijke docent. Op zekere dag heeft ze het uitgebreid over William Shakespeare. Eén leerling pakt stilletjes zijn tas en verlaat de klas. Een ander volgt, en nog een. Tot de hele klas leeg is. Beneden benaderen ze directeur Duijnhouwer. Of hij niet kan ingrijpen. Ze willen graag leren hoe je kunstmest, ploeg en tractor in het Engels zegt, maar die onzin over literatuur, wat héb je daaraan op een plantage?

De soms excentrieke leraren en onafhankelijke studenten lijken in de jaren vijftig op elkaar ingespeeld. In een sfeer van wederzijds respect en relatieve vrijheid bereiden de landbouwers zich voor op een pioniersleven waar ook in de tropen, dan wel op een carrière als manager of eigenaar op een van de grote tabaks- theeof koffieplantages.

De verhalen die de leerlingen daarover horen, steken echter scherp af bij de sfeer op school. Op de plantages heersen hiërarchie en conservatisme: je begint onderop en klimt dan langzaam omhoog tot, uiteindelijk, administrateur, de hoogste positie op een plantage. Vanaf het begin wordt alles wat je doet bijgehouden – hoe je je tegenover de werknemers gedraagt, hoe tegenover je baas, of je je netjes kleedt. Die informatie gaat allemaal naar Nederland, waar de hoofdkantoren staan van de grote koloniale maatschappijen. De ‘pennenlikkers daar’, zoals Coen ze noemt, beslissen vervolgens over je promotie.

Een planter die de school bezoekt, vertelt hem hoe twee kandidaten naar de functie van administrateur solliciteren op een plantage waar beiden al jaren werken. Ze gaan naar het hoofdkantoor van hun maatschappij in Amsterdam voor het sollicitatiegesprek. Beneden wachten twee secretaresses op hen, die hen per lift naar de directiekamer brengen. Volgens de etiquette moet je altijd je hoed of pet afzetten als je met een vrouw in de lift staat. Eén kandidaat doet dat, de ander denkt er niet aan. Op dat moment is al beslist wie de nieuwe administrateur wordt, hoorden beide kandidaten later: degene die zijn hoed afnam had de juiste instelling en hij kreeg de baan.

Als Coen dit hoort, weet hij het zeker: hij wil niet voor een grote maatschappij werken, maar voor zichzelf beginnen.

In 1955 doet Coen examen. Uit volle borst kan hij het afscheidslied zingen. ‘Ze zijn voorbij, de drie vervloekte jaren. We gaan naar Indië toe, het land van al die mooie bruine vrouwen. Deventer meisjes, denk nog eens aan mij.’

Later dat jaar gaat directeur Duijnhouwer met pensioen. Hij krijgt een groot cadeau: geld voor een wereldreis om oud-leerlingen te bezoeken die naar alle windstreken zijn uitgevlogen. Hij reist naar Indonesië, Nieuw-Zeeland, Australië, Egypte, Kenia, Zuid-Afrika. In Zuid-Rhodesië wonen op dat moment veertig oud-leerlingen, vijftien meer dan in Zuid-Afrika. Coen heeft zich daar dan net gevestigd, en ontvangt hem met alle egards.

René Straatman studeert dat jaar nog in Deventer. Als de ouddirecteur weer in Nederland terugkomt, gaat hij naar Schiphol om hem te verwelkomen. Zeker vijftig studenten en oud-studenten doen hetzelfde. Op eigen gelegenheid zijn ze gekomen, uit alle hoeken van het land, om ‘Pa’ Duijnhouwer te begroeten. Het laat zien hoezeer de directeur van ‘het schooltje’ op handen wordt gedragen.

3 Wie niet over emigratieplannen sprak, leek wel een oude sok

Hoe het naoorlogse Nederland zijn bevolking exporteert

Het is een ruime, sober ingerichte flat in Amersfoort, waar Coen en Veerle Schippers wonen. De meubels zijn van de kringloopwinkel, zegt Veerle grinnikend. ‘We konden immers niets meenemen.’ Maar de schilderijen aan de muur hadden ze in Zimbabwe al. Een bevriende bloementeler heeft ze tussen de pallets met bloemen naar Nederland gesmokkeld. ‘Eigenlijk mochten we die niet meenemen.’

Het is eind oktober 2012, enkele weken na de reünie waar ik beiden ontmoette. De lange, tengere Coen blijkt een relativerende, ginnegappende verteller. Ook als het gaat om heftige herinneringen over het jappenkamp of de strijd tijdens de bush war tegen de ‘terroristen’, de zwarte guerrillero’s ‘die jullie in Nederland terecht vrijheidsstrijders noemden’. De goedlachse en openhartige Veerle doet nauwelijks voor hem onder, en voorziet ons intussen van toastjes met zalm en bier. ‘Schultenbräu van de Lidl,’ wijst Coen. ‘Kost 49 cent, de helft van een blikje Heineken. Maar het is even lekker.’

De twee leven van een bijstandsuitkering. Terwijl ze in Zimbabwe een boerderij van – volgens de laatste taxatie – 1,25 miljoen US dollar hebben moeten achterlaten. Ze gaan amper uit, koken thuis en kunnen alleen in deze flat wonen omdat hun dochter en haar man die voor een vriendenprijs verhuren.

Veerle mist Afrika. Ze kijk elke dag, met een glas brandy and soda, naar McLeod’s Daughters, een serie over vier boerendochters in Australië. ‘Het is het enige wat me nog verbindt met het boerenbestaan,’ zegt ze. Klagen doen ze echter niet. Ze hebben in Zimbabwe een heerlijk leven gehad, hoe traumatisch het in 2003 ook eindigde. En ze zijn in Nederland geweldig opgevangen door vrienden.

Maar hoe begon het, wil ik weten. Emigreren moet in die tijd toch een hele opgave zijn geweest. Dat viel reuze mee, vertelt Coen: de regering hielp je enorm. ‘Je vulde papieren in en je moest een dag naar Leiden voor een psychologische test om te kijken of je wel “emigrabel” was.’

Veerle herinnert zich de ‘kledder inkt’, behorend bij de klassieke rorschachtest, die ze moest bekijken ‘waarna je moest vertellen wat je erin ziet’. Het was een soort examen, maar wel gemakkelijk, benadrukt Coen. Toch kon je ervoor zakken. Dat overkwam Gerrit Zee, Coens jaargenoot in Deventer. ‘Vanuit Rhodesië heb ik hem geschreven dat ik een baan voor hem wist, op een boerderij naast de farm waar ik werkte. Nederlanders, van wie er destijds een paar honderd in het land woonden, waren populaire arbeidskrachten. Dus Gerrit Zee kwam op eigen gelegenheid’ – Coen lacht zijn licht hese lach – ‘maar hij groeide uit tot een van de best presterende boeren van het land.’

Na het examen kregen de Zuid-Rhodesiëgangers een ticket voor de reis met een passagiersschip naar Kaapstad. De Nederlandse emigratieattaché in Zuid-Afrika ving de nieuwkomers op en gaf ze een treinkaartje voor Salisbury. Het was een reis van drie dagen per spoor. Ook kregen ze 70 pond zakgeld. In Salisbury was ook een emigratieattaché gestationeerd. Hij bracht nieuwkomers in contact met hun nieuwe bazen. ‘Die kwamen hen dan in zijn kantoor ophalen.’

Ik blijf het vreemd vinden. Dat Coen en Veerle en die anderen wilden emigreren zoals veel andere Nederlanders, begrijp ik. Mij waren de verhalen bekend van de landverhuizers naar de VS en Canada en hun verlangen naar ruimte, vrijheid en avontuur. Maar dat Nederland hen liet testen of ze het aankonden, hun overtocht betaalde en hun ook nog zakgeld meegaf? Slechts een paar jaar voordat Nederland op grote schaal gastarbeiders ging werven in Turkije en Marokko? Ik wil er meer van weten.

Een recent proefschrift dat theoloog Enne Koops me toezendt, helpt me een eind op weg. Koops verdiepte zich in de geloofsachtergrond van de emigranten die naar Canada reisden, maar schetst ook de omvang van de ‘emigratiecultuur’ in Nederland.

Die liegt er niet om. Tussen 1947 en 1963 emigreren 409.000 Nederlanders naar overzeese landen. Dat is 4 procent van de ruim 10 miljoen inwoners die Nederland in 1950 telt. Koops noemt het terecht ‘een enorme uittocht’: in de zeventig jaar vóór 1910, om een tijdvak te noemen waarover betrouwbare cijfers bestaan, vertrokken 230.000 Nederlanders.

Procentueel is Nederland koploper van elf West-Europese landen. Tussen 1950 en 1961 emigreert nog geen 1,8 procent van de Italianen, niet meer dan 0,4 procent van de Fransen en zelfs de Duitsers verkiezen hun in puin geschoten land boven de lonkende verten: slechts 1,7 procent van hen verlaat de kersverse Bondsrepubliek. Alleen vanuit het verarmde Portugal vertrekken in diezelfde periode relatief meer mensen: 4,1 procent van de bevolking, net een tiende procentpuntje meer dan uit Nederland.

Waar de Nederlanders heen gaan? Naar Canada (36 procent van de emigranten), de VS (19), Australië (29), Zuid-Afrika (8 procent), Nieuw-Zeeland (6) en Brazilië (1). Slechts één procent gaat naar andere landen. Daar moet Zuid-Rhodesië onder vallen, denk ik. Maar ook Israël, waarheen aardig wat Nederlandse Joden verhuizen die de oorlog hebben overleefd en zich in Nederland niet meer veilig voelen. Zou het wel kloppen, dat getal van ‘honderden’ Nederlanders die al in Zuid-Rhodesië waren toen Coen er uit de trein van Kaapstad stapte?

Ik lees verder. ‘Emigratie! Toverwoord van deze tijd!’ citeert Koops een journalist uit 1947. ‘In 1945 lag het woord “bevrijding” op aller lippen; in 1946 deed “opbouw” opgeld. In 1947 spreekt men over “emigratie” als redmiddel aller tijden, voor Nederland in het bijzonder.’ ‘Wie niet over emigratieplannen sprak, leek wel een oude sok,’ blikt het Friesch Dagblad terug in 1955, het jaar dat Coen naar Zuid-Rhodesië vertrok.

Maar waar kwam die koorts vandaan? Waarom wilden zoveel mensen zó graag weg? De verklaring, maak ik op uit Koops’ boekwerk, is een samenspel tussen persoonlijke verlangens en vele duwtjes in de rug door de regering.

Om te beginnen was na de oorlog zo’n beetje alles schaars of op de bon: kleding, levensmiddelen, landbouwbenodigdheden. Nederland had ook meer schade door de oorlog dan andere West-Europese landen, Duitsland uitgezonderd. Ga maar na: door bombardementen en het onder water zetten van grote stukken land kon 18 procent van de Nederlandse landbouwgrond in de eerste jaren na 1945 niet bebouwd worden. Ongeveer 14.000 boerderijen waren verwoest of zwaar beschadigd geraakt. Een groot deel van de infrastructuur was vernield – voornamelijk bruggen en het spoorwegnetwerk.

Verder was het aantal transportmiddelen fors geslonken: van de 28.000 spoorwagons die er in 1939 in Nederland rondreden, waren er zes jaar later slechts vierduizend over, de hoeveelheid vrachtwagens van vóór de oorlog – 48.000 – is na de bevrijding meer dan gehalveerd, tot 20.000.

Het was nadelig voor de economie dat Duitsland in puin lag, voor én tijdens de oorlog een belangrijk afzetgebied voor Nederlandse bedrijven. En Nederland verloor in december 1949 ook nog Nederlands-Indië. Economen berekenden in 1945 dat in de jaren dertig 13,7 procent van het nationale inkomen uit de kolonie afkomstig was. Nu dit met de onafhankelijkheid van Indonesië was weggevallen, zou de economie een nog grotere duik maken, vreesden ze.

Nederlanders hadden genoeg redenen te vrezen voor hun toekomst en die van hun kinderen. Koops haalt twee opiniepeilingen aan die dit bevestigen. ‘Zal het over twee jaar moeilijker zijn om werk te krijgen?’ krijgen deelnemers aan een steekproef voorgelegd in februari 1947. ‘Ja,’ zegt 34 procent. Twee jaar later is een onthutsende 84 procent die mening toegedaan.

En ze krijgen gelijk: de werkloosheid verdrievoudigt tussen 1947 en 1952 tot 106.000 zielen. Dat is slechts 2 procent van de beroepsbevolking, maar de snelle stijging veroorzaakt bezorgdheid. De jaarlijkse emigratiecijfers stijgen even snel mee. In 1952, het eerste jaar van Coen op ‘het schooltje’, vertrekken er 49.000 Nederlanders – een aantal dat na dit emigratietopjaar overigens weer zou dalen.

De boeren zijn de eersten die vertrekken: in 1948 en 1949 is de helft van alle Nederlandse emigranten van huis uit agrariër. Dat vloeit direct voort uit het regeringsbeleid, dat erop is gericht de export te vergroten en de consumentenprijzen laag te houden. Dat kan alleen als de boerenbedrijven zo massaal en zo goedkoop mogelijk produceren. De regering hoopt dat te bereiken door een verlaging van de melkprijs in 1947 en 1952 en door de invoering van de Ruilverkavelingswet van 1954. Het zijn maatregelen die dwingen tot schaalvergroting in de landbouw: vooral kleine boeren hebben te weinig kapitaal om hun bedrijven uit te breiden.

Later voegen de middenstanders zich massaal bij de landverhuizers. Ze noemen vaak hun afkeer van regelzucht door de regering, waaronder verplichte loonsverhogingen voor hun werknemers, als hún reden voor vertrek.

Maar kan de economische malaise alléén die enorme aantallen emigranten verklaren? Volgens Koops speelt er meer mee. Zoals het naoorlogse algehele gevoel van onbehagen – bij oudverzetsleden die zien dat ‘landverraders’ hun vak weer mogen uitoefenen, en bij anderen over de terugkerende verzuiling en de terugkeer van ‘oude’ politici op het pluche.

Koops drukt een ‘melancholiek’ gedicht af dat cabaretier Wim Ibo, destijds eenendertig jaar, in 1949 voordraagt op de radio. Het bevat strofen als: ‘Wij zijn de producten van vijf lange jaren/ De oorlog begon toen wij kinderen waren/ Wij zagen het leven als één parodie/ Zo werkte de oorlogspedagogie/ Wat weten wij van beschaving en zeden/ Die waren er niet in het oorlogsverleden.’ Het weerspiegelt hoe jongeren denken die de oorlog hebben meegemaakt.

Onwillekeurig moet ik aan Coen denken, hoe hij worstelde na zijn aankomst in Nederland, na zijn ‘lange jaren’ in vier jongenskampen. En hoe weinig het hem kon schelen dat hij bleef zitten. Maar toch ook een beetje aan de rebelse jongens in ‘het schooltje’ van Deventer.

Onbehagen is niet de enige factor die Nederlanders de grens over drijft. De aantrekkingskracht van de Amerikanen en de Canadezen, ‘onze’ bevrijders, die dankzij de Hollywoodfilms nog eens extra bekoorlijk overkomen, is er ook. Wie wil niet in hun landen van melk en honing wonen? Maar ook groeit de angst voor een Derde Wereldoorlog door de Koude Oorlog tussen de westerse landen en het communistische Oostblok.

De invloed daarvan op emigranten in spe is door de meeste onderzoekers ‘onderschat’, schrijft Koops. Omdat niemand graag als angsthaas te boek staat, zijn er maar weinigen die de vrees voor een nieuwe oorlog opgeven als reden voor hun vertrek. Alleen al na de Hongaarse Opstand in 1956, waarbij tanks uit Moskou door Boedapest rollen, melden zich honderden aspirantemigranten méér dan gewoonlijk bij de Christelijke Emigratie Centrale, een van de organen waar emigranten in spe zich kunnen opgeven.

Bij de regering overheerst tegelijkertijd een andere angst: die voor overbevolking. Terugkijkend vanuit een Nederland met 17 miljoen inwoners is het moeilijk je die zorgen voor te stellen: het land telde toen slechts 10 miljoen zielen. Maar de regering van premier Willem Drees zag zich geconfronteerd met woningnood, een stijgende werkloosheid, een babyboom en de plotselinge repatriëring van 330.000 Nederlands-Indiërs. Alleen met een actief emigratiebeleid kon zij die problemen het hoofd bieden, meende ze.

Al in zijn nieuwjaarstoespraak van 1 januari 1949 laat de premier merken hoe zijn regering over emigratie denkt. Om voor iedereen bestaansmogelijkheden te vinden, ‘zal ook het oog moeten worden gericht op andere landen’, zegt hij. ‘Grond voor alle boerenzoons, die daaraan behoefte hebben, is niet naar willekeur te scheppen.’

In de nieuwjaarstoespraak het jaar daarop verwoordt Drees het nog duidelijker. ‘Een deel van ons volk moet het aandurven zoals in vroeger eeuwen zijn toekomst te zoeken in grotere gebieden dan eigen land,’ zegt hij. Ook het koningshuis helpt mee, via de staatsbezoeken van koningin Juliana en prins Bernhard aan Noord-Amerika. Eén Polygoonjournaal over dit staatbezoek – voor de opkomst van de televisie bereikte dit medium zo’n 10 procent van de bevolking – gaat voor de helft over ontmoetingen van Juliana met geëmigreerde onderdanen, wie het allemaal voor de wind lijkt te gaan. Juliana houdt een korte toespraak voor hen, waarin ze emigratie ‘in ons eigen, overbevolkte land’ aanprijst voor mensen ‘die graag hun vleugels uitslaan’.

In de ‘eerste industrialisatienota’ van 1949 staat te lezen dat Nederland streefde naar een emigratiesaldo van 10.000 personen per jaar, om het tekort aan banen op de arbeidsmarkt te compenseren. Drie jaar later heeft de regering het aantal gewenste emigranten verhoogd tot 60.000. De regering begint dan ook actief mensen aan te moedigen vooral de stap te wagen. In 1952 ziet de Wet op de organen voor de emigratie het licht, die voorziet in subsidiëring van de al bestaande katholieke en christelijke emigratiediensten. Hun taak is voorlichting geven over emigratie, net als de openbare Gewestelijke Arbeidsbureaus dat doen.

Ook wordt het Emigratiebestuur in het leven geroepen, een ‘polderorgaan’ avant la lettre, met vertegenwoordigers van alle betrokken partijen. Dit bestuur gaat richtlijnen opstellen voor het emigratiebeleid en krijgt een eigen bureau: de Nederlandse Emigratie Dienst. H.A. van Luyk, hoofdvoorlichter van de dienst, zal vanaf 1952 tot 1961 elke vrijdagavond in een radiopraatje de lof zingen van het landverhuizen.

De drie soorten emigratieorganen geven vooral veel voorlichting. Verbluft lees ik dat ze in september en oktober 1957, in twee maanden, maar liefst 186 informatieavonden organiseren. De emigratielanden die ze behandelen zijn Australië (80 bijeenkomsten), Canada (71), Nieuw-Zeeland (9) en Zuid-Afrika (7). De overige avonden zijn van ‘algemene aard’. Geen enkele avond gaat over Zuid-Rhodesië, valt me op.

Daarnaast verzorgen ze talloze langlopende emigratiecursussen. Eén zo’n cursus, van een katholieke priester in Brabant, duurt 105 uur. Daaronder vallen zeventig uren Engels, tien uur ‘over land en volk’ en twintig uur godsdienstles – kennelijk uit vrees voor geloofsverlies in den vreemde. De regering vergoedt de kosten van de ‘uitburgeringscursussen’ voor maximaal 90 procent.

Intussen merkt de regering dat particuliere rederijen niet staan te springen om emigranten te vervoeren, omdat dit economisch onrendabel eenrichtingsverkeer is. De regering oordeelt dan ook dat ‘op het gebied van het emigrantenvervoer een taak voor de overheid is weggelegd’. Ze koopt speciale troepenschepen voor massavervoer op die ze laat verbouwen tot emigrantenschepen.

In december 1949 reserveert de regering één miljoen gulden voor subsidiëring van ongeschoolde Nederlanders die naar Australië willen en voor repatrianten die vanuit Nederlands-Indië direct naar Australië of Nieuw-Zeeland willen doorreizen. De eerste groep die daarvan profiteert bestaat uit ongeschoolde arbeiders uit de voormalige kolonie. Op 16 december 1949 vertrekken ze op de Volendam naar Australië. Het is een van de eerste schepen die de regering aankoopt als emigrantenschip.

De regering wil aanvankelijk alleen voor de armste, bijvoorbeeld ongeschoolde, emigranten de overtocht betalen, maar betaalt na maatschappelijke druk ook de kaartjes voor anderen. Krijgt in 1953 net iets meer dan de helft van de Nederlandse landverhuizers overheidssteun, in het jaar dat Coen naar Zuid-Rhodesië vertrekt is dat 87 procent en in 1958 zelfs 96 procent – waarna het cijfer daalt tot 78 procent in 1964.

Ten slotte richt de regering zich op omscholing. Met cursussen Engels en met vakopleidingen tracht de regering de ‘emigrabiliteit’ onder agrariërs en arbeiders te stimuleren. Vanaf 1953 zet de overheid in heel Nederland negentien ‘vormingscentra’ op om aspirant-emigranten in elf maanden om te scholen tot geschikte agrariërs. Diverse boeren hebben hun boerderij daarvoor deels beschikbaar gesteld. In ruil betaalt de overheid een deel van het salaris van de stagiairs, die onder meer tractor leren rijden en leren oogsten.

Hans Oosterman, jaargenoot van Coen in Deventer en nog altijd met hem bevriend, brengt in 1955 zes maanden door op zo’n centrum bij een boer in de Noordoostpolder. Het is voor hem dé manier om onder militaire dienst uit te komen en de voorwaarde om in aanmerking te komen voor een gratis overtocht naar Zuid-Rhodesië – ‘een jong en prachtig land, waar je zo aan de slag kunt’, weet hij dan al.

Hij vermaakt zich best. Aardappels en suikerbieten rooien, bietenplantjes ‘uitdunnen’ – jonge exemplaren uithalen en herplanten met 10 centimeter tussenruimte – schoffelen: het is lekker bezig zijn in de buitenlucht. Oosterman werkt samen met zo’n twaalf andere jongens, die allemaal naar Canada en Australië willen. ’s Avonds halen ze een dagelijkse hap op bij een keuken in Marknesse en verorberen die in een gemeenschappelijke ruimte bij hun barak, waar ze slapen.

Controle op het verloop van hun vorming is er amper: in die zes maanden komt er twee keer een inspecteur kijken hoe het de jongens vergaat. Oosterman leert niet veel waar hij als emigrant wat aan heeft. Of dat voor de andere jongens ook geldt, weet hij niet. De vormingscentra fungeren in elk geval ook als verkapte overheidssteun aan de deelnemende Nederlandse gastboeren.

Na lezing van Koops’ proefschrift over de malaise in het Nederland van na de oorlog en de inspanningen van de regering om van haar onderdanen af te komen, ben ik bijna verbaasd dat niet méér mensen in die tijd het land verlieten. Ik moet denken aan een ludieke protestpartij die in 1981 meedeed aan de verkiezingen voor de Tweede Kamer. De partij had maar één programmapunt: verkoop Nederland aan Arabische sjeiks en geef alle Nederlanders een miljoen gulden, om elders prettig verder te leven. Uiteraard won deze Partij tot Liquidatie van Nederland geen enkele zetel. Maar als ze in de emigratiejaren had meegedaan, was haar electorale succes wellicht groter geweest.

Koops beschrijft wel medische keuringen die aspirant-emigranten kregen in de Amerikaanse en Canadese ambassade, als ze naar die landen gingen, maar zegt niets over de psychische keuring waaraan mensen als Veerle, Coen en Gerrit Zee zijn onderworpen. Zou die alleen voor Zuid-Rhodesiëgangers gebruikelijk zijn geweest, omdat Den Haag hun land als ‘moeilijker’ beschouwde?

Naar Canada emigrerende Nederlanders lijken in elk geval geen psychologische test nodig te hebben. ‘Ik had het gevoel alsof ik er al reeds jaren gewoond heb,’ citeert Koops een van hen. De man beschouwt Canada als verlengstuk van Europa, omdat het ‘dezelfde cultuurgemeenschap’ heeft als Nederland. ‘Wij zijn een van hen.’

Maar zo rooskleurig als de emigranten in Canada hun bestaan ervoeren, verging het de Nederlanders in Zuid-Rhodesië in eerste instantie niet. En in laatste instantie al helemaal niet.