MAARTEN ZEEGERS

Ik was een van hen

Drie jaar undercover onder moslims

Uitgeverij Podium
Amsterdam

Deze uitgave is mede tot stand gekomen dankzij steun van Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten.

Wegens privacyredenen zijn sommige namen in deze uitgave gefingeerd.

© 2016 Maarten Zeegers

Omslagontwerp Studio Jan de Boer

Foto omslag Ruud Pos

Foto auteur Bob Bronshoff

Verzorging ePub CO2 Premedia

ISBN e-book: 978 90 5759 780 0

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, april 2016

www.uitgeverijpodium.nl

INHOUD

Welkom in Transvaal

Overgave

Familie Üverboermanlar

Stilte bij de zusters!

Hoe God terugkeerde in Transvaal

Zwarte magie

Sparren

Op kosten van Zijne Majesteit

Stemmen maakt meer kapot dan je lief is

Fijne vakantiedagen

Geen bomgordel om?

Het pad van de soefi

Mijn baard en ik

Je suis Jamaal

Twee martelaren

Ramadan rage

Epiloog

Verklarende woordenlijst

Bronnen

WELKOM IN TRANSVAAL

Zoevend draait het rode trammetje van de Haagse Tram Maatschappij de hoek om en passeert station Hollands Spoor. Langzaam verdwijnt het karakteristieke negentiende-eeuwse station uit het zicht. Twee kleerkasten van een particulier beveiligingsbedrijf staan met de armen gekruist in het gangpad op de uitkijk voor zwartrijders en andere lastpakken. Op zogenaamde probleemlijnen rijden speciale beveiligers mee. Een Marokkaanse jongen in trainingspak met oordopjes staart naar buiten. Zijn iPod produceert een irritant sissend geluid. Voor mij staat een gesluierde Somalische vrouw met kinderwagen. In deze tram ben ik de enige Nederlander.

Tram 11 rijdt vanaf Hollands Spoor via de Schilderswijk naar het aangrenzende Transvaalkwartier, een volkswijk die stamt uit de beginjaren van de twintigste eeuw. De bezichtiging van mijn toekomstige huurhuis, een week eerder, maakte mij bewust van een nieuwe werkelijkheid. Alsof ik heel mijn leven in een bubbel had geleefd.

Die bubbel was de wereld van de blanke middenklassewijk waar ik ben opgegroeid. Als kind wist ik niet wat ‘allochtonen’ waren. Op mijn basisschool zaten ze niet in de klas en op het gymnasium zat één jongen met Chinese ouders. Tijdens mijn studie Arabisch leerde ik wel een paar gesluierde Marokkaanse studentes kennen die voor geloofsverdieping dezelfde colleges volgden. Ik had weinig contact met hen, omdat ze tijdens de pauzes altijd bij elkaar zaten, net als de studenten uit Limburg.

Na mijn studie woonde ik een tijdje in het Statenkwartier in Den Haag. Een wijk op stand, met gezinnen uit Becel-reclames en een buurman die elke zondagavond zijn voortuintje begieterde. Hij ergerde zich dood aan het feit dat ik mijn eigen tuin volledig liet overwoekeren. Bovendien vond hij dat mijn televisie ’s avonds te hard stond. Hier woonden alleen maar ‘ons soort mensen’.

De stad kent ook een andere werkelijkheid, die van de Schilderswijk en het Transvaalkwartier. Daar wonen de mensen die ze allochtonen noemen. Volgens officiële statistieken is 90 procent van de inwoners van buitenlandse komaf, maar als ik zo om me heen kijk, krijg ik het gevoel dat dit percentage in werkelijkheid hoger ligt. Driekwart van hen is moslim. Mijn intuïtie zegt dat als ik deze buurt wil leren kennen, ik zal moeten integreren. When in Rome, do as the Romans do.

Dat moet kunnen. De islam ken ik vanuit mijn tijd in Syrië. Tweeënhalf jaar heb ik aan de universiteit van Damascus islamitisch recht gestudeerd. Toen in het land een volksopstand uitbrak, begon ik daar stiekem over te schrijven voor de NRC. Hoewel ik altijd geprobeerd heb om zo objectief mogelijk verslag te doen, was dat voor het Syrische regime allemaal niet objectief genoeg. In 2011 werd ik gearresteerd en het land uitgezet.

Syrië werd in de media vaak een mozaïek van religies en minderheden genoemd. Voor een wijk als Transvaal geldt dat misschien nog wel meer. Turken, Koerden, Marokkanen, Surinamers en Indonesiërs hebben ieder hun eigen visie op de islam. Er zijn soennieten, sjiieten en alevieten. Er zijn traditionalisten, salafisten, soefisten, islamisten en jihadisten. Natuurlijk doorspekt met een gezonde dosis volks- en bijgeloof. Ik ben van plan mijn tijd hier te gebruiken om een boek te schrijven over de islam in oude Nederlandse volkswijken zoals het Transvaalkwartier.

Naast mij in de tram tuurt Sarah naar de nieuwe leefomgeving die aan haar voorbijglijdt. Ook zij zal moeten integreren, maar dan langs de omgekeerde weg. Sarah komt uit Syrië. We leerden elkaar kennen bij een van de eerste demonstraties tegen het regime van president Assad. In de schaduw van de revolutie ontstond een romantische liefde.

De dag na mijn deportatie door de Syrische veiligheidsdienst reisde Sarah mij achterna in de wetenschap dat ze haar geboorteland nooit meer terug zou zien. In Wenen werden we herenigd en beloofden elkaar eeuwige trouw. Syrië gleed ondertussen af naar een bloedige burgeroorlog.

In Oostenrijk woonden we in een kamertje bij een oude vrouw die een hekel had aan opruimen. Op grond van de Nederlandse immigratiewetgeving mocht ik met mijn vrouw niet meteen in Nederland wonen. Daarvoor moest ik een vast contract hebben en aan bepaalde inkomenseisen voldoen. Bovendien zou Sarah al vóór haar komst Nederlands moeten spreken en alle provinciehoofdsteden uit haar hoofd moeten kennen.

De Oostenrijkse immigratiewet is overigens net zo streng als de Nederlandse, maar die is alleen van toepassing op zijn eigen onderdanen. Voor inwoners uit andere landen van de Europese Unie geldt EU-wetgeving, en die is een stuk soepeler. In de praktijk betekent dat dat ik met Sarah overal ter wereld kon wonen, behalve in mijn eigen land. Andersom geldt precies hetzelfde. Iedere Europeaan mag met buitenlandse huwelijkspartners in Nederland wonen, behalve Nederlanders zelf.

In augustus 2012 verruilden we het nooit opgeruimde huis in Oostenrijk voor Nederland. Na minimaal een half jaar in een ander land van de Europese Unie, heb je ‘Europese rechten’ opgebouwd, waardoor de financiële vereisten voor gezinshereniging komen te vervallen. Zelfs de leges van de verblijfsvergunning hoefden we niet meer te betalen.

Bij de halte van de Haagse Markt, de grens tussen de Schilderswijk en Transvaal, stappen we uit de tram. Zwaarlijvige vrouwen in lange jassen met hoofddoek kuieren langs marktkraampjes op zoek naar goedkope groente, nog goedkoper fruit en nog weer goedkoper textiel om kleding van te naaien. Een Chinese mobiele keuken verkoopt wokmaaltijden en loempia’s (ook verkrijgbaar met halal vlees). Een groep bontgekleurde Hare Krishna’s slaat op trommels en blaast met toeters in de oren van de marktbezoekers.

‘Moeshrikien, heidenen,’ moppert een man in een oranje bodywarmer. ‘Shayatien. Duivels, dat zijn het.’

Gelukkig verstaan de Krishna’s geen Arabisch.

Aan de andere kant van de Haagse Markt ligt het wijkpark van Transvaal. Een vrouw met hoofddoek zit op een bankje en wiegt een kinderwagen heen en weer. Kleuters hangen rond in de speeltuin en de wat oudere jongens trappen een balletje op het betonnen voetbalveldje. Ik moet denken aan de wijk waar ik ben opgegroeid. Daar liggen de kinderspeelplaatsen er vaak verlaten bij. In Transvaal is de vergrijzing nog geen probleem.

Samen met Sarah loop ik de Paul Krugerlaan op, een drukke straat vol exotische winkels: shoarmatenten, Turkse koffiehuizen en islamitische slagerijen, maar ook Hindoestaanse juweliers, bruidswinkels en minivideotheken die gekopieerde Bollywood-films verkopen. Door het grote aantal Hindoestaanse winkels wordt deze laan ook wel Little India genoemd. Om de paar honderd meter prijzen donkere drankholen bier voor één euro aan.

Aan het begin van de laan valt mijn oog op vier pasjes die op de stoep liggen. De creditcards en pinpassen behoren toe aan een zekere Ben Mouzen. Op een van de pasjes staat: BEN’S EET-CAFÉ. Het gebruiken van Nederlandse namen door allochtone ondernemers is een slimme truc om klanten te lokken. En het werkt: Nederlanders eten liever gebakken aardappeltjes bij buurman Ben dan bij Mohammed Ben Mouzen.

Ik stop Bens bankpasjes in mijn broekzak. Bij het Paul Krugerplein sla ik de Brandtstraat in, die net zoals het grootste gedeelte van de wijk voornamelijk bestaat uit nieuwbouw. Het laatste gedeelte van de straat bestaat uit de oorspronkelijke revolutiebouw uit de jaren dertig van de vorige eeuw. Voor een vermolmde deur haal ik de sleutel uit mijn broekzak. Op de deur is een sticker geplakt: WARSCHAU HOOLIGANS. Ik steek de sleutel in het slot en haal diep adem. De eerste stappen in ons nieuwe huis.

Het pand bestaat uit drie etages. Op de begane grond bevindt zich een opslagruimte, die alleen toegankelijk is via een witte garagedeur met een NP-logo. Vanaf ons balkon op de tweede verdieping kijk ik uit op het golfplaten dak dat helemaal doorloopt tot achter in de tuin. Boven de loods bevindt zich een appartement dat nog niet bewoond is. De Hindoestaanse makelaar is bezig met het verbouwen van de badkamer. Hij heeft me verzekerd dat er ‘iets rustigs’ in zal komen. Geen Marokkanen. En al helemaal geen Surinamers, want hij was niet gek.

Op de bovenste verdieping ligt ons nieuwe appartement. Het is niet groot, maar er valt zeker iets van te maken. Ik vis de creditcard van Ben Mouzen uit mijn broekzak en bel de bank, die mij even later doorverbindt met de eigenaar. ‘Ben’ lijkt er nauwelijks van onder de indruk dat zijn bankpasjes zomaar ergens op straat zijn gevonden, maar belooft meteen langs te komen om ze op te halen.

Een uur later beent hij met grote passen de straat in. In zijn rechterhand heeft hij een plastic zak. ‘Sorry dat ik zo laat ben, sahbi,’ groet hij, ‘maar het is hier betaald parkeren, snap je, dus ik moest mijn auto verderop neerzetten.’

Wanneer ik de pasjes overhandig, geeft hij mij het tasje waarin een Snickers, een Balisto en twee blikjes Fanta zitten. ‘Ik wilde niet met lege handen aankomen, snap je.’

Ik kijk naar het snoep en frisdrank. Een passend cadeau, alsof Ben wil zeggen: ‘Welkom in Transvaal!’

OVERGAVE

Alif-laam-miem. Dhaalik al-kitaaboe la rayba fieh hoedallilmoetaqqien.

Aleph-laam-miem. Dit is het boek waar geen twijfel over bestaat, een leidraad voor de godvrezenden.

Ik zit in kleermakerszit, de Koran opengeslagen in mijn rechterhand. Abdoelmajied, een oudere man in Pakistaans islamitisch gewaad, zit tegenover me en luistert aandachtig of hij me op een foutje kan betrappen. Af en toe plukt hij aan zijn lange grijze baard die aan de onderkant rood is geverfd met henna.

Het is negen uur ’s avonds. Elke zondag volg ik, na Studio Sport, koranles bij Abdoelmajied op de bovenste verdieping van de Soennah-moskee. Ik doe een poging om een deel van de Koran uit mijn hoofd te leren en te reciteren volgens een ingewikkeld geheel van regels en zangtechnieken. Het is, zeker in het begin, even aanpoten. Elke minimale afwijking in lengte van klanken, ritme en uitspraak wordt direct afgestraft. ‘Ra-ra-rayb,’ verbetert Abdoelmajied me voor de zoveelste keer.

‘Ra-ra-rayb,’ probeer ik de uitspraak zo nauwgezet mogelijk te imiteren.

‘Ra-ra-rayb,’ herhaalt Abdoelmajied.

‘Ra-ra-rayb.’ Ik kijk mijn sjeik hoopvol aan.

Abdoelmajied zucht. Hij pakt een schrift om mijn voortgang van deze week te noteren en stuurt me dan weg om verder te oefenen. De volgende student zit al weer klaar om overhoord te worden.

Wie in Transvaal meer wil weten over de islam komt al snel uit bij de Soennah-moskee. In eerste instantie wilde ik er godsdienstlessen volgen, maar dat bleek als niet-moslim onmogelijk. In de moskee rondhangen en de Koran lezen mocht wel. Totdat sjeik Abdoelmajied op een dag naast me kwam zitten en me onder zijn hoede nam. De lessen zijn voorlopig gratis, maar misschien komt dat doordat hij bij mij in de straat woont. Ik zie hem regelmatig in islamitisch gewaad voorbijrijden op zijn oranje geverfde fiets op weg naar de supermarkt of de moskee.

De Soennah-moskee ligt aan de rand van het industrieterreinachtige gedeelte op de kop van Transvaal. Het is een praktisch en modern gebouw dat er aan de buitenkant uitziet als een school of bedrijfsruimte. Onder veel moslims heeft de moskee een goede naam: voor de ‘ware’ islam moet je bij de Soennah zijn. Op het vrijdaggebed komen elke week meer dan tweeduizend gelovigen af.

Het gebedshuis is beroemd om zijn jeugdige en actieve achterban die veel tijd stopt in de daawa, de evangelisatie van nietmoslims. Hun gelikte website trekt maandelijks tienduizenden bezoekers uit Nederland en Vlaanderen. Bij buitenstaanders is de moskee echter berucht, omdat ze de afgelopen jaren meermaals negatief in het nieuws kwam. De voormalige imam Fawaz Jneid deed regelmatig gepeperde uitspraken over homo’s, Theo van Gogh en Ayaan Hirsi Ali. Bovendien werd de moskee in verband gebracht met de toename van radicalisme onder jongeren.

In 2012 werd imam Fawaz de moskee uitgezet, omdat hij zich niet wilde voegen naar de wensen van het bestuur. Hoogstwaarschijnlijk heeft druk van de Nederlandse en de Marokkaanse overheid om de imam een toontje lager te laten zingen een rol gespeeld bij zijn aftocht. Met hem vertrok een deel van zijn volgelingen. Daarna kwam de moskee in rustiger vaarwater, maar een slecht imago raak je niet zomaar kwijt.

De koranlessen worden druk bezocht. Om de meter zit er iemand in kleermakerszit hardop de Koran te lezen. Het is niet altijd gemakkelijk concentratie op te brengen in deze kakofonie. Bovendien zijn een aantal kinderen en pubers hier duidelijk niet vrijwillig. Een van hen loopt van achter zijn koran voortdurend te seinen naar andere jongens en rare geluiden te maken. Soms imiteert hij de stem van degene die op dat moment bij de sjeik zit, zo belachelijk dat ik er bijna van in de lach schiet.

‘Joe lezen joe!’ schiet Abdoelmajied uit zijn slof. ‘Joe moet lezen.’

‘Wat doe ik dan?’ vraagt de jongen. Hij wijst naar een vriendje dat een paar meter verderop zit. ‘Hij was aan het praten. Kijk meester, nu doet hij het weer.’

Het enige wat Abdoelmajied kan doen, is de jongen zo lang mogelijk laten wachten op zijn overhoring, want zonder mag hij niet naar huis. Dat kan natuurlijk niet tot middernacht duren, want de volgende dag moet hij weer naar school.

Rond een uur of elf roept Abdoelmajied me opnieuw bij zich om te kijken wat ik deze avond heb gememoriseerd. Een aantal weken geleden ben ik van achter in de Koran begonnen en ik ken inmiddels een paar soera’s uit mijn hoofd.

Naast Abdoelmajied zit een Marokkaanse autohandelaar. Hij vindt het maar niks dat ik hier zomaar als niet-moslim recitatielessen kom volgen. ‘Wie ben jij? Wat kom jij hier doen?’

Ik weet even niet wat ik moet zeggen.

‘Ik kom uit een dorp uit Marokko,’ gaat de man verder op agressieve toon. ‘Iedereen hier kent mij. Maar niemand kent jou. Misschien ben je wel van de Mossad.’

‘Ik kom uit Transvaal,’ protesteer ik. ‘Ik woon hierachter, bij sjeik Abdoelmajied in de straat.’

Dat lijkt de man enigszins gerust te stellen. ‘Ik wil jou niet beschuldigen hoor, maar ik zeg het toch maar even.’

‘Prima. Als ik hier niet welkom ben, dan ga ik wel,’ reageer ik gepikeerd. ‘Zie je me hier ook niet meer terug.’

Hierop grijpt Abdoelmajied in. ‘Nee, nee. Zo bedoelt hij het niet. Je bent hier altijd welkom.’ De sjeik draait vervolgens zijn gezicht naar de autohandelaar en zegt plechtig: ‘Ik weet zeker dat hij op een dag de beste moslim gaat worden van ons allemaal. In sjaa Allah. Als God het wil.’

Na de overhoring zit de les erop. Buiten haal ik mijn fiets van het slot. Voor een orthodoxe moskee is de ligging toch wat merkwaardig. Op nog geen honderd meter bevindt zich coffeeshop Hollywood, en aan de overkant staan de woonwagens van Nederlandse bewoners. Kitscherige beelden van naakte mannen en vrouwen waken over de gelovigen die het gebed bijwonen.

Opeens staat er een enorme vent met een lange baard voor mijn neus. Hij ziet er intimiderend uit, maar blijkt vriendelijk en zachtaardig. Na een innige knuffel blijft hij mijn hand vasthouden. ‘Ik heb gehoord dat je interesse hebt in de islam, maar dat je de sjahada nog niet hebt uitgesproken.’

Tussen een moslim en een niet-moslim ligt de sjahada. De sjahada is de eerste zuil van de islam, de islamitische geloofsbelijdenis, waarmee je getuigt dat er maar één God is, en Mohammed zijn Profeet. Wie de sjahada uitspreekt, betreedt de islam en maakt vanaf dat moment deel uit van de islamitische gemeenschap. Bij moslims is het de gewoonte om bij een geboorte de sjahada in het oor van de baby te fluisteren, zodat de eenheid van God het eerste is wat het kind te horen krijgt. Ook aan het einde van het leven proberen moslims deze overtuiging uit te spreken als laatste woorden.

‘Als je de sjahada nog niet hebt uitgesproken, laat God je niet toe tot het paradijs,’ weet de man met de lange baard. Hij heeft nog steeds mijn hand beet, terwijl ik met mijn andere hand mijn stuur vasthoud. ‘Al jouw goede daden tellen niet, want die komen dan niet bij God terecht. En dat zou zonde zijn, toch?’

Ik zwijg.

‘Wat heb je te verliezen?’

Dit is misschien wel het sterkste argument dat ik de afgelopen tijd heb gehoord. Er zijn twee opties: of moslims hebben gelijk, of niet. Als moslim zit je sowieso goed. In het eerste geval ga je naar het paradijs, en in het tweede geval ga je niet naar de hel. Moslims hebben 50 procent kans op de hemel, ongelovigen 50 procent kans op het vuur. Volgens deze redenering kun je dus maar better safe than sorry zijn.

‘Wat heb je te verliezen?’ vraagt hij nogmaals.

Ik vertel hem dat een bekering een belangrijke beslissing in je leven is.

‘Ach, dat valt wel mee hoor,’ beweert de man met baard. Hij laat nu eindelijk mijn hand los. ‘Je mag alleen geen varkensvlees meer eten en geen alcohol drinken. Dat is niet zo heel moeilijk, toch? En het gebed, dat moet je gewoon een beetje bijhouden.’

Er komt natuurlijk wel iets meer bij kijken dan alleen maar stoppen met schnitzels eten en bier drinken. Ik vertel hem dat ik alles goed op een rijtje moet krijgen.

‘Wacht niet te lang,’ waarschuwt de man. ‘Straks kom je hier buiten het hek onder een auto en dan is het te laat.’

Het is niet de eerste keer dat ik zo onder druk word gezet. Steeds als ik uitleg dat ik geen moslim ben, krijg ik bekeringspraatjes te horen. Het lijkt me verstandiger om maar niet te zeggen dat ik helemaal geen behoefte heb om me te bekeren. Na een paar argumenten te hebben gewogen, vertel ik dat mijn vrouw niet zoveel op heeft met de islam.

‘O, geen probleem hoor,’ wuift de man ook dat argument weg. ‘Dan vinden we hier wel een nieuwe vrouw voor je.’

***

Het is tegen zonsondergang als ik mijn Allstars uitdoe in het halletje van moskee Quba aan de Beeklaan. De oproep voor gebed heeft al geklonken, en binnen zijn de gelovigen bezig met het vrijwillige gebed. Om niet op te vallen, volg ik hun voorbeeld.

‘Salamoe aleikoem,’ klinkt het. Ismaïl, de imam van de moskee, komt haastig whatsappend binnen. Hij is nog jong, ik schat hem eind twintig. Voor zijn leeftijd heeft hij een indrukwekkende baard.

‘Kijk voor je tijdens het gebed,’ corrigeert hij me fel.

Snel wend ik mijn blik af van de imam en staar naar de muur. Ik krijg het opeens heel warm. ‘Je moet niet naar mij kijken,’ herhaalt Ismaïl nog eens. ‘Je moet voor je kijken.’

Na de vrijwillige gebeden stellen de gelovigen zich op in rijen. Ismaïl stapt naar voren en opent het gebed met de recitatie van de fateha, de eerste soera van de Koran. Die ken ik inmiddels uit mijn hoofd.

Na het verplichte gebed en een nieuwe serie vrijwillige gebeden, klop ik op de deur van het kantoortje van de imam. Ismaïl zit achter zijn computer de preek van aanstaande vrijdag voor te bereiden. Naast het gebed verzorgt Ismaïl in de moskee godsdienstlessen en een cursus Arabisch. Elke zaterdag geeft een sjeik uit Tilburg hier gastlessen en ik toon interesse om ze bij te wonen.

‘Ben je moslim?’ vraagt Ismaïl.

Ik schud nee.

‘Dan kan het niet. De lessen zijn alleen voor moslims.’

Het is de tweede keer dat me de toegang tot religieus onderwijs wordt ontzegd. Gelukkig ben ik bij de recitatieklas in de Soennah-moskee voorlopig nog welkom.

Wanneer ik bij de uitgang mijn Allstars weer aantrek, word ik klemgezet door twee mannen met lange baarden. ‘We hebben jou hier niet eerder gezien. Wie ben jij? Hoe heet je?’

Ik schrik een beetje van deze confrontatie. Ik vertel de jongens mijn naam, dat ik niet zo lang geleden naar Transvaal ben verhuisd, en dat ik een boek wil schrijven over de wijk.

‘Ah zo,’ reageert de jongen met de langste baard achterdochtig. ‘Ik heb net gezien dat jouw voorhoofd tijdens het gebed niet de grond raakte bij het neerknielen. Dat mag niet.’

Straks vinden ze nog dat ik tijdens het gebed te veel met mijn ogen knipper.

‘Moet ik nu het gebed opnieuw doen?’

De jongen aarzelt. ‘Dat… dat weet ik eerlijk gezegd niet.’

Thuis denk ik na over de gebeurtenissen van de afgelopen weken. Het is me tot nu toe behoorlijk tegengevallen een goed beeld te krijgen van de islam in Transvaal. Als niet-moslim zonder bekeringsintentie word ik nou niet direct met open armen ontvangen. Je wordt er al snel van verdacht een agent van de inlichtingendienst te zijn, of een vijand van de islam met een dubbele agenda. Schrijvers, of nog erger: journalisten, worden al helemaal niet vertrouwd.

In de ogen van veel moslims voeren de media een haatcampagne tegen de islam. Met name salafistische moskeeën, zoals Soennah en Quba, zijn de afgelopen jaren vaak negatief in het nieuws gekomen door opvattingen die niet zouden stroken met de normen en waarden van Nederland. Zo weigerde de sjeik uit Tilburg ooit de hand van Rita Verdonk, de toenmalige minister voor Integratie. De meeste ophef ontstond nadat preken of uitspraken waren uitgelekt via internet. Daarom worden buitenstaanders liever op afstand gehouden.

Bovendien hebben ze last van infiltranten en spionnen. De AIVD houdt bepaalde moskeeën al jaren in de gaten, omdat ze een antiwesterse boodschap zouden verspreiden of zich schuldig zouden maken aan opruiing. De afgelopen tijd zijn tientallen moslims naar Syrië afgereisd om zich aan te sluiten bij de gewapende jihad. Een groot deel van hen kwam uit Den Haag. De AIVD beschouwt hen als een veiligheidsrisico.

Ik kan me de achterdocht in de islamitische gemeenschap tegenover buitenstaanders dus wel voorstellen. Maar hoe moet ik in godsnaam een boek schrijven over de islam hier, als ik nergens bij mag zijn? Het is daarom tijd om twee belangrijke beslissingen te nemen. Ik ga niet meer iedereen aan zijn neus hangen dat ik een journalist ben. Daarnaast ga ik vanaf nu proberen te leven als vroom moslim. Het lijkt de enige manier om bij de islamitische gemeenschap in Transvaal binnen te komen. Maar er is nog een reden: je kunt pas echt weten hoe het is om moslim te zijn in Nederland, als je er zelf een bent.

Groot voordeel is dat ik dan ook verlost ben van die eeuwige evangelisatiepraatjes. Ik doe de ander er tegelijkertijd een groot plezier mee. Niets mooiers dan die gelukzalige blik wanneer een moslim in contact komt met een bekeerling: het bewijs dat hun identiteit superieur is aan die van het Westen. Omgekeerd werkt het precies hetzelfde. Nederlanders zijn dol op moslims die afstand van hun geloof doen.

De enige die het niet zo’n goed idee vindt, is Sarah. Zij weet dat bij het leven als een moslim, ook al is het alleen maar buitenshuis, echt wel wat meer komt kijken dan geen varkensvlees eten, geen alcohol drinken en het gebed een beetje bijhouden. Ik zal een serieuze hoeveelheid Koran moeten leren, regelmatig mijn gezicht laten zien in de moskee, en een islamitische baard laten staan. Gelukkig heb ik het voordeel dat ik met mijn donkere ogen en haren er toch al bijna uitzie als een Marokkaan.

Het zal dan ook invloed hebben op Sarahs leven in Transvaal, hoewel ik niet van haar kan verwachten dat ze zich gaat sluieren. Is ze net weg uit Syrië, kan ze in Nederland alsnog een hoofddoek om omdat haar echtgenoot zo nodig een boek moet schrijven.

Ten slotte is het jezelf voordoen als moslim misschien niet zonder risico. Ik kan nog niet goed overzien wat de gevolgen zullen zijn, mocht ik onverhoopt een fout maken en mijn dekmantel verliezen. Geen van ons tweeën zit te wachten op een steen door de ruit – of nog erger. Toch belooft Sarah me te steunen in mijn beslissing.

Voordat ik de knoop doorhak, bezoek ik een speciale bekeerlingenmiddag in de Soennah-moskee. In de zaal waar ik normaal koranlessen volg, staan nu tafels en stoelen, zodat familie en bekenden niet op de grond hoeven te zitten. Aan de strikte scheiding tussen man en vrouw doet de moskee evenwel geen concessies. De vrouwen bevinden zich in de vertrekken beneden en kunnen meeluisteren via een directe geluidsverbinding.

De dag is niet zozeer bedoeld voor nieuwe moslims als wel voor hun familie en vrienden. Die kunnen soms maar weinig begrip opbrengen wanneer hun naaste besluit om moslim te worden, vooral als daarmee ook het gedrag radicaal verandert. Zoonlief eet opeens geen vlees meer thuis, want dat is niet halal. Dochter gaat een hoofddoek dragen, en wil ’s avonds niet meer bij de familie zitten omdat moeder onzedelijke series kijkt en vader een flesje wijn opentrekt. Soms worden familiebanden volledig doorgesneden.

De moskee probeert met deze dag wat meer begrip te kweken bij de achterban, omdat, aldus de flyer, ‘de islam veel waarde hecht aan gezinsbanden, met name die met de moeder’. Bovendien is het een verkapte mogelijkheid om ook die familieleden warm te maken voor de islam. Eigenlijk had ik Sarah mee moeten nemen. Dan had ze alvast een beetje kunnen wennen.

Er is vanmiddag een aantal bekeerlingen aanwezig, maar die hebben helaas weinig aanhang meegenomen. Wanneer ik aanschuif, is een bestuurslid van de Soennah-moskee net bezig met het beantwoorden van vragen uit het publiek.

Een onlangs bekeerde man heeft er grote moeite mee dat zijn vriendin nog steeds naar salsalessen gaat, omdat ze daar met vreemde mannen danst. Zij had ingebracht dat het haar enkel en alleen om de salsa te doen was, maar de moskeefunctionaris geeft hem gelijk: ‘Voor haar gaat het misschien om de salsa, maar ik kan je verzekeren dat mannen daar toch iets anders tegenaan kijken.’

Na een vraag of je slakken mag eten (nee, want slakken worden niet religieus geslacht) en of je het gebed mag doen als je sokken stinken (een retorische vraag) verplaatsen we ons naar een verdieping lager voor het namiddaggebed.

Er heerst een feestelijke stemming, want er is weer een nieuwe bekeerling. Het gaat om Tim, een jongen van vijftien, die naast de imam op het podium mag zitten. ‘Vandaag vieren we de geboorte van een nieuw persoon,’ begint de imam zijn introductie. ‘Wie niet gelooft in God, leeft niet werkelijk.’

De bekeringsceremonie is vergelijkbaar met de doop in het christendom. Een praatje over een ‘nieuw begin’ met ‘schone leien’. De islam kent het dogma dat bij toetreding tot het geloof alle voorgaande zonden worden weggestreept.

Voordat Tim de sjahada mag afleggen, wil de imam nog iets zeggen: ‘Die zogenaamde seculieren zeggen dat wij de islam verspreiden met het zwaard. Dat wij jongeren het mes op de keel zetten. Ziehier: iemand die volledig vrijwillig is gekomen om ons prachtige geloof binnen te treden.’

Nu draait de imam zich naar Tim. Hij wil weten waarom hij op zo’n jonge leeftijd heeft besloten om zich te bekeren. Tim antwoordt dat hij met een Marokkaanse jongen uit zijn klas zes maanden heeft gesproken over de wonderen van de Koran en dat hij daardoor overtuigd is geraakt.

‘Aha, de Koran,’ zegt de imam met grote bewondering in zijn stem. ‘Die heb je dan vast ook gelezen?’

Dat dan weer niet. Maar Tim heeft er wel heel veel over gehoord. Dat mag de pret niet drukken. Van de islam hoeft Tim nog niet zoveel te weten. Dat leren ze hem later wel.

De imam vraagt of de jongen zijn rechtervinger omhoog wil houden, richting de hemel. Tim steekt zijn vinger op, ietwat gebogen. De imam pakt de vinger vast en zorgt ervoor dat die recht omhoog wijst. Daarna zegt hij de geloofsbelijdenis zo duidelijk mogelijk voor, zodat Tim de klanken goed kan nabootsten: ‘Asjhadoe alla illaha illallah. Ik getuig dat er geen god is behalve God.’

Tim probeert het na te zeggen, maar hij beheerst het Arabisch nog niet. ‘Asjhadoe an la Allaha illa la,’ stottert hij. ‘Er is geen God behalve geen.’

Dat moet over. De tweede keer gaat het niet veel beter, maar kennelijk goed genoeg voor de imam. Anders zitten we hier morgen nog. ‘Asjhadoe anna Moehammada rasoellallah,’ spreekt Tim ook de tweede regel van de sjahada uit. ‘Ik getuig dat Mohammed de gezant van God is’.

‘Allahoe akbar!’ klinkt het vanuit de zaal. Mannen in islamitische gewaden snellen naar voren om de jongen te kussen en te omhelzen. Met hun baarden prikken ze op Tims gladde wangen. Na de felicitatieronde vraagt de imam aan Tim of hij al een nieuwe naam heeft uitgekozen.

‘Mohammed,’ zegt Tim glunderend. De naamkeuze levert goedkeurende geluiden en een nieuwe serie Allahoe akbars op. Geen mooiere naam dan de naam van hun eigen profeet.

‘Nu, Mohammed,’ vraagt de imam tot slot. ‘Heb je nog iets te zeggen tegen de moslims die hier aanwezig zijn?’

De jongen laat een theatrale pauze vallen en zegt dan: ‘Dat ze moeten gaan praktiseren.’

Een jongen van vijftien die aan een gezelschap ultra-orthodoxe moslims vertelt dat ze moeten praktiseren. Dat kán hij niet zelf verzonnen hebben. Ik verdenk de imam van een een-tweetje.

Praktiseren. Het is een woord dat ik al een paar keer heb gehoord. De islamitische gemeenschap kun je indelen in grofweg twee groepen. De eerste groep zijn de praktiserende moslims. Zij leven met de grootst mogelijke accuratesse de regels van het geloof na. Netjes op tijd bidden, hoofddoek dragen, halal eten, enzovoort. Dit zijn de ‘broeders’ en de ‘zusters’.

De niet-praktiserende moslims zijn ook ‘broeders’, maar toch ook weer niet helemaal. Als de moslims het in deze moskee hebben over een ‘broeder’, bedoelen ze in ieder geval niet de Turkse man in de bar om de hoek of Marokkaanse hangjongeren op het pleintje. De evangelisatiepijlen van de daawa richten zich niet alleen op ongelovigen, maar ook op de moslims die niet al te serieus bezig zijn met hun geloof.

Na de bekeringsceremonie nemen leden van de mediacommissie Mohammed mee naar een achterkamer om de bekering op video vast te leggen voor het nageslacht – en te bewaren als materiaal voor toekomstige daawa-campagnes. Als kers op de taart krijgt hij een bekeringsdiploma.

Als ik de Soennah-moskee verlaat, neem ik de beslissing: vanaf nu ga ik door het leven als moslim. Ik heb geen zin in een officiële bekeringsceremonie of registratie als moslim bij de ambassade van een islamitisch land. Dat kan later alleen maar problemen geven. Op afvalligheid staat strikt gezien de doodstraf. Daarom beschouw ik de bekering van Tim ook maar een beetje als die van mij.

In de tram terug naar huis heb ik meteen profijt van mijn nieuwe identiteit. Twee jongens in stereotiepe Marokkanen-outfit – Prada-heuptasjes, Gucci-pet, blikje Golden Power – stappen op bij de Haagse Markt. De voorste loopt breed door het gangpad. Net iets te lang hou ik mijn blik op hem gericht.

‘Wat zit je te kijken,’ snauwt hij agressief.

Als ik niet snel iets verzin, kan dit verkeerd aflopen. Ik besluit tot de islamitische groet: ‘Salamoe aleikoem.’

De woorden hebben een magische uitwerking. De agressie in de ogen van de jongen lost direct op. ‘Wa aleikoem salaam, broer.’

Het Paul Krugerplein is voor ons beiden de eindhalte. Bij het uitstappen steekt de jongen nog een duim omhoog.

***

Wal-fadjr. Wa lieyalien ashr. Wash-shaf’ie wal-watr…

Bij de dageraad. Bij de tien nachten. Bij het evene en het onevene…

Ik zit in kleermakerszit voor sjeik Abdoelmajied en lepel op wat ik de afgelopen week heb geleerd. De sjeik plukt aan zijn baard, draait een koran om die ondersteboven ligt, en wordt vervolgens boos op de jongen die weer in de etter-modus staat. De koranlessen beginnen vertrouwd aan te voelen.

Helaas bleken de ‘gratis’ lessen niet helemaal gratis. De kosten: 120 euro per collegejaar. Volgens het moskeebestuur een symbolische vergoeding voor Abdoelmajied, die van vijf uur ’s middags tot soms diep in de nacht in de moskee te vinden is. Uiteraard is de vergoeding belastingvrij.

‘Joe moet lezen,’ klinkt het nog niet helemaal tevreden over mijn recitatiekunsten.

Abdoelmajied wil dat ik elke dag minimaal een uur Koran lees. Dat mag thuis, in de moskee, maar ook onderweg. Een advies dat ik ter harte heb genomen. In het begin voelde het reciteren in de tram nog een beetje ongemakkelijk door al die vreemde blikken, maar uiteindelijk went alles.

Thuis luister ik via YouTube naar de opgegeven soera’s in verschillende recitatiestijlen. Aan de filmpjes gaan soms reclames van Bavaria, Holland Casino of een badschuim voor vrouwen vooraf. Ook op mijn telefoon heb ik de Koran gedownload, zodat ik het Heilige Boek altijd en overal kan raadplegen. De gebedstijden-app met push-berichten heb ik ook maar geïnstalleerd.

Ik oefen vooral onder de douche, maar eigenlijk is dat niet toegestaan. Niet alleen omdat Sarah er gierend gek van wordt, maar schriftgeleerden hebben bepaald dat het haram is om met de Koran naar het toilet te gaan (volgens dezelfde schriftgeleerden is de badkamer gelijk aan het toilet). Je mag dan wel weer een laptop met koranrecitaties om de hoek van de badkamerdeur zetten, zodat je toch kunt luisteren.

Een belangrijke aanverwante kwestie: mag je naar het toilet met een mobiele telefoon in je broekzak? Daar staat immers ook de Koran op. De schriftgeleerden hebben bepaald dat dat geen probleem is, omdat de Koran zich alleen maar in het geheugen van de telefoon bevindt. Anders zouden die schriftgeleerden zelf ook nooit meer naar het toilet mogen, aangezien delen van de Koran ook in hun geheugen zijn opgeslagen.

De Koran is overal in Transvaal aanwezig. De ringtone van een mobiele telefoon, de bewegende lippen van oude mannetjes op straat, of een vrachtauto die bij het achteruitrijden als waarschuwingstune een koranvers laat horen. Wanneer ik op ons balkonnetje een boek zit te lezen, waaien soms recitatieflarden uit een open raam van een van de woningen tegenover ons.

…Kallaa! ballaa toekriemoen al-yatiem. Wa la tahaaddoena ’ala ta’aam il-miskien…

…Welnee. Jullie zijn niet vrijgevig voor het weeskind. En jullie zetten niet aan tot het voeden van de behoeftige…

Abdoelmajied beweegt mee op het ritme van mijn stem. Het leren van de Koran aan de voeten van een sjeik symboliseert een krachtige historische band. Abdoelmajied heeft de Koran geleerd van zijn sjeik, en die weer van zijn sjeik, helemaal tot aan de Profeet. Die zou het weer geleerd hebben van de engel Gabriël en die had het weer van God. Het is een mooi idee: Abdoelmajied met zijn oranje fiets, mijn indirecte connectie met de Schepper.

Daarnaast is het reciteren van de Koran een belangrijke praktische bezigheid, omdat je daarmee hasanaat kunt verzamelen. Hasanaat zijn punten die je krijgt voor onder meer het gebed, een dag vasten of het verrichten van een goede daad. Op de Dag des Oordeels worden de goede daden van ieder individu op een weegschaal gelegd en afgewogen tegen zijn zondes. Valt het saldo positief uit, dan ga je naar het paradijs. Bij een negatieve uitkomst wacht het vuur.

Hoewel je voor bijna iedere goede daad wel punten kunt scoren, levert alleen het lezen van de Koran echt serieuze hoeveelheden op: voor elke letter krijg je er tien. De fateha, de korte openingssoera, is al goed voor 1410 punten. Het precieze aantal hasanaat per soera kun je uitrekenen op internet aan de hand van een zogenoemde hasanaatcalculator.

Let op: je krijgt deze punten alleen maar voor het lezen van Arabische letters. Het lezen van een Nederlandse of andere vertaling is feitelijk waardeloos. De strijd om de hasanaat, en een plekje in het paradijs, is dus niet helemaal eerlijk. ‘Ik kan geen Arabisch,’ verzuchtte een bekeerling op de bekeerlingenmiddag vorige week. ‘Hoe kan ik dan toch die hasanaat verdienen?’

Dat is lastig. Gelukkig wordt degene die moeite heeft met het lezen van de Koran dubbel beloond voor zijn inspanningen. Het is een kwestie van doorzetten. Laatst was een Turkse man in een moskee aan de Paul Krugerlaan de Koran aan het opdreunen. Het leek nergens op, maar dat deerde hem allerminst. Zijn motivatie: ‘Als ik per pagina ook maar één letter goed uitspreek, dan heb ik in ieder geval die tien hasanaat te pakken.’

Moslims die geen Arabisch kunnen, zijn dan ook stikjaloers op degenen die dat wel kunnen. Bovendien dwingt het respect af. ‘U spreekt echt goed Arabisch, meneer,’ zei het etterbakje opvallend beleefd tegen mij na afloop van een les. ‘U zou hier eigenlijk de imam moeten worden.’

Wat nog meer respect afdwingt dan de beheersing van het Arabisch, is mijn verblijf in Syrië. ‘Voor de jihad?’ vroeg dezelfde jongen vol bewondering.

Syrië heeft door de aanhoudende strijd een speciale plek in de harten van de moslims. Wie ervandaan komt of er gewoond heeft (al was het maar voor studie) heeft direct een streepje voor.

Terwijl ik de les verder opdreun, komen twee kleine meisjes binnen met een collectebus voor Syrië. Afgelopen vrijdag na het gebed stonden bij de uitgang ook al mannen met juten zakken te collecteren voor de slachtoffers van de oorlog. In korte tijd haalde de Soennah-moskee meer dan tienduizend euro op, waarmee ze negentig prefabwoningen heeft laten neerzetten in een vluchtelingenkamp in Jordanië.

Hoewel de islamitische gemeenschap flink gedoneerd heeft voor Syrië (de imam van de moskee vertelde na de vrijdagpreek dat een vrouw zelfs haar bruidsgoud had verkocht), zijn nationale inzamelingsacties nooit echt van de grond gekomen. Zeker niet in vergelijking met die voor de tsunami of de orkaan op de Filipijnen. Bij liefdadigheid zit tussen moslims en niet-moslims een duidelijk verschil in prioriteit.

…Ya ayyatoeh al-nafs iel-moetama’innah. Irdja’ie ila rabbiki radiyyatan mardiyyah. Wadkhoeli fie iebaadi. Wadkhoeli djannatie.

…O, ziel in ruste. Keer terug naar uw Heer, tevreden en tevredenstellend. Treed binnen tussen mijn dienaren. Treed binnen in mijn paradijs.

Als ik de slotwoorden van de soera heb uitgesproken, maakt de sjeik enkele notities in zijn schrift. Nadat hij de slordige administratie weer heeft opgeborgen, vraagt hij: ‘Wie was net tijdens het gebed de imam?’

Ik kijk Abdoelmajied aan. Het is een strikvraag. Bij het avondgebed van een uur geleden heb ik nog achter hem gebeden.

‘Joe,’ zeg ik.

De sjeik lacht zijn tanden bloot. ‘Maashallah! Je kent de Koran, je bidt, ik zie ook dat je een baard laat groeien. Hoe kun je zeggen dat je geen moslim bent?’

Ik glimlach trots. Mijn opzet lijkt te werken. Zo goed zelfs dat de sjeik zijn tranen niet kan bedwingen. ‘Ik vind het ook zo prachtig dat je Arabisch geleerd hebt,’ snikt hij. ‘Dat iemand zoveel overheeft voor de islam. Alhamdoelilah.’

***

‘Politie!’ klinkt het door de intercom. ‘Doet u nu de deur open.’

Het is tien uur ’s ochtends, twee maanden nadat Sarah en ik hier zijn komen wonen. Ik stommel de trap af. In de hal staan twee agenten in uniform. Komen er een keer blanken op bezoek, is het meteen de politie. ‘We komen voor mijnheer Salem.’

Mijnheer Salem is mijn onderbuurman. Hoewel de makelaar ons nog had verzekerd dat hij de ruimte niet zou verhuren aan Marokkanen, is Salem vrijwel direct na onze verhuizing ingetrokken. Sarah en ik delen met hem de voordeur aan de straatkant, het halletje waar mijn fiets staat, de trap en de watermeter. Omdat Salem het niet nodig vindt een deurbel te installeren, bellen zijn gasten altijd bij mij aan. Dus ook de politie.

Salem is drieënvijftig jaar oud. Toen hij vijftien was, haalde zijn vader hem in het kader van gezinshereniging samen met zijn moeder, broertjes en zusjes naar Nederland. Zijn vader vond school verspilling van tijd; zijn oudste zoon moest helpen bij de kostwinning. Zo ging Salem kleerhangers inpakken. De rest van zijn leven zou hij ongeschoold werk blijven doen: in ploegendienst in een fabriek, in een bakkerij, in de bouw. Jaren geleden kwam hij zonder baan te zitten. Nu blijft hij de hele dag thuis met niets om handen. Een kanarie in de keuken is zijn enige metgezel.

Salem is bij lange na niet de enige in de buurt. Laatst werd ik in een koffiehuis aangeklampt door een Bulgaar, die smeekte of ik geen klussen voor hem kon regelen. Al vijf maanden is hij op zoek naar een baan. Elke avond slaapt hij ergens anders, omdat hij geen geld heeft om huur te betalen. Recht op een uitkering heeft hij niet.

Dat recht heeft Salem wel, maar rooskleurig is zijn situatie allerminst. Hij leeft van een bijstandsuitkering van 950 euro, waarvan 650 euro direct wordt ingehouden voor de huur. Daarbovenop komt 120 euro voor gas, water en licht. Na verzekeringen en gemeentelijke belastingen blijft er veertig euro per maand over om van te leven. Zijn verwarming doet het niet en zijn meubilair bestaat uit een houten tafel en wat stoelen. Hij slaapt op een aerobed. Gisteren kwam hij aan de deur om tien euro te lenen voor boodschappen en Sarah heeft ook al een keer zijn kleren gewassen.

Salem heeft geen opleiding en hoewel hij al bijna veertig jaar hier woont, spreekt Sarah nu al beter Nederlands dan hij. In deze tijden van crisis is er voor hem als ongeschoold arbeider nauwelijks werk. Welke tuinder wil er nou een Marokkaan van boven de vijftig in dienst als hij ook een Pool van dertig kan krijgen, die een stuk goedkoper is? Bovendien heeft Salem helemaal geen zin om te werken. ‘Ik heb zesentwintig jaar gewerkt,’ vertelde hij vorige week. ‘Laat die jongens die hier buiten op straat hangen maar werken.’

De agenten lopen achter mij aan de trap op. ‘Wat willen jullie van hem?’ vraag ik.

‘Uw onderbuurman heeft nog een aantal boetes openstaan.’

Hoeveel en waarvoor wil de agent niet zeggen. Dat gaat me namelijk niets aan.

Een van de agenten beukt op de deur van mijn onderbuurman. ‘Mijnheer Salem. Politie. Doe de deur open.’

Het blijft stil aan de andere kant. De agent ramt nogmaals op de deur en slaat er nu bijna een gat in. ‘Mijnheer Salem. Als u niet onmiddellijk opendoet, gaan we naar de gemeente en dan breken we de deur open.’

Opnieuw geen gehoor. De agent wendt zich tot mij. ‘Is mijnheer Salem niet thuis?’

‘Geen idee,’ mompel ik. ‘Zo-even was hij er nog.’

De agent ramt nog eens hard op de deur. ‘Mijnheer Salem,’ roept hij. ‘Doe open. Van uw buurman weten we dat u thuis bent.’

Nog steeds geen gehoor.

De agenten geven het op. Ze schrijven iets op een briefje en schuiven het onder de deur door. ‘Zeg mijnheer Salem maar dat we binnenkort terugkomen.’

Die avond staat Salem bij mij aan de deur met het briefje. ‘Wat is dat, sahbi?’

Het briefje is een inkennisstelling dat de politie langs is geweest om een arrestatiebevel te overhandigen. Mijn onderbuurman heeft voor 970 euro aan boetes openstaan bij Justitie. Die moet hij per direct betalen op het politiebureau in de De Heemstraat.

‘Hoe moet ik dat betalen dan?’ roept mijn buurman. ‘Ik heb niks, mattie. Ik heb niet eens genoeg om van te leven.’

‘Wat is dat eigenlijk voor boete?’ wil ik weten.

‘Boete met die auto, sahbi. Op de snelweg of zo. Maar dat is zo lang geleden. Ik weet dat niet meer precies.’

Salem heeft enkele jaren geen vast adres gehad, omdat hij inwoonde bij een ex-vriendin. Deze maand heeft hij zich pas ingeschreven bij de gemeente Den Haag om in aanmerking te komen voor een uitkering. En daarmee vielen natuurlijk ook allerlei aanmaningen en openstaande boetes op de deurmat. Ik raad hem aan om die boetes op de een of andere manier toch maar te betalen. De politie zal hem echt niet met rust laten.

‘Moet ik dan gaan zitten?’ vraagt Salem haast wanhopig. ‘Daar heb ik echt geen zin in, sahbi.’

FAMILIE ÜVERBOERMANLAR

‘Politie!’ klinkt het door de intercom. ‘Doet u de deur open.’

Niet weer, hè. Er is nog geen week verstreken sinds hun vorige bezoek. Ik druk de intercom in. ‘Jullie komen vast voor mijnheer Salem.’

In de hal staan dit keer twee andere agenten, een van hen is een vrouw. Hun gezichtsuitdrukking is nors, hun gesprekstoon streng en de klop op de voordeur van mijn buurman hard. Na een paar keer doet Salem open. Hij draagt een grijze djellaba-voor-in huis en kijkt verward uit zijn ogen, waarschijnlijk lag hij nog te slapen. De agenten vragen om legitimatie en overhandigen een arrestatiebevel. Hij heeft veertien dagen om daartegen in beroep te gaan.

Deze situatie is bizar. Mijn buurman moet straks naar de gevangenis omdat hij niet in staat is zijn eigen financiën te regelen. Bovendien kan de overheid na het verlopen van zijn straf alsnog fluiten naar het geld. Sterker nog, elke dag dat hij in de gevangenis zit, kost de staat vierhonderd euro.

Wanneer de agenten vertrekken probeer ik hen ervan te overtuigen dat het helemaal geen zin heeft om hem op te pakken. ‘Die man is geen crimineel. Het is niet dat hij niet wil betalen, maar hij heeft gewoon geen cent.’

De vrouwelijke agent kijkt me begripvol aan. De harde lijnen om haar kaken lijken zich enigszins te ontspannen. ‘Dat snappen wij ook wel, hoor. Maar de politiek heeft dit nu eenmaal zo afgesproken. Wij voeren alleen maar het beleid uit.’

Diezelfde middag ga ik langs bij Salem. Terwijl hij muntthee zet, neem ik plaats op het aerobed. De kanarie in de keuken fluit vrolijk.

Op een houten tafeltje ligt de Koran met daarbovenop een vel met de gebedstijden van de komende maand. Daarbovenop een islamitische gebedskrans. Misschien heeft Salem deze opstelling gemaakt om mij ervan te overtuigen dat hij een vroom moslim is.

‘Ben je naar de moskee geweest?’ vraag ik. Het is vrijdag, de dag van de verplichte samenkomst in de moskee voor de preek en aansluitend gebed.

‘Nee, ik ben een beetje ziek, mattie.’

Echt heel ziek ziet hij er niet uit.

‘God weet dat heus wel, hoor,’ zegt Salem, alsof hij mijn gedachten kan lezen. ‘Voor Hem hoef ik echt geen smoesjes te verzinnen. Bovendien hoef ik niet te gaan, want ik kan thuis ook de Koran lezen.’

Na de thee haalt Salem zijn ‘administratie’ tevoorschijn, een onoverzichtelijke hoop brieven, folders en rekeningen, sommige nog in de envelop. Als eerste bekijk ik het arrestatiebevel.

‘Wat staat daar?’ vraagt Salem. ‘Ik heb mijn bril hier niet bij me en zonder kan ik dat niet goed zien.’ Mijn buurman schaamt zich voor het feit dat hij nauwelijks Nederlands kan lezen of schrijven.

Het arrestatiebevel bevat een clausule over de mogelijk te volgen beroepsprocedure. De taal is zo wollig en juridisch dat ik na drie keer lezen nog steeds niet begrijp wat er staat. Ik vraag me af hoe mijn half analfabete buurman dit zou moeten begrijpen. Tussen de stapel brieven vind ik een eerder vonnis en een oude aanmaning, en zo uiteindelijk een wettelijke code en kentekennummer.

Ik bel het Justitieel Incassobureau. Dat verbindt mij door met Bureau Verkeersboetes in Utrecht. En dat stuurt me weer terug naar het Justitieel Incassobureau. Na een kentekencheck op internet kom ik erachter dat het draait om een bestelbus die heeft rondgereden zonder verzekering. De openstaande boete blijkt nog maar de helft van het bedrag dat hij moet betalen aan Justitie. ‘Heb je nog meer papieren?’

Salem komt met nog een stapel niet-betaalde elektriciteitsrekeningen en een brief van een particulier incassobureau waaruit blijkt dat zijn problemen nog veel groter zijn dan ik dacht.

Salem heeft jaren geleden – toen de economie goed liep en financieel alles mogelijk was – een grote som geld geleend bij de bank, maar die vervolgens nooit afgelost. Na boetes wegens het negeren van aanmaningen, bijkomende administratieve kosten en andere verhogingen is zijn schuld opgelopen tot 20.000 euro. Daarnaast moet hij nog achterstallige alimentatie betalen, een bedrag dat vijf cijfers telt.

Naïviteit, laksheid, geen begrip van het concept lenen (en het daarbij behorende fenomeen van terugbetalen), of gewoon onwil. Wat de reden ook mag zijn voor de schuldenberg van mijn buurman, de situatie is hopeloos.

‘Wat moet ik doen, sahbi?’ vraagt Salem mij. ‘Ik wil niet gaan stelen of in drugs. Ik ben moslim, snap je?’

Salem loopt inmiddels bij de schuldsanering, maar hij vindt dat zij niets voor hem doen. Hij toont een brief van de gemeente waarin hij wordt uitgenodigd voor een gesprek over zijn financiële situatie. De datum van het gesprek: gisteren. Op de vraag hoe het was, haalt hij zijn schouders op. ‘Ik kon niet naar die afspraak. Het regende en de trams reden niet.’

Via de website van het Justitieel Incassobureau download ik ten slotte een formulier om een betalingsregeling te treffen met Justitie. Dat vul ik samen met Salem in. Naam, adres, geboortedatum. Het betalingsvoorstel is om de veertig euro in de maand die hij overhoudt ook maar automatisch te laten afschrijven door Justitie. Salem vindt dat een goed idee. Hoe hij verder moet overleven, is een probleem voor later.

Het enige wat ik nog van hem nodig heb, voordat ik het formulier op de post kan doen, is zijn BSN-nummer. ‘Als je me je paspoort geeft, dan vul ik dat ook in.’

Salem zoekt even en legt dan een verblijfsdocument voor onbepaalde tijd op tafel. Een paspoort heeft hij niet.

‘Sahbi?’ Ik kijk mijn buurman aan. ‘Als jij al veertig jaar in Nederland woont, waarom heb je dan nog nooit de Nederlandse nationaliteit aangevraagd?’

‘Ja, luister, mattie,’ zegt hij, terwijl hij een wegwerpgebaar maakt. ‘Daar moet je examen voor doen en zo. Daar heb ik toch helemaal geen tijd voor.’

***

Het Transvaalkwartier, dinsdagmiddag, kwart over vier. Ik doe het raam open en kijk naar buiten. Met veel lawaai fietsen kinderen over straat. Een knulletje van vijf trekt zijn broek omlaag en piest tegen een vuilcontainer. Zijn broer komt aanfietsen en geeft hem een klap in zijn nek. De jeugd heeft de toekomst.

Een man in trainingspak kijkt naar boven en roept: ‘Hoe zit dat met het geld?’

‘Welk geld?’ roep ik naar beneden.

‘Ik krijg nog geld van die jongen die hier woont,’ roept hij terug omhoog.

Ik loop naar beneden om te kijken hoe de vork in de steel zit. De man in trainingspak is mijn Turkse buurman Hamza, die met zijn gezin in het huis naast ons woont. De vorige bewoners van mijn appartement, een stel Polen, hadden na een feestje flesjes bier van het balkon in zijn tuin gegooid. Eén flesje had zijn tuintafel beschadigd. De Pool had beloofd de schade te vergoeden, maar nu is de vogel gevlogen.

Ik kan niet veel meer voor mijn buurman doen dan hem beleefd te woord te staan. ‘De buurt gaat achteruit,’ moppert Hamza. ‘Aan onze kant is het nog rustig, maar die huizen daar verderop zijn een probleem. Daar zitten Bulgaren. Drank, vechtpartijen, onrust. Je kent het wel.’

Ik knik.

‘De gemeente gaat de straat opknappen en bomen plaatsen,’ vervolgt mijn buurman. ‘Misschien helpt dat.’

Hij wijst naar een woonhuis aan de overkant van de straat. ‘Hiertegenover zit onze stichting. We organiseren allerlei activiteiten. Koran lezen en zo. Op vrijdag komen er zeker vijftien man. Vroeger was het drukker, maar nu heeft de gemeente betaald parkeren ingevoerd. Je bent van harte welkom.’

Ik kijk naar het huis aan de overkant van de straat. CULTUURSTICHTING staat er boven de deur. Het zal wel iets met subsidie te maken hebben. Een jongetje dat op zijn fietsje rondcrosst roept lachend: ‘Dat is gewoon een moskee, hoor.’

Een meisje dat een paar deuren verderop woont komt voorbij gerolschaatst. Ze vraagt waar ik vandaan kom.

Ik antwoord dat ik uit Nederland kom.

‘Ja oké, maar waar kom je echt vandaan?’

‘Uit Nederland,’ herhaal ik.

‘Dúh. Ik bedoel: kom je uit Turkije, of uit Bulgarije?’

‘Ik kom uit Nederland.’

Mensen uit Nederland die ook werkelijk uit Nederland komen. Het buurmeisje vindt het maar een vreemde zaak.

‘Ben je moslim?’

Ik zeg dat dat zo is.

‘Dan mag je kiezen: een appel, een banaan of een taart.’

Het buurmeisje vormt met haar handen een denkbeeldige appel, banaan en taart. Ik denk even na en ga dan voor de appel. Je moet toch elke dag twee stuks fruit eten.

‘Nu moet je net doen alsof je die appel eet,’ geeft mijn buurmeisje instructies.

Ik maak mijn hand hol en doe net of ik een hap uit de appel neem.

‘Fout!’ kraait ze van plezier. ‘Je moet bismillah zeggen voordat je iets eet. En als je klaar bent alhamdoelilah.’

Schoolpleinpraat. Zelfs Hamza vindt het grappig. Ik moet echt werk gaan maken van mijn islamitische vocabulaire.

***

BEDIÜZZAMAN
SAID NURSI
CULTUURSTICHTING

Een lichtbak met rode letters boven een houten deur geeft aan wat hier te doen is. Aan de buitenkant ziet het pand eruit als een woonhuis, de gordijnen voor het raam zijn gesloten. De afgelopen weken heeft buurman Hamza mij verscheidene keren uitgenodigd om eens langs te komen bij de cultuurstichting. Deze vrijdagavond is het zover.

Ik duw de deur open, plaats mijn Allstars in de daarvoor bestemde rekken en loop de gebedsruimte in. Een poster van een indrukwekkende waterval bedekt de gehele achterwand. Daaronder staat in het Turks: DENK NA OVER DE GROOTSHEID VAN DE SCHEPPING!

Op de grond zitten wat mannen van middelbare leeftijd op kussens tegen de muur. De hoja, de man van kennis, leest voor uit een dik boek, de Verhandelingen van het Licht, een commentaar op de Koran. De hoja vindt mij irritant, omdat ik beter Arabisch spreek dan hij. Of eigenlijk spreekt de man helemaal geen Arabisch, maar tegenover de mensen hier beweert hij van wel. Ik heb sterk het vermoeden dat hij bij het vertalen van de Koran en islamitische overleveringen naar het Turks gewoon maar wat verzint. Het maakt niet zoveel uit, want zijn luisteraars kunnen het toch niet controleren. Onder het voorlezen klinkt regelmatig een zucht van bewondering, een maashallah, een Turks ‘potverdorie wat is dat toch mooi, zeg’.

Naast mij zit Noeri, de zwager van Hamza. Noeri heeft ze niet allemaal op een rijtje. Iedere keer als ik hem tegenkom, vertelt hij dat hij op hadj, de bedevaart naar Mekka, is geweest (daarom noem ik hem hadji Noeri) en in het bezit is van een diploma van Parnassia, een zorginstelling voor mensen met geestelijke problematiek.

Deze avond heeft hij een doek om zijn hoofd gewikkeld en een bril op die hem intellectueel moet laten lijken. ‘Je moet luisteren,’ fluistert hij in mijn oor. ‘Goed luisteren.’ Voordat ik iets terug kan zeggen, pakt hij mijn boek af, leest vijf regels die hij niet begrijpt, en geeft het dan weer terug. ‘O ja, heel goed. Erg mooi.’

Vervolgens onderbreekt hij de voordracht steeds met onbenullige opmerkingen. De toehoorders raken zichtbaar geïrriteerd. Noeri staat op om ergens anders te gaan zitten, maar een halve minuut later komt hij toch weer naast mij zitten. ‘Laat die man nou met rust,’ moppert iemand. Noeri negeert hem en fluistert: ‘Jij bent moslim, goede jongen, echt waar!’

Als de eerste lezing is afgelopen komt Hamza uit het keukentje met een Turkse semovar, een dienblad met mini-theeglaasjes en een schaal koekjes. Ik krijg mijn thee op minimale sterkte, maar dan nog zijn twee suikerklontjes nodig om het enigszins drinkbaar te maken. Straks is er ook nog watermeloen.

‘Dit is broeder Maarten,’ introduceert Hamza me aan de mannen op de kussens. Hij biedt me een zandkoekje aan. Sommigen vinden me een vreemde vogel, anderen knikken instemmend als ze horen dat ik bekeerd ben. ‘Maarten?’ zegt de hoja fronsend. ‘Als jij moslim bent, dan moet je een islamitische naam hebben. Jij heet vanaf nu Moestafa.’

Moestafa, Yaqoeb, Ibrahiem. De afgelopen tijd heeft mijn omgeving verschillende suggesties gedaan voor een nieuwe naam, de ene keer wat dwingender dan de ander.

‘Maarten is geen goede naam,’ weet ook hadji Noeri. ‘Is alcoholnaam.’ Waarschijnlijk doelt hij op de cognac Rémy Martin.

Het aannemen van een islamitische naam is geen verplichting, behalve als de betekenis verwijst naar een andere religie (bijvoorbeeld de naam Christiaan), een afgod (Freia), of eventueel een drankmerk. Toch nemen bekeerlingen vaak een Arabische naam om daarmee hun islamitische identiteit te bevestigen. Dat gebeurt meestal alleen onderling, omdat een officiële naamsverandering bij de gemeente prijzig is en een Nederlandse naam nog van pas kan komen, bijvoorbeeld bij een sollicitatie.