DBC Pierre

Laat ze maar denken dat je als schrijver geboren bent

..

Een atypische schrijfgids

..

..

..

Uit het Engels vertaald door Karina van Santen en Martine Vosmaer

Oorspronkelijke titel Release the Bats. Writing Your Way Out Of It

Oorspronkelijke uitgever Faber & Faber

© 2016 DBC Pierre

© 2016 Nederlandse vertaling Karina van Santen en Martine Vosmaer/Uitgeverij Podium

Omslagontwerp Loudmouth

Verzorging ePub Michiel Niesen

..

isbn 978 90 5759 823 4

..

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, oktober 2016

..

www.uitgeverijpodium.nl

.

Voor gevangenen overal.

Dus ook voor ons.

.

‘Het gaat ze niets aan dat je moet leren schrijven. Laat ze maar denken dat je zo geboren bent.’

..

Ernest Hemingway

Prikkel

Op een donderdag ging ik naar de Tegel-gevangenis in Berlijn. De officiële naam, Justizvollzuganstalt Tegel, geeft een beeld van staalgrijze lucht boven rode bakstenen muren. Ik werd gefouilleerd en moest mijn paspoort en bezittingen inruilen voor een bonnetje dat ik absoluut niet mocht verliezen, zeiden ze. De man die me erheen had gereden weigerde mee naar binnen te gaan: hij was ooit rechercheur geweest en had een aantal van de gevangenen zelf achter de tralies gezet. Ik zou gaan lezen en praten met een schrijfgroep die bestond uit langgestraften. Mijn gevangenisgastheer zei dat ze het praatje interessant zouden vinden, maar niet zo fascinerend als de laatste twee minuten. Na het officiële gedeelte was er nog wat tijd over voordat de cipiers iedereen weer kwamen opsluiten. In die paar minuten konden de gevangenen met elkaar en met iemand van buiten in contact komen.

Die tijd was kostbaar voor hen.

Het werd uiteindelijk een kortstondig feestje zonder drank, met gesprekken tussen mannen dicht bij elkaar. Het ijs moest snel gebroken, jaren van isolatie samengeperst in momenten die niet langer duurden dan het verspringen van een stoplicht. In die tijd kwam een van de mannen me serieuze vragen stellen. Hij was vastgelopen met schrijven: hij zat al zo lang binnen dat hij niet meer wist hoe de straten buiten eruitzagen. Hij kon zich de wereld, de dynamiek en de sfeer ervan niet goed genoeg meer voor de geest halen om een herkenbaar decor te schrijven. En hij had geen toegang tot internet. Ik realiseerde me dat de gevangenen als schrijvers voor een leeg doek zaten.

Ik begreep dat de man nog veel meer vragen te stellen had. Mijn hart zat in mijn keel. Ik vertelde hem dat we in zekere zin allemaal afgesloten zijn van de waarheid of van details van wat we proberen op te schrijven; maar voordat ik het kon uitleggen, verschenen er cipiers naast ons die ons uit elkaar trokken.

Hierna volgt de rest van mijn antwoorden.

Notendop

Je kunt onzeker zijn en schrijver.

Je kunt onsuccesvol zijn en schrijver.

Je kunt een slecht mens zijn en schrijver.

Je kunt een drinker, een treuzelaar, een zonderling zijn.

Je kunt obsessief, afhankelijk, waanzinnig en manisch zijn.

Je kunt huisarrest hebben.

Je kunt onder doktersbehandeling zijn.

Je kunt het mis hebben.

En schrijver zijn.

Je moet gewoon schrijven.

Maar pas op.

Er zijn miljoenen goeroes, boeken en groepen die je kunnen vertellen waar het werkwoord hoort, en die je een bevredigende, systematische manier van schrijven kunnen aanpraten.

Dit boek gaat over een andere manier.

Die misschien de jouwe wordt.

Want ik zweer je, als je eenmaal hebt aanvaard dat je dit werk in je onderbroek kunt doen, blijk je op een of andere ellendige nacht in die onderbroek te zitten, eenzamer dan je ooit had kunnen bedenken.

En dan kan het je geen reet schelen waar het werkwoord hoort.

Voorwoord

Ik begon te schrijven. Het was niet iets wat ik mijn hele leven al had gewild. Ik had er geen opleiding voor gevolgd, ik kende geen schrijvers, redacteuren of uitgevers. Ik had alleen een gevoel waar ik iets mee moest.

Ik was niet echt belezen, maar hield van boeken en sommige droeg ik levendiger in mijn hoofd mee dan veel dingen uit mijn echte leven. Ik had fantasie, sprak mijn moedertaal en kon slap lullen over kunst. Daar stond tegenover dat Shakespeare nog in de winkels lag en dat je struikelde over de academici. Gewaagde plannen pakten zelden goed voor me uit, en blindelings gaan schrijven leek gewaagd. Toch bleef het gevoel smeulen tot ik niets meer te verliezen had, en we nog maar met z’n tweeën waren; toen sprong er een vonk over en vatte de boel vlam. Er ontstond een nieuw klimaat met zijn eigen wetten, een dynamiek waar de kunst van het vliegen uit de Hitchhiker’s Guide To the Galaxy een sleutelrol in speelde, de kunst om jezelf naar de grond te storten zonder hem te raken. De truc zat hem in het niet raken.

Gelukkig is dat een handigheid die je kunt oefenen. Wanneer je net besluit te gaan schrijven, grijnzen honderdduizend beslissingen je vanaf lege bladzijden aan. Bij elke frons worden ze groter, en dat moet de reden zijn dat de meeste boeken nooit geschreven worden. Niet dat de beslissingen niet genomen kunnen worden, maar je moet ze helemaal in je eentje nemen, vanuit het niets. Ze zijn allemaal je eigen schuld, en hun gezamenlijke effect is je eigen schuld. Maar er kan ook iets merkwaardigs gebeuren: terwijl je zit te piekeren hoe stom het is om je aan zoveel beslissingen te wagen, kun je tot de conclusie komen dat eenzaam en vanuit het niets de plek is waar het schrijven je wil hebben. Waar het iedere schrijver wil hebben. Dat het juist om het waagstuk gaat. Dat schrijven kunst uit je wringt door je naakt naar een plek te slepen waar niemand je kan helpen. Dat het beheersen van passie net zo zwaar telt als de woorden, en dat elk nieuw boek van zijn schrijver weer een beginneling moet maken.

Waardoor je als beginneling schrijver wordt.

Daarna is het een kwestie van blijven schrijven.

Voor mij voelde het in het begin alsof ik een woordenboek op levende ratten probeerde te schilderen, maar hoe naakter en dommer ik werd, hoe meer kracht ik vond, en het klopte: de goden van het schrijven wachtten niet op het zoveelste onberispelijke boekwerk van een of andere geleerde techneut, ze wachtten op een schreeuw vanaf de daken. Van mij en van jou. Mijn gevoel was die schreeuw, en door hem te isoleren, ermee te worstelen en er een kooi voor te bouwen, temde ik het enige wat ik te geven had. Ik kon niet concurreren met theorie of ambacht, de schreeuw was alles wat ik had. Maar als je van plan bent te schrijven moet je dit onthouden: het was genoeg. Was ik begeleid door een redacteur, een mentor of een groep, dan had ik niet geschreven wat ik heb geschreven. Het gevoel was niet uit te leggen, ook niet aan mezelf. De roman is de enige uitleg.

Dit boek is mijn gids voor, en mijn reflectie op dat werk. Er zijn natuurlijk mensen met meer kwalificaties dan ik, maar ik kende geen van die mensen toen ik begon te schrijven, en ze hebben bijna nooit hints voor verdoolde schapen gepubliceerd. Ik wilde geen academische graad, alleen een paar goede handvatten; en hoewel er veel meer over schrijven te zeggen valt dan ik hier doe, kan ik nu oprecht zeggen dat de praktische geheimen voor een pageturner makkelijk op een servetje passen. Ik zal ze een beetje royaler uitsmeren, maar je snapt wat ik bedoel. Als je een spionageverhaal wilt schrijven, staat de formule in deel drie en beslaat maar een klein aantal bladzijden. Dit boek is dikker omdat de formule het makkelijke deel is: voor elkaar krijgen dat je lang genoeg aan tafel blijft zitten om een boek te schrijven is het lastigste deel, en dan ook nog dat rotboek schrijven. Ik ben geen leraar, en misschien is dat maar goed ook, ik meld alleen wat me onderweg is opgevallen. Of het regels overtreedt of anderen opvalt, geen idee. Dit gaat niet over leven als de schrijvers die we kunnen worden, gedisciplineerd en met onze eigen dagelijkse gewoonten, dit gaat over doorbreken. Zie het als een notitieboek van iemand die hetzelfde najaagt, maar een dag voorsprong heeft. Als je schrijft gaat het over niet de grond raken. Als je een lezer bent, gaat het over de vreemde ecologie van mensen, ideeën en woorden. Als je een maniak bent, is het een afleidingsmanoeuvre voor demonen.

Maniakken zijn in goed gezelschap. Demonen blijken de poortwachters van de literatuur te zijn. Boeken verkennen niet alleen menselijke zwakheden, ze worden ondanks die zwakheden geschreven en er zelfs door geïnspireerd en gedreven. Op die manier zijn ze organisch, een eerlijk boek is menselijk weefsel. Ik probeer zo’n boek te maken en hoop maar dat deze hoofdstukken ook een verandering van perspectief geven; niet alleen een discussie, maar een excursie naar een uitkijkpunt terwijl we lezen. Het kan moeite kosten om het leven met een frisse blik te bekijken, en aangezien dit boek gaat over het kweken van een nieuwe manier van kijken, moet het proberen die gaandeweg uit te lokken. Onze vooroordelen en meningen worden hoe dan ook steeds meer gevormd door krachten van buiten, we moeten meer dan ooit verder kijken om dingen te zien zoals ze echt zijn. Achter die stenografie van gemakkelijke ideeën ligt een speeltuin voor schrijvers waar dingen nog fonkelen van de paradoxen, waar weinig personages kloppen met hun stereotypen, waar de aanvaller ook zwak kan zijn, het slachtoffer slecht, de terrorist een dichter. Overal waar verwarrende ideeën rondzwerven die tegen het geconditioneerde denken ingaan, ligt een goudmijn voor ons; en juist op de plekken waar we die verwarring voelen, vinden we de kwesties die licht nodig hebben. Als we onderwerpen zien waar niet meer over gepraat mag worden, zoals er nu zoveel zijn, dan hebben we dingen te pakken die het echt nodig hebben, die waarschijnlijk niet ondersteund worden door rationele claims; vandaar dat ze gegijzeld worden in een soort taboe. Dat wil niet zeggen dat we allemaal stekelige boeken moeten gaan schrijven, of dat geconditioneerde ideeën per definitie fout zijn; het wil alleen zeggen dat verwachte werkelijkheid vaak fictioneler is dan goede fictie, en die twee moeten we uit elkaar zien te houden. Onze werkruimte ligt daartussenin. We hebben het voorrecht dat we het leven kunnen beschrijven zoals het is, we kunnen ons werk laten glinsteren met waarheid. We herkennen allemaal verborgen feiten als we ze zien, en literatuur is de laatste publieke ruimte waar we ze kunnen onthullen zonder invloed van geld of politiek. Sinds mensenheugenis hoef je alleen maar de waarheid te spreken om subversief te zijn, en dat geldt tegenwoordig meer dan ooit.

Dat het speelveld kleiner wordt, ligt niet aan ons.

Door de eeuwen heen hebben geleerden ons verteld wat schrijven is en zou moeten zijn, en ik pretendeer niet dat ik daar iets aan toe te voegen heb, maar ik kan wel iets zeggen over dingen die ik soms midden in de nacht graag had geweten. Natuurlijk zijn ze subjectief en idiosyncratisch. Maar het leven is een experiment, ik meet en observeer. En ik heb deze kleine odyssee als een havik gevolgd. Ik zal in deze hoofdstukken misschien eerder een evangelist of drugsdealer dan een schrijver lijken, en het spijt me als ik daarmee het alledaagse geploeter van het schrijven tekortdoet want schrijven is ook ploeteren – maar het ligt in mijn aard om als een mot tussen lichtjes tussen modder en hemel te pendelen en ondertussen te kijken of ik iets heb gemist. Ik vind dat wel iets nuttigs hebben, maar het is de plek van een outsider, niet hier en niet daar; en dat is waar we heen gaan om te schrijven. Welke vorm je ook aanspreekt, kort of lang, fictie of niet, de schroefjes, moertjes en geheimen zijn makkelijker te snappen dan je misschien denkt, en ik zal ze hier allemaal behandelen. Het is al die andere shit waar je onverwacht tegenaan zult lopen. Hoe dan ook, ik draag deze hele zooi aan je over in de stimulerendste en bruikbaarste vorm die ik kan bedenken – als een fles waaruit je af en toe een slok kunt nemen midden in je eigen nacht.

DBC Pierre, Londen

Gebruiksaanwijzing

Je hoeft niet te overwegen om te gaan schrijven om dit boek te lezen. Ik hoop zelfs dat je dat niet doet, dan is er tenminste nog iemand die af en toe goed slaapt. Anders dan bij literaire fictie waarin ik kan doen waar ik zin in heb, moet ik me bij dit boek voorstellen wie het leest. Nu ik zie dat jij het bent, zal ik proberen de meeste hoofdstukken te beginnen met een parabel – een scène – waarvan ik hoop dat je er op een dag ergens in een park in vrijheid van kunt genieten. Maar als je overweegt om te gaan schrijven, zijn deze uit het leven gegrepen scènes voorbeelden die te maken hebben met deel twee van de meeste hoofdstukken – een vervolg – waarin hun verband met schrijven wordt verkend.

Aan het eind van het boek geef ik in een appendix een lijst van de losse schroefjes en moertjes. Als je die bladzijden uitscheurt en als behang op de muur plakt, zouden ze alles in kaart moeten brengen wat je moet weten. Ik schrijf nog steeds, dus we kunnen het samen doen. Ik waarschuw je nu al dat sommigen van ons het niet gaan redden. Maar sommigen van ons wel – en voor wie dat zijn: doe mij maar een tequila.

Deel I

Schrijven: even opwindend als inbreken

.

‘Kenmerkend, zeg ik, voor een gemoedstoestand waarin de enerverende behoefte zich uit te spreken zich op de meest klemmende wijze vermengt met een diepe vrees voor al wat ongepast is.’

..

Doctor Faustus – Thomas Mann

1 Waarom ik

Mijn moeder heeft meer dan twintig jaar met een vervalst buitenlands rijbewijs gereden. Ik had de vervalsing gemaakt. Op school, waarschijnlijk tijdens wiskunde. Ze kon prima rijden, maar ze begreep de plaatjes bij het theorie-examen niet. Het was een formaliteit, dus maakte het niet uit. Het was een van de vele manieren waarop bij ons thuis creativiteit werd gekweekt, en dingen werden goedgepraat. Ons huis was groot en werd bewaakt door mensen die altijd ‘ja’ zeiden omdat ze bij ons in dienst waren. Een gesloten circuit waar grillen vrij baan hadden. Mijn vader had wel iets beters te doen dan zich daarmee bemoeien. Net als alle gesloten circuits was het een veilige en stabiele omgeving – zolang het circuit gesloten bleef.

Dit vertel ik om twee dingen te noemen waardoor ik ben gaan schrijven:

Het eerste is het verschil in normen bij ons thuis en in de wereld buiten. Natuurlijk, we worden tot op zekere hoogte allemaal opgevoed in morele microklimaten – waarin de Johnsons louche zijn omdat ze nu beweren dat ze dat boek nooit van ons geleend hebben, en het oké is om tegen iedereen te zeggen dat we het weekend weg zijn – maar de mate waarin ons klimaat overeenkomt met de maatstaven daarbuiten maakt dat het ons achteraf wel of niet opvalt.

Terugkijkend was het mijne als de neonreclame van een motel. Toen door de dood van mijn vader het circuit werd verbroken, bruiste al die kleur de straat op, dus terwijl een jongen idealiter het huis uit gaat om zijn ideeën te toetsen aan een breder publiek, ging ik de wereld in om de mijne uit me getrapt te krijgen als zeven kleuren stront. Op zich is dat niet goed voor het schrijven. Wat wel goed is, is alles steeds opnieuw vanuit het niets te moeten beoordelen. Ik moest de kloof tussen normen bestuderen, leren waar ze vandaan kwamen en wat erachter zat. Toen ik me daardoorheen ploeterde, kreeg ik oog voor kloven in het algemeen. Ik zag ze al snel overal, tussen wat wordt gezegd en gedaan, gedaan en bedoeld, beloofd en gegeven. Kloven. Vaak afgronden. Onzichtbaar, denken de eigenaars, misschien ook onzichtbaar voor henzelf.

Zo zag ik dat we in twee werelden leven. De hele tijd. Eentje waarin iets gebeurt en eentje waarin we besluiten wat het was. Er groeit een kloof als we besluiten dat ze niet hetzelfde zijn, net als van die cocktails die niet meetellen in een caloriearm dieet omdat het gewoon drinken is, en dat valt tenslotte in dezelfde categorie als water. De wereld waarin ik opgroeide was zo goed afgeschermd dat ik hem pas de laatste tien jaar van mijn leven heb kunnen losmaken van de wereld waarin ik leef – een echte wereld. En tijdens dat losmaken, grotendeels gedreven door het schrijven, en door de ervaringen die ik heb gehad en de mensen die ik heb ontmoet, ben ik gaan begrijpen waarom fictie werkt. De wereld van onze innerlijke legenden en vooroordelen, en de straten om ons heen die krioelen van hun eigen legenden, zullen altijd op gespannen voet met elkaar staan. En niet op conceptuele manieren maar op de meest existentiële manier, met keiharde resultaten. Wanneer je als politieagent gewend bent aan kleedkamergein met collega’s, weet je heel goed dat in het huidige klimaat de grappen die je daar soms maakt het eind van je carrière zouden betekenen als je ze buiten maakte. Dan zou je in de rechtszaal de twee werelden kritisch gescheiden zien worden, woord voor woord, herleid naar bedoelingen die je misschien helemaal niet had. Je zou beoordeeld worden door één wereld: die buiten de kleedkamer.

Wat je ook doet, ik ga ervan uit dat je op minstens twee plekken leeft. Die interactie tussen werelden, dat is waar menselijkheid en dus ook literatuur over gaan. Onze uitersten leven in de kloof. Hoe verder onze ervaring af staat van wat we daarvoor aanzien, hoe breder hij wordt, helemaal tot aan de gapende afgrond waar regeringen voor staan als ze crises verzinnen om oorlogen te rechtvaardigen. Je kent vast wel mensen die ergens anders staan dan waar ze beweren te staan, en waarschijnlijk ook een paar die helemaal aan de andere kant staan. Ik heb het niet alleen over de Johnsons, of over regelrecht bedrog. Elk menselijk initiatief wordt per ongeluk of opzettelijk beïnvloed zoals bij een doorfluisterspelletje, waarbij de uitkomst onderweg altijd ontspoort.

Ik kwam er pas later achter dat ik toevallig op de plek was gestuit waar religies naartoe vluchten als het einde van de wereld dat ze hadden voorspeld niet is gekomen. Een plek waar het brein lastige feiten uitwist, dialogen achteraf doelbewust laat klinken, geloof in leugens en uitzichtloosheid bedenkt, slaande echtgenoten en rottige kinderen goedpraat. Habitat van de misvatting. Habitat van bedrog. Habitat van hoop, teleurstelling, verwachting, stalken en liefde. Habitat van alle complotten en anticomplotten.

En ik was daar niet de enige, het was er stampvol.

De krakende kloof tussen conceptueel ideaal en existentiële chaos: waar geweld vermomd is als vrijheid, autocratie als democratie, verlangen als behoefte, verwijt als onschuld. Waar alle banken en de meeste bedrijven op winst spelen.

Ik was geïntrigeerd en verbijsterd. Aan de ene kant betekende het dat de Johnsons vrijuit gingen. Misschien had hun hoofd een andere memo bewaard van de dag dat ze het boek van ons leenden. Misschien herinnerden we ons dat we het uitgeleend hadden terwijl het niet zo was. Of voelden we ons beledigd door de Johnsons, waardoor ze de aangewezen kandidaat werden om de schuld te krijgen terwijl we het boek zelf hadden zoekgemaakt. Misschien hadden we het boek voor het laatst in hun handen gezien en had ons brein het weg zijn van het boek bij die waarneming opgeslagen, of hadden we besloten het daar op te slaan. Dit is de kloof. Hij kan gebruikt of misbruikt worden, maar niet veel mensen krijgen het voor elkaar om eruit te blijven. Net als bij snelrecht ga je voor de beslissing, niet voor gerechtigheid. In existentiële termen is het boek verdwenen. Hoewel we weten dat de nauwkeurigheid waarmee we de waarheid aan ideeën koppelen minder dan honderd procent is, zijn de Johnsons toch de klos. Misschien wordt het onderwerp op zijn weg door de kloof gekaapt door een andere agenda. Dan voelen de Johnsons zich op hun tenen getrapt als we ze niet uitnodigen voor de borrel. Door hun pissigheid worden wij algauw weer kandidaat voor iets, en vragen ze ons niet meer op de borrel. Dan zijn wij weer beledigd, en zo blijft dit partijtje tennis van slechte ideeën existentiële rimpels over je hele leven werpen terwijl het boek gewoon achter een kast is gevallen. Als je het kreng zou vinden, kon je het daar maar beter laten liggen.

En dat allemaal omdat we bang zijn voor het onbekende. Chaos. We zijn een wezen dat bang is om te bestaan en ‘gewoon, daarom’ is geen goed antwoord. Dus verzamelen we zo veel mogelijk aanwijzingen en fabriceren ons eigen antwoord, en als er geen aanwijzingen zijn, fabriceren we er net zo goed een, wat maakt het uit?

Anders kruipen onze angsten op die plek en zijn we de lul.

De kloof. Aan de andere kant zitten daar de regulators verstopt. Alle bittere persoonlijke verdraaiingen en krachten die zich achter onschuldige woorden schuilhouden komen daarvandaan. Kijk maar naar gezinnen die je kent. Als je een gezin ziet dat zijn best doet om niet ‘de vuile was buiten te hangen’, kun je een ethos aantreffen dat vrij ver van de waarheid ligt, of tenminste van wat een ander gezin als ideaal zou zien. Een gezin met verborgen controlemiddelen en onuitgesproken regels. Toch kunnen dat soort gezinnen juist onwrikbaar zijn in hun trots, omdat ze die trots baseren op woorden en niet op handelingen, en omdat de woorden allemaal fantastisch zijn. Het kan niet kwaadaardig zijn, want zo zijn we nou eenmaal.

Dit weet je waarschijnlijk allemaal al, maar laat me even, want deze ideeën flakkerden in me op als een kermis. Ik had ze weten te vermijden, niet omdat ze obscuur zijn, maar omdat het niet in mijn belang was ze te erkennen, want dan had ik de omgeving waar ik vandaan kwam moeten beschuldigen. Maar nu de mechanismen van de kloof opflakkerden en werden toegeschreven aan de ergernissen en lessen van mijn jeugd, lieten die ervaringen een smaak in mijn mond achter als gal na slechte tequila. Alles werd anders. Zelfs de zogenaamde strijd tussen goed en kwaad werd onderuitgehaald; de echte strijd ging tussen reëel en irreëel. Anders dobberen we ergens op een spectrum van de realiteit, dichter bij of juist verder weg van het erkennen van de feiten en je erdoor laten leiden. Angst en zelfvertrouwen moeten met onze positie te maken hebben, in de zin dat die kan fluctueren. Geld heeft invloed doordat het ons voor chaos behoedt.

Dat wil allemaal niet zeggen dat ik het beter doe. Het kwam alleen opzetten en ging fungeren als richtlens, waardoor een stomme jeugd meer een trip werd om achter me te laten dan ik ooit had kunnen vermoeden. Ik was op de kwantumplek gestuit waar ja nee betekende, waar zwart wit was, waar je president werd door de verkiezingen te verliezen. Hoe meer ik de ruimte tussen realiteit en wat we voor realiteit aanzien onderzocht, hoe meer het voelde als een backstagepas naar de condition humaine, een sleutel voor ons centrale dilemma.

Ik kwam erachter dat ik volkomen gestoord was. Dat mensen volkomen gestoord zijn en dat we in kaartenhuizen van verdraaide ideeën wonen. Dat iedereen met zelfvertrouwen niet spoort; dat iedereen zonder zelfvertrouwen het wel kan schudden.

Om schrijver te zijn hoef je die posities niet in te nemen. Ze passen hier omdat de kloof ook de plek is waar boekpersonages leven. Literatuur gaat over mensen en hun waarheden, en dat betekent strijd, want onze waarheden zijn zelden dezelfde. Als schrijver besluiten we wat de lezer wel mag weten dat het personage niet weet, we construeren kloven en construeren conflicten. We zouden onze verhalen altijd in een moreel en evolutionair klimaat zonder een enkele kloof kunnen laten spelen, maar voor mij is het klimaat dat we hebben wild. Het smeekt om aandacht. Zoals het er nu voor staat, zou het onnatuurlijk overkomen als je de werkelijkheid letterlijk beschreef, zozeer leven we in ideeën en niet in feiten. Als we de ware bedoeling achter onze handelingen zagen, zouden we ons rot schrikken.

Doe een stap achteruit en kijk wat er werkelijk gaande is. We worden erin geluisd.

Als je deze ideeën tot het einde toe najaagt, definiëren ze ook een hele betekenis van het leven. Of je het onderschrijft of niet, het is een sterke positie van waaruit je God kunt spelen met personages. In het volgende hoofdstuk worden wij tot op het bot uitgekleed.

.

‘De mens is het enige levende wezen dat zijn eigen bestaan ervaart als een probleem dat hij moet oplossen.’

..

Erich Fromm

2 De wereld

Dieren op deze planeet weten wat ze moeten doen als ze geboren worden. Ze gaan er gewoon op uit en doen het. Als je een miereneter afgezonderd van andere miereneters laat opgroeien, zal hij nog steeds mieren willen eten, en eropuit gaan om ze te zoeken. Maar mensen worden niet met dat soort programmering geboren. Wij worden geboren met een besturingssysteem en de zegen of vloek van zelfbewustzijn; verder zoeken we het maar uit. Wat de menselijke geest van nature doet, is zoeken naar orde, en omdat bewuste realiteit willekeurig en beangstigend is, verzint hij een hoop in de vorm van idealen, plannen en overtuigingen. Niet dat we vanuit het niets een wereld verzinnen – hoewel we dat ook kunnen doen –, maar onze wereld kan een zorgvuldige selectie van wensen en halve waarheden zijn. Een kwintessens van een wereld, waarin het ongeziene door ideeën wordt beschreven. Dus wat ons van de dieren scheidt is in zekere zin ons vermogen onszelf te belazeren.

Vanuit die positie kiezen we uit de normen om ons heen en sluiten een pact met het Lot. De mysticus sluit een pact dat hij gered zal worden door een onzichtbaar wezen als hij bepaalde dingen doet, zoals knielen en in zichzelf praten. Hij wordt misschien niet gered als hij bepaalde andere dingen doet, zoals het verkeerde voedsel eten. De ingenieur sluit een pact dat hij niet gered kan worden na zijn wetenschappelijk verwachte levensduur, en dat het juist zijn taak is om zichzelf te redden met gebruik van de rede. Ook hij zou de klos kunnen zijn als hij het verkeerde voedsel at, maar in zijn geval is het voedsel dat door de wetenschap verworpen is.

De mysticus kan er beter niet over nadenken dat een willekeurig aantal mensen dat knielt en in zichzelf praat toch op onaangename wijzen om het leven zal komen, waarna niemand ooit meer van ze zal horen; en de ingenieur kan beter niet nadenken over het feit dat de wetenschap voortdurend zijn conclusies herroept. Beide personages zijn heel stellig over hun pact. Beide vermijden bepaalde voeding en volgen ideeën waarvoor misschien geen concreet bewijs is.

Dan gaat het verstand aan het werk. Het gaat universaliteit, geschiedenis en eeuwigheid aan de gekozen ideeën verbinden. Dus de mysticus gelooft dat niet alleen hij gered wordt, maar dat we allemaal gered worden zolang we dezelfde ideeën volgen – hij maakt het pact universeel en voegt eraan toe dat het altijd zo is geweest en altijd zo zal blijven, en dat het de enige manier is. Bovendien gaat hij geloven dat het vanzelfsprekend is. Zo is ook de ingenieur ervan overtuigd dat alleen de wetenschap redding kan brengen. Hij definieert zijn redding zelfs anders.

Hoe die ideeën ook zijn ontstaan – en deze voorbeelden zijn niet voor en niet tegen – ze kunnen allebei correct zijn, ze bestaan allebei alleen in de geest. Ze worden alleen toegepast via het menselijk lichaam, en dat is het enige punt waar ze in aanraking komen met de harde werkelijkheid. En omdat we in alles wat we doen worden geleid door onze denkbeelden, hebben we bovendien de neiging om bewijs dat onze overtuigingen niet ondersteunt weg te filteren. Dus ziet de mysticus tekenen van zijn schepper, voelt de ingenieur de hand van de wetenschap, en ziet de pessimist problemen opdoemen.

Natuurlijk houden we automatisch rekening met onze vooroordelen. Maar tot mijn verbijstering bleek zelfs de wereld waarin onze vooroordelen groeien een interpretatie te zijn. En dáár houden we maar zelden rekening mee. Denk maar eens aan de geschiedenisles op school, die waarin de Spanjaarden dit deden en de Fransen dat, of een Italiaan iets zei, vijf eeuwen geleden. Bedenk dan dat er tot voor kort geen Italië bestond. Er bestond geen Spanje of Frankrijk. Aparte volkeren, vaak zonder gemeenschappelijke taal, zijn verzameld onder een nationalistisch idee dat pas eeuwen nadat ze verondersteld werden in de geschiedenis ervan te handelen ontstond.

Net als de kindertijd – een tamelijk recent idee.

Nationaal patriottisme – een recent idee.

Ambitie als een positieve eigenschap – een recent idee.

Vaderliefde – een recent teruggekeerd idee.

Het tweeseksenmodel van man versus vrouw – een oud idee.

Romantische liefde tussen broers en zussen – een verdwenen idee.

Homoseksualiteit als alternatieve vorm – een idee dat weer aan het verdwijnen is.

Elk algemeen aanvaard idee gooit het vorige overboord totdat het doorgaat voor een ononderbroken waarheid die alle tijden omspant. Dus geloven we tegenwoordig dat vaders van nature lief zijn voor hun telgen, en dat die telgen van nature een tijdlang vrolijk kind mogen zijn, dat ze tot een natie behoren die groter is dan zijzelf, waardoor hun culturele achtergrond wordt bepaald en een maatschappelijk klimaat voor hen wordt gecreëerd, dat ze een romantische relatie kunnen aangaan met beide seksen, dat een dergelijke relatie met hun broers en zussen fout zou zijn, en dat hun ambities de mate van hun succes zullen dicteren. En toch waren deze dingen niet zo lang geleden niet alleen anders, maar totaal omgekeerd. En op veel plaatsen zijn ze dat nog steeds, wat ons bij een bredere kwestie brengt: we zijn met zoveel, verspreid over zoveel gebieden, dat onze ideeën altijd verschillen. Dus beïnvloeden we anderen en vormen we samenlevingen. In veel samenlevingen mogen kinderen trouwen, maar mogen mannen niet met mannen zijn. In andere mogen mannen wel met mannen zijn, maar mogen kinderen niet trouwen; en beide groepen weten zeker dat hun ideeën een uitvloeisel zijn van vooruitgang en een verbetering van vroegere primitieve ideeën. In dit geval zijn het sociale mores, gebonden door cultuur, maar hetzelfde geldt voor heersende ideologieën. Communisten weten bijvoorbeeld twee dingen zeker: dat ze de enige goede manier hebben gevonden waarop mensen zichzelf kunnen regeren, en dat alle andere ideeën fout zijn. Kapitalisten zijn overtuigd van het omgekeerde, en ze zullen geen van beiden toegeven dat ze deel uitmaken van een theoretisch experiment. Ze verbinden liever de zekerheid van eeuwigheid aan hun ideeën, geholpen door het feit dat we vastzitten in het heden, waar het heersende idee het meest voor de hand ligt. Hier wordt het interessant voor mij. Tijdens onze respectieve experimenten – ideologieën, regeringen, oorlogen, religies, voetbalwedstrijden en individuele levens – is het aan onze ideeën om de toekomst te voorspellen. Wij verzinnen wat er zal gebeuren in existentiële termen als we een bepaalde conceptuele weg volgen, zoals voorbereidingen treffen voor een opstand, de wederkomst, een economisch debacle, een klimaatcrisis of het einde van de wereld. Hele generaties kunnen worden ingezet voor een voorspelde afloop, maar kijk eens hoe zelden dat ooit voorkomt: zelden op de manier waarop we voorbereid zijn, als we dat al zijn. De geschiedenis laat zien dat onze slagingskans ongeveer even groot is als bij het gooien van een dobbelsteen.

Intussen zorgt de realiteit voor niet-voorspelde noodgevallen, waardoor onze herinnering aan niet-uitgekomen voorspellingen kort is. Degene die de voorspellingen heeft gedaan is veilig: tijd en chaos voeden de kloof met nieuw materiaal om misrekeningen te verklaren en met meer zekerheid te voorspellen dat het einde van de wereld volgend jaar zal zijn. Dat stelsel van korte herinnering, verschuivende tijd en chaos is populair bij regeringen die problemen willen omzeilen: zodra er een schandaal ontstaat, lanceren ze officiële onderzoeken die zorgen dat er niet meer over gepraat kan worden tot het moment dat het ons niet meer zoveel kan schelen. Tegen de tijd dat er een oordeel is gevormd, zijn er al tien nieuwe crises voorbijgekomen.

Toch blijven we geloven. Discrepanties tussen theorie en werkelijkheid storen ons misschien, maar we zijn erg tolerant. Dit is te danken aan hetzelfde verschijnsel dat ervoor zorgt dat literatuur werkt: mensen geloven makkelijker een idee dan een feit.

Alleen ideeën kennen orde – precies wat de geest vraagt.

Een alien die ons bestudeert kan het idee krijgen dat de menselijke geschiedenis voortkomt uit onze constante bemoeienis met de kloof tussen voorspelling en realiteit. Een slimme alien zou ook zien dat het een machine is. Onze strijd om ideeën in de realiteit te bewijzen zorgt voor verandering, en een beetje succes; en er is hoe dan ook een wisselwerking, terwijl wij onze omgeving veranderen, verandert die ons – we ploegen velden, daar worden we sterk van, die kracht wordt in de genen doorgegeven aan toekomstige ploegers. Daaruit kun je opmaken dat wij als soort op een dag echt in harmonie met chaos zouden kunnen leven als we de gevaren van onze tussenliggende ideeën overleven. Het probleem is dat we niet weten welke vorm orde kan aannemen. Het lijkt er steeds meer op dat we nog lichtjaren verwijderd zijn van enig begrip van onszelf en het universum, voor zover er iets te begrijpen valt. Voorlopig lijkt onze geest naar orde te streven omdat dat natuurlijk aanvoelt. Voor ons gevoel heeft het universum orde. En zijn alleen mensen chaotisch. Dus is orde van nature het doel waarnaar wij streven, alsof we alleen maar proberen thuis te komen.

Volgens deze ideeën voeden we ook wisselwerking eerder door orde te verpesten en te provoceren dan door gehoorzaamheid. En daar ligt onze werkruimte, want hoe waterdicht onze nieuwste ideeën ook mogen lijken – de planeet als één ecosysteem, de natuur als een zichzelf in evenwicht houdend organisme, vrede als resultaat van vrijheid – er komen al scheuren in.

En dat is waar wij op het toneel verschijnen.

.

‘De mooiste dingen worden ingeblazen door de waanzin en geschreven door de rede.’

..

André Gide

3 Slechte tequila

Door al die ideeën en wat er allemaal aan vastzat kreeg ik zin om te schreeuwen. Ik schreeuwde op papier. Het probleem is dat schreeuwen in een roman langer duurt dan in een liedje, en ik ben geen muzikant. Ik had geduld nodig om de rit uit te zitten, en daarin vond ik weer een cadeautje van thuis. Je kunt namelijk af en toe in een opwelling een halve waarheid door de kloof gooien, maar voor een langetermijnethos is ook bij een kleine afwijking van de waarheid een immuunsysteem vereist. Dat is nodig om storende feiten aan te vallen en te veranderen in vormen die het kan verteren en zelf kan gebruiken. Onze vijanden hebben er een: opnieuw falen zij en triomferen wij glorieus. Wij hebben er een: opnieuw falen zij en triomferen wij glorieus. En bij mij thuis hadden we er een: die klote Johnsons hebben dat boek niet teruggegeven.