In Zweefduik heeft een man van alle leeftijden ontmoetingen met vreemden en bekenden. Hij trekt met ze op — kijkt, luistert, proeft, ruikt — en laat ze weer gaan. Verliefd zit hij in een auto onder water met zijn meisje, in nachtelijk Rome kijkt hij toe hoe een prostituee zich wast in een bassin, hij helpt een schoolvriend bij een sprong van een spoorbrug en in een natuurmuseum wordt hij aangevallen door een woedende freule.

Wilfried de Jong (1957) debuteerde met Aal, dat werd genomineerd voor de Debutantenprijs. Daarna volgden onder andere de bestsellers De man en zijn fiets en Kop in de wind. Met dit laatste boek won hij de Nico Scheepmaker Prijs.

Verhalen

Uitgeverij Podium
Amsterdam

© 2016 Wilfried de Jong

Omslagontwerp Roald Triebels

Beeld omslag Rogier Alleblas

Verzorging ePub CO2 Premedia

Foto auteur Stephan Vanfleteren

ISBN e-book: 978 90 5759 777 0

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, april 2016

www.uitgeverijpodium.nl

www.wilfrieddejong.nl

voor Anneloek

INHOUD

RIT

DOLK

VLUCHT

KANAAL

HOED

KLOK

TRIO

KALF

ZEEP

VLEES

DUIK

RIT

Op het dak van onze oude Volvo klonk een harde klap. Aan het bijrijdersraampje verschenen de gezichten van twee jongens. Ze lachten en staken hun duimen op.

‘Klojo’s,’ zei Eric.

Ik herkende de koppen uit de kroeg en zwaaide. Mijn contrabas lag op de neergeklapte achterbank, Eric hield zijn saxofoonkoffer liever op schoot. Hij rommelde in de binnenzak van zijn suède jas en haalde een pakje sigaretten tevoorschijn.

‘Gordel om?’ vroeg ik.

‘Ja, mama.’

We reden over de zeedijk. Naast me peuterde hij een voorgedraaid blowtje tussen de sigaretten uit en stak het aan. Ik nam een pepermuntje. Vies altijd, pepermunt na bier.

Links deinde de zee in het lage novemberlicht, rechts schoten de rode daken van het havenstadje aan ons voorbij. Geen mens op de weg. Bleven ze op dit schiereiland soms binnen op zondagmiddag? Ook in de kroeg hadden maar twintig mensen bij het optreden gezeten. Onze pianist en drummer waren na afloop snel vertrokken. Eric en ik hadden nog wat zitten kletsen met twee aardige meiden die onze muziek te ingewikkeld vonden. ‘Te veel gepriegel,’ had de langste van het stel gezegd. De kritiek deed ons niet zoveel. We hoorden het vaker. En het was waar, de composities van Eric waren complex.

De zon verdween en het zeewater werd zilverachtig. Het licht om ons heen tintelde. Magic hour.

Het hoofd van Eric lag al achterover tegen de steun. Zijn rode krullen hingen voor zijn ogen. Hij leek vermoeid, maar ik kende hem; nog een paar trekjes van zijn blow en de verhalen zouden komen. Hij zoog de rook diep naar binnen, hield die even vast in zijn borstkas om daarna lang uit te ademen.

‘Je zou kunnen zeggen dat akkoorden bedoeld zijn om ons in het gareel te houden. Drie, vier noten in een bepaalde verhouding tot elkaar, daar zit een beperking in. Iemand is ooit met die akkoorden begonnen om zekerheid in te bouwen. En dat hoort nou juist niet in kunst. Je hoeft niets te weten. Helemaal niets. Je moet ook aan niets denken, dan speel je wat er in je opkomt. Dan ben je zelf muziek geworden.’

Ik hield van de vage gedachtenkronkels van Eric op de terugweg. Klopte het wat hij beweerde? Zaten we vast in de akkoorden? Ging ik met mijn notenkeuze op de contrabas te veel uit van wat ik al kende? Ja, soms wel.

We hadden de zee achter ons gelaten en reden op een provinciale weg landinwaarts. Ik passeerde een te langzaam rijdende bestelauto en dirigeerde onze Volvo weer naar de rechter baan.

Vanmiddag hadden we ‘Think Twice’ gespeeld. Weer zo’n ingewikkelde compositie van Eric, met tempowisselingen tijdens de improvisatie. Ik moest altijd op het muziekpapier spieken om te kijken waar ik precies zat. Eric niet. Hij deed zijn ogen dicht en was… Ja, waar was hij? Zijn noten zaten zo dicht op en door elkaar dat hij ze onmogelijk van tevoren in die volgorde had kunnen bedenken.

‘Wat gebeurt er in je hoofd als je op “Think Twice” soleert? Het lijkt of je jezelf achternaholt. Of niet?’

Eric likte aan de plakrand die loszat bij de filter. Hij nam opnieuw een stevige haal, die hij pas weer uitblies nadat de rook binnen zijn werk had gedaan.

‘In mijn kop loop ik over slingerweggetjes. Smalle paadjes, van klei, maar ook wel van staal en plastic. Daar moet ik dan overheen. Soms is het heel glad, maar een seconde later kan de ondergrond juist ruw zijn. Dan geef ik extra kracht en begin ik harder te blazen, met een paar stevige noten. Het komt weleens voor dat ik verdwaal. Moet je nooit bang voor zijn. Verdwalen bestaat niet, je komt altijd ergens aan.’

We naderden een rotonde. De blauwe verkeersborden waren verlicht maar ik kon de plaatsnamen nog niet lezen.

‘Kom, we doen een spelletje,’ zei Eric.

‘Hoe bedoel je?’

‘Ik tel af, bij nul moet je “links” of “rechts” zeggen.’

‘En dan?’

‘Als we hetzelfde zeggen, slaan we af. Anders rijden we gewoon rechtdoor. Op naar het onbekende, naar een plek die je nog niet kent. Lekker, man.’

‘Dat noem ik nou verdwalen.’

‘Freedom, man, freedom!’ zei Eric met een Amerikaans accent, alsof hij een saxofonist uit Brooklyn was.

Nog een meter of vijftig tot de rotonde.

‘Drie, twee, één…’

Eric riep ‘links’. Ik ook.

Ik nam de rotonde voor driekwart.

‘Ye-eah!’ zei Eric sloom.

Aan het bandenprofiel in plakkaten platgereden klei kon je zien dat boeren met hun tractors van deze asfaltweg gebruikmaakten.

Eric nam een haal en praatte verder. ‘Vrijheid zit in je hoofd. Mensen willen je gevangenzetten met regeltjes. Ze zijn bang voor gevaar. Terwijl… Gevaar is juist mooi. Als ik blaas ben ik bang. Gevaar is lekker. Niet meer weten waar je zit in een nummer. Daarom speel ik met mijn ogen dicht. Ik wil zo weinig mogelijk invloeden van buitenaf. Ik speel op driften, als een zoektocht.’

Het Amerikaanse jazzlabel Impulse, dat was zo’n beroemd label voor durfals. Ik zag de platen voor me: zwaar vinyl, kartonnen klaphoezen, altijd met een oranje-zwarte rug. Yusef Lateef, John Coltrane, Chico Hamilton, Gabor Szabo stonden onder contract. Musici die je een stap voor wilden zijn. Een Impulse-elpee van Archie Shepp uit 1966 heette The Way Ahead. Na Erics verhaal begreep ik die titel pas. Je moest met een sperwersoog tot diep in de groeven kijken.

We naderden weer een rotonde.

‘Klaar?’ riep Eric. ‘Daar gaan we weer. Drie, twee, één…’

‘Links!’

‘Rechts.’

Dus moest ik rechtdoor. Met flinke snelheid nam ik de rotonde. Ik keek niet meer naar de borden. We zouden wel zien waar we uitkwamen, de afslag naar huis hadden we eerder toch al gemist.

Door mijn wilde bocht bonkte het lijf van Eric tegen me aan.

‘Kut,’ zei hij.

‘Wat?’

‘Waar is mijn blow?’

Ik keek afwisselend naar de weg en naar de schoot van Eric. Het stonk naar brand.

‘Zoek nou, man!’ riep ik. Maar Eric deed niets.

Vlak voor me lag een parkeerhaven langs de weg. Ik stuurde naar rechts, remde en maakte mijn riem los. Terwijl de motor stationair bleef draaien zocht ik tussen zijn benen. Een oranje puntje gloeide vlak bij zijn kruis en had een gaatje in de bekleding geschroeid. Ik pakte een thermosfles die in het rommelvakje tussen onze stoelen lag en goot koude thee tussen Erics benen.

‘Ye-eah!’

‘Stoel naar de kloten,’ zei ik.

Eric stopte de nat geworden blow in zijn mond en zei: ‘Ik moet pissen.’ Hij deed zijn gordel los, stapte onhandig uit en liet het portier open.

Ik zag hem aan zijn broek morrelen. Boven de draaiende motor uit hoorde ik geklater. Kennelijk piste Eric in een sloot.

Zijn suède winterjas vertoonde slijtplekken. Voor een optreden kleedde hij zich nooit om. Altijd dezelfde spijkerbroek, hetzelfde vale T-shirt en zijn afgetrapte All Stars.

Dit ging even duren, wist ik. Eric speelde het klaar het vocht van een hele dag op te slaan om het pas op de terugweg op zijn dooie gemak te lozen.

Om ons heen lagen alleen maar weilanden. Een paar meter verderop stond een stel koeien naar ons te kijken.

‘Het begint al donker te worden,’ zei ik toen Eric instapte en zijn vingers aan zijn spijkerbroek afveegde. Ik deed de lichten aan en draaide de weg op.

Eric nam een haal van zijn blow, waar geen vuurkegel meer aan zat. ‘Weet je, donker is niet donker. Donker is gewoon minder licht.’

In de verte doemde een lange brug op. Links en rechts water. Hier gingen we kennelijk van het eiland af. Geen idee waar we waren. Ik zette de Volvo in zijn vier en reed met hoge snelheid over de brug.

‘En als ik nou opeens hard aan het stuur ruk?’ zei Eric. Hij bewoog zijn linkerhand langzaam naar het stuur.

Ik weerde hem af. ‘Ophouden, Eer. Godverdomme.’

‘God is een lul,’ zei Eric. ‘Hij bestaat wel, maar het is een rommelaar. Van de aarde een zooi maken en dan zelf niet meer thuis geven. Moet je kijken, hier water in overvloed maar op andere continenten is het kurkdroog.’

We denderden de brug af en naderden een kruising.

‘Spelen we nog verder?’ vroeg ik.

Eric lachte en telde af.

‘Drie, twee, één…’

‘Rechts,’ zeiden we tegelijkertijd.

We kwamen op een smallere weg uit, anderhalve auto breed. Na een paar kilometer vingen de koplampen de reflectie van een verkeersbord. Een stopbord. Ik minderde vaart.

‘Blijf rijden,’ zei Eric.

‘Ik moet stoppen.’

‘Je moet niks. Altijd dat heilige moeten. Er staat alleen maar een verkeersbord. Een stuk staal dat niets te vertellen heeft. Rij nou gewoon door. Drie, twee, één… rechts.’

Zijn spelletje begon me tegen te staan, zeker toen ik naar het klokje op het dashboard keek: kwart over vijf. Ik wilde om zes uur thuis zijn, snel eten en daarna hangen voor de televisie.

‘Rechts, godver!’ riep Eric.

Ik draaide naar rechts. Een onverharde weg met aan beide kanten weilanden. Het gras stond hoog.

‘Weet je, ze zeggen toch: in de beperking toont zich de meester. Nou, dat vind ik dus niet. Hersens hebben het vermogen om steeds meer op te nemen. Jezelf beperken, dat zou dom zijn.’

Hij trok zijn T-shirt uit zijn broek en begon traag over zijn witte buik te wrijven. Rode krulletjes kropen omhoog naar zijn borst.

‘Mijn hoofd zit soms te vol. Vanmiddag nog, in ‘Nightshift For Lonely People’. Dan denk ik — heel even maar — aan een luik dat openstaat en dat alle overbodige noten daarin vallen. Dan komt er weer plek vrij en kan ik lekker blazen.’

Houten paaltjes verbonden een lange lijn die glinsterde in het licht van de koplampen. Schrikdraad. Ik herkende de geaarde handvatten waarmee je het kon loskoppelen zonder een tik te krijgen.

‘Ruimte is essentieel,’ zei Eric, terwijl hij hard met een vuist op zijn hoofd sloeg. ‘Opslagruimte zat.’

De auto schommelde over de ongelijke weg. Waar zaten we? ‘Zullen we keren en terugrijden naar de grote weg?’

Eric draaide zich naar me toe. Zijn oogleden hingen slap. Hij trok de blow uit zijn mond en duwde hem tussen de bolletjes kauwgom en peuken in de volle asbak.

‘Terug ligt de weg die je al kent. Zolang je vooruit kunt, moet je vooruit. Drie, twee, één.’

Stapvoets reden we af op een kruising met een nog smallere landweg. Ik haalde mijn voet van het gaspedaal, remde pas op het laatste moment en legde mijn handen demonstratief op mijn dijbenen. Nu pas merkte ik hoeveel lawaai de blower van de verwarming maakte.

‘En wat wil je nu?’

‘Links,’ antwoordde Eric.

‘Het loopt hier overal dood, man. Luister, we draaien om en gaan naar huis.’

‘Nee, we gaan naar links,’ zei Eric ijzig kalm.

Ik gaf gas en draaide het stuur linksom. Af en toe raakte de bodemplaat van de auto de grond. Eric stootte zijn hoofd tegen het dak. Hij zei niets, glimlachte en wreef over zijn krullen. Stapvoets reden we verder. Een boerderij.

Ik reed het erf op en liet de motor draaien. ‘Hier kan ik goed keren.’

Eric kwam met zijn gezicht dicht bij het mijne. Ik rook de geur van wiet uit zijn mond. ‘Je moet altijd iets helemaal afmaken. Anders is het niks en wordt het niks.’

Gedecideerd stapte hij uit en liep door een laag droge bladeren op de boerderij af. Ik kon me niet voorstellen dat de bewoners op Eric zaten te wachten.

Met zijn wijsvinger duwde hij de klink van de zijdeur omhoog.

De boerderij was omgeven door oude bomen, daarachter strekten de weilanden zich uit. Een kat trippelde langs de houtblokken en stapte een moestuintje in. Zijn staart stond als een windvaan recht in de lucht. Hij woelde in de grond en ging zitten.

De zijdeur stond nog steeds open. Geen teken van leven. Eric was niet meteen weggestuurd.

Het duurde me te lang. Ik zette de motor af en stapte uit. Tegen de zijmuur lagen onder een afdak houtblokken opgestapeld. In het bovenste blok was een bijl geslagen. Via het erf liep ik naar de voorkant van de boerderij.

Door een hoog raam zag ik Eric in een rommelige huiskamer staan praten met een man in een wit onderhemd. Vaag hoorde ik hun stemmen. Op een oude televisie was een reiger te zien die aan de oever van een sloot stond. Alleen zijn kuif bewoog.

Eric en de man spraken met elkaar alsof ze elkaar al jaren kenden. De man legde zijn hand eerst op de schouder van Eric en vervolgens op zijn eigen hoofd.

Door de zijdeur ging ik naar binnen. Eric was aan het woord ‘…een eindeloze reis naar een plek waar we versmelten tot iets heel anders. Daar zijn we geen mensen meer, maar lichtbollen van energie. In mijn dromen kan ik naar die plek. Het licht is daar feller dan het zonlicht.’

De mannen stonden met de rug naar me toe. Op de televisie slokte de reiger met een kokhalsbeweging net een visje naar binnen. Het geluid stond uit.

Ik kuchte zachtjes om mijn aanwezigheid kenbaar te maken.

Eric draaide zich om. ‘Hé, ben je daar eindelijk? Dit is meneer Westerveld.’

Ik gaf de man in het witte onderhemd een hand. Zijn schouders zaten onder de sproeten.

‘Ik heb hem net verteld over links, rechts. Meneer doet mee.’

Westerveld stond onder een plafonnière. Van de drie peertjes brandde er maar één. Hij zag er vermoeid uit in het schijnsel. Zware wallen onder geknepen ogen.

‘Zien jullie die twee deuren?’ zei Westerveld. Hij wees naar twee ongeschuurde deuren met ovale handgrepen.

‘Daar gaan we,’ zei hij. ‘Drie, twee, één.’

Eric en ik zeiden alle twee ‘rechts’.

Westerveld trok de rechter deur open. Een smal gangetje leidde naar een trap.

‘Na u.’

We liepen de houten trap op die uitkwam op een vliering met een schuin dak. Een tl-buis knipperde aan. De ene kant van de ruimte was volgestouwd met verhuisdozen, aan de andere kant waren met spaanplaten twee kamers getimmerd. De muffe geur deed me denken aan oude kranten.

‘Als ik zo vrij mag zijn, dan tip ik de linker kamer,’ zei Westerveld.

Ik keek Eric aan. Mocht een buitenstaander ons spel beïnvloeden?

‘Een stemadvies, mooi,’ zei Eric. Hij telde onmiddellijk af.

‘Drie, twee, één…’

Twee keer links.

Westerveld duwde de zelfgemaakte deur voor ons open. Hij miste het bovenste kootje van zijn pink, zag ik nu. Met zijn drieën stapten we het kamertje binnen, dat ook weer verlicht werd met een tl-buis. Op een vloer van ongeschuurde planken stond een stalen tweepersoonsbed waarin een oude vrouw lag. Met twee kussens achter haar rug bekeek ze een groot boek. Ze had geen oog voor ons.

Westerveld begon hard te praten: ‘Moeder, dit zijn twee muzikanten uit de grote stad. Ze doen een spelletje: links of rechts.’

De vrouw liet haar handen op de opengeslagen bladzijden liggen en kantelde haar hoofd langzaam omhoog. Haar ogen waren waterig.

Eric en ik knikten zo vriendelijk mogelijk.

De vrouw groette ons niet, ze liet haar hoofd zakken en sloeg een bladzijde om.

‘Ze krijgt het allemaal niet meer zo mee,’ zei Westerveld.

Ik keek naar het bed. Aan weerszijden stond een eikenhouten nachtkastje. Op het linker stond een boeketje droogbloemen in een vaas. Op het rechter kastje lag een nat washandje in een glazen asbak.

‘Ik ga aftellen,’ zei Westerveld. ‘Drie, twee, één.’

‘Links,’ zei ik.

‘Rechts,’ antwoordde Eric.

We wisten even niet hoe we verder moesten. Onverstoorbaar sloeg de vrouw een bladzijde om. Ik ging een beetje door mijn knieën om het omslag te kunnen zien: Vogels in Midden- en Zuid-Europa.

‘Nu moeten jullie rechtdoor, toch? Dat is de plek waar mijn moeder ligt.’

Westerveld keek ons verwachtingsvol aan. Ik keek naar de bladerende vrouw. Ze zag er broos uit. Eric en ik konden toch moeilijk op haar duiken. Westerveld pakte het boek uit de handen van zijn moeder en toonde de opengeslagen fotopagina’s. Rechts een ijsvogel op een tak boven een stromende rivier, links een hop met een oranje-zwarte kam op zijn kop en een insect in zijn snavel.

‘Drie, twee, één,’ zei Westerveld, terwijl hij het boek aan het voeteneind legde.

Eric was nu sneller: ‘Links.’

‘Wacht even, ik snap het niet meer,’ zei ik.

‘Kom op, een antwoord!’ riep Westerveld. Hij pakte het washandje uit de asbak, veegde ermee over het voorhoofd van zijn moeder en legde het terug.

‘Eh… nou, ook links dan.’

Westerveld pakte het boek weer beet en hield de linker pagina dicht bij zijn gezicht. Hij kneep zijn ogen nog verder samen om het onderschrift te kunnen lezen. ‘Er staat: de hop rust uit op een tak in de Donaudelta.’

Eric kreeg het boek in zijn handen gedrukt. De vrouw keek verbijsterd naar haar zoon, ontroostbaar als een kind van wie het lievelingsspeeltje is afgenomen. Eric dook nog dieper in de foto van de hop. ‘Zo’n vogel heeft met niemand een afspraak. Eten, zoeken, vliegen, zitten. Moet je die kleurenkuif zien. Een kroon op zijn kop. Dat verwacht je niet bij bruine veren. Zo zie je maar hoe je je kunt vergissen in het uiterlijk.’

Ik keek naar de moeder. Heel langzaam viel haar mond open. Meer tandvlees dan tand. Een rulle tong met geultjes. Ze sloot haar ogen, hield haar handen tegen haar wangen en begon zonder geluid te huilen.

‘Rustig maar, moeder.’

‘Zo’n hop is een koning!’ riep Eric.