.

Van Alex Boogers verschenen eerder bij Uitgeverij Podium:

..

Het boek Estee

Het waanzinnige van sneeuw

Lijn 56

Het sterkste meisje van de wereld

De tijger en de kolibrie

Alle dingen zijn schitterend

Wanneer de mieren schreeuwen

Alleen met de goden

Alex Boogers

..

Onder een hemel van sproeten

.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, oktober 2017

..

© 2017 Alex Boogers

Omslagontwerp Loudmouth

Verzorging ePub Michiel Niesen

Foto auteur Lenny Oosterwijk

Afbeelding p.5 © The Estate of Jean-Michel Basquiat

..

isbn 978 90 5759 837 1

..

www.uitgeverijpodium.nl

www.alexboogers.nl

.

Now’s the Time

Jean-Michel Basquiat

.

Genius Child

..

This is a song for the genius child.

Sing it softly, for the song is wild.

Sing it softly as ever you can –

Lest the song get out of hand.

..

Nobody loves a genius child.

..

Can you love an eagle,

Tame or wild?

..

Wild or tame,

Can you love a monster

Of frightening name?

..

Nobody loves a genius child.

..

Kill him – and let his soul run wild!

Langston Hughes

I

‘Not everything that is faced can be changed, but nothing can be changed until it is faced.’

James Baldwin

Het begon met een afwijzing.

Ik lag bij mijn moeder op haar borst, na een bevalling van drieëntwintig uur. De verloskundige had haar met een opgeluchte en vreugdevolle blik aangekeken, maar het was mijn vader die als eerste sprak: ‘Dat gedrocht is niet van mij.’ Daarna verliet hij de kraamkamer.

Ik was te groot en te zwart, zei mama, en ik had geen karakteristieke familietrekken die mijn vader kon herkennen. Hij was lichtgekleurd, verfijnd, pezig, en hoewel mama donkerder was dan hij, was ook zij slank, met de armen en benen van een balletdanseres, en een hoog, rimpelloos voorhoofd, zoals Nefertiti, de koningin van het oude Egypte.

‘Papa was vooral bang,’ zei mama. In de jaren daarna gaf hij mij veel namen, maar nooit die van zoon, en ook noemde hij mij niet bij mijn echte naam. Mama zegt dat ik me dit onmogelijk kan herinneren, maar dat ligt eraan, denk ik. Als iemand hard en lang genoeg iets bij je naar binnen ramt, laat dat een litteken na, een stempel, een afdruk. Hoewel je niet meer precies weet hoe je eraan bent gekomen, blijft het weefsel hard, stug en weinig elastisch. Het gevoel dat je had toen je het litteken kreeg zit in het weefsel opgesloten, en dat blijft bij je. Dat voel je. Je kunt het lezen, als braille. Je geeft het gevoel door aan je kinderen. Het wordt een erfenis, zoals de striemen op de ruggen van onze voorouders. Je wordt er elk moment weer aan herinnerd. Mama zei: ‘Je bent mijn knappe jongen.’

Mama geloofde dat ik voorbestemd was om grootse daden te verrichten, maar mijn vader wilde er niets van weten. ‘De grootse daden in deze buurt bestaan uit moord, diefstal en ongewenste zwangerschappen. We passen er perfect tussen.’

We woonden in een lange, fantasieloze straat met grofvuil dat elke week tegen de lantarenpalen voor onze flat werd gezet zodat de vuilniswagen het kon ophalen. Veel troep werd op straat gegooid, ook als er geen vuilniswagen langskwam. Soms werden er op de hoek van de straat verroeste fietsframes neergezet, of doorgezakte, versleten bankstellen waarvan de voering er op allerlei plekken uitstak. Die rommel werd niet meegenomen door de vuilnismannen, zodat die troep soms maanden buiten bleef staan en de kinderen uit de buurt ermee gingen spelen.

Wij woonden in een flat die zou worden afgebroken om plaats te maken voor het zoveelste nieuwbouwproject. Veel flats waren al tegen de vlakte gegaan. In onze flat woonden ook blanke gezinnen, die volgens mijn vader te stom en te armoedig waren om een normaal huis te betrekken, anders woonde je als witte niet hier, tenzij je een Pool was.

In onze wijk woonden vooral Turken, Marokkanen, Surinamers en Antillianen, en die wisten niet beter, zei mijn vader, want zij hadden de laagste baantjes, als ze al werkten.

Toen ik op de kleuterschool zat bleef mijn vader steeds vaker van huis, en als hij thuiskwam was hij dronken en begon hij wild met mama te zoenen, die daar op dat moment helemaal geen zin in had, en dan gooide hij haar op bed of op de bank en brulde: ‘Je houdt toch van baby’s? Wil je er nog een? Kom dan! Kom maar hier, vieze slet! Je bent net zo stom als al die andere wijven!’

Ik zat onder de tafel en trok de franje van het kleed een beetje naar mij toe, zodat niemand mij zag, maar ik hoorde hoe mama huilde en kreunde, en als ze niet deed wat mijn vader beval, gaf hij haar een klap, en dan hoorde ik ‘bonkebonkebonk’ en het zachte gekreun van mama, die zich gedroeg als een lappenpop en zich in elke richting liet bewegen. Als ze klaar waren liep mama wijdbeens naar de badkamer, en ik hield mij stil en wachtte tot mijn vader op de bank in slaap was gevallen. Dan kroop ik naar mama toe, hield zij mij stevig vast en drukte me tegen haar borst.

‘Het blijft niet zo,’ fluisterde ze, en ze wiegde mij zachtjes heen en weer, en daarna bracht ze me naar bed en zei: ‘Ga maar slapen, lieverd.’ Maar ik kon niet slapen. Ik was bang dat mijn vader wakker zou worden en dat alles weer van voren af aan zou beginnen. Het ritueel herhaalde zich zo’n drie keer in de week. Soms stond hij met zijn slungelige lijf, zijn zweterige gezicht en diepe frons, zijn plukkerige afro en zijn kroezige baard over mij heen gebogen en bekeek hij mij alsof ik een aandoening was. Overdag deed ik mijn best om niet door hem gezien te worden.

‘Als ik je niet zie of hoor, dan weet ik dat je me respecteert,’ zei hij. In de meeste gevallen negeerde mijn vader mij, en vaak was hij al weg als ik wakker werd, en als ik niet gewekt werd door het tumult in huis, lag ik alweer in bed voordat hij thuiskwam.

Op avonden waarop ik niet kon slapen zag ik hoe hij mama op de grond drukte en dan kroop hij weer over haar heen en zei: ‘Van wie is die zwartjoekel? Nou? Welke kraai is hier stiekem naar binnen gevlogen? Zeg het me! Zeg het me, godverdomme!’

In het begin schreeuwde mama: ‘Geen ander. Geen kraai! Echt niet. Waarom geloof je mij niet!’ Maar hoe harder mama schreeuwde, des te harder sloeg hij haar, en daarom zei ze op een bepaald moment niets meer. Ze zoog haar lippen naar binnen en draaide haar gezicht van hem weg terwijl hij zijn hand tegen haar keel hield en hijgde: ‘Voel je dit! Zeg het dan! Voel je dit!’ En dan scheurde hij haar jurk en duwde hij zijn heupen een aantal keer tegen haar naakte lijf aan terwijl hij tegen haar bleef praten. Hij hijgde en praatte, hijgde en praatte. Daarna verdween ze weer naar de badkamer.

Ik weet niet precies hoe oud ik was toen ze voor het eerst tegen me zei dat ik mij nergens iets van moest aantrekken. Ik begreep daar niets van. Probeerde ze mij te sussen? Wist mama hoeveel woede ik in mij had?

‘Ik weet dat het moeilijk is. Bedenk dat je alleen maar gebroken kan worden als je gelooft in de slechte dingen die iedereen over je zegt. Hoor je me, lieverd?’

Toen ik negen was paste ik niet meer onder de tafel en besloot ik om niet meer in mijn kamer te blijven als mijn vader dronken thuiskwam. Ik hoorde de bank kraken en mijn moeder trapte tegen de salontafel. Een glas viel aan diggelen. Ik liep de woonkamer in en brulde: ‘Nee, nee, nee!’ Mijn vader stopte heel even, hield zijn elleboog tegen mama’s borst gedrukt en keek om. ‘Wat moet je, mestkever!’ brulde hij. ‘Verdwijn uit mijn ogen!’ Maar ik bleef in het midden van de woonkamer staan, en toen hij zich weer omdraaide, sprong ik op zijn rug, hield ik mijn arm rond zijn nek, vouwde mijn andere arm om mijn vuist en trok die zo hard mogelijk aan. Ik hoorde mijn vader hijgen en kreunen, en ondanks dat hij mij probeerde te grijpen liet ik niet los en klemde ik mijn knieën rond zijn lijf als een aapje dat prompt op zijn rug was gesprongen. Mijn moeder kroop onder hem vandaan. Ik zag dat de scherven krassen hadden gemaakt in haar huid, maar ze gaf er niet om en ze stond op, waardoor het leek of ze oorlogskleuren op haar armen had geverfd, zoals indianen dat doen. Mijn vader draaide zich op zijn rug, pakte mij bij mijn haren en sloeg met zijn vuist in mijn gezicht, zodat ik op de grond viel. De geluiden werden dof en de woonkamer begon te draaien. Op dat moment sloeg mama hem met een kandelaar tegen zijn hoofd.

De stilte die daarop volgde maakte mama angstig. Ze dook naar mij toe en graaide mij van de grond, maar ik was toen al veel te groot en te zwaar voor haar.

‘Zeg wat!’ schreeuwde ze toen ze naast me neerknielde. ‘Zeg wat!’ En ik zag hoe mijn vader op de grond lag. Een rode stip naast zijn hoofd vloeide uit in de vloerbedekking en werd groter en groter, totdat het een plas werd, die langzaam door het tapijt werd opgezogen, en daarna dacht ik aan alles wat mama had gezegd, en ook aan wat mijn vader had gezegd. Nadat de buren de politie hadden gebeld, omdat ze het gestommel, het geschreeuw en het geluid van gebroken glas hadden gehoord, namen de agenten mama en mij mee, eerst naar een ambulance die even later voor de deur verscheen, en toen naar het ziekenhuis. Mijn vader werd met een andere ambulance meegenomen, en daar ontwaakte hij. De agent die was meegereden vertelde ons later dat mijn vader meteen wild om zich heen begon te schoppen en slaan. Daarna werd hij weer duizelig en toen kalmeerde hij, en de agent had gezegd: ‘We zijn nog niet klaar met u.’

Misschien gebeurde het daar, in de woonkamer, kort nadat mijn vader mij had neergeslagen, of later, toen de agenten tegen mama en mij zeiden dat mijn vader ons niet meer zou lastigvallen, of nog later, toen mama en ik onder toezicht van de staat kwamen te staan. Toen dacht ik aan wat mama had gezegd dat ik moest bewaren wie ik was, diep vanbinnen, en daarna kreeg ik geen woord meer over mijn lippen. Vanaf dat moment sprak ik niet meer, en hoe langer ik erover nadacht, hoe beter het leek te kloppen. Mijn woorden brachten ongeluk en ellende. Het had geen zin om iets te zeggen. Toen ik voor het eerst opstond tegen mijn vader en ‘NEE, NEE, NEE!’ brulde, resulteerde dat in geschreeuw, geweld en bloed, en daarna heb ik mijn vader nooit meer gezien.

‘De bron van alle ellende,’ had hij mij genoemd, en ik geloofde dat hij gelijk had, want na mijn geboorte begon hij met drinken en stopte mama met lachen. Ze zei: ‘Je bent zo groot omdat je alles binnen in mij hebt opgegeten.’ Over mijn vader zei ze: ‘Hij is een egoïst, we zijn beter af zonder hem.’ Maar ik dacht: ooit was je gelukkig met hem. Voordat ik er was. De mevrouw van de Kinderbescherming, die steeds zei: ‘Noem mij toch gewoon Karin, lieverd, zeg maar: Ka-rin!’, deed er alles aan om ervoor te zorgen dat ik weer ging praten, maar eerst wilde ik het niet, want ik was bang voor de gevolgen die het zou kunnen hebben, en daarna werd het een gewoonte. Eigenlijk hield ik ook van de stilte in mijn hoofd, en na een tijdje hoorde ze bij mij, zoals mijn donkere huidskleur, of mijn lengte, of mijn schoenmaat.

Ik moest allerlei opdrachten uitvoeren en tests maken, en sommige artsen bleven maar zeggen dat er iets mis was met mijn hoofd, ook al hadden ze geen echte bewijzen, en daarom wees mijn moeder al die onderzoeken van de hand.

‘Jullie gissen maar wat, jullie weten niets,’ zei ze. ‘Hij zal jullie allemaal verbazen.’

Na drie jaar sprak ik voor het eerst weer. Het was geen formeel moment. Het ging vanzelf. Het buurmeisje dat onder mij was komen wonen ging naar dezelfde basisschool als ik en stroomde in het laatste jaar nog in. Toen ze zich voorstelde en zei dat ze ‘Amy’ heette vroeg ze: ‘En jij?’ Ik vond het fijn dat ze nergens een punt van leek te maken. Ze wist niets van mijn achtergrond. Ze kende onze geschiedenis niet.

‘Harvey,’ zei ik. Mijn stem klonk zwaar en hees en raspend. Die middag werd ik voor het eerst in elkaar geslagen op het schoolplein. Zelfs de zwarte kinderen in de klas kwamen niet voor mij op. Niemand leek mij te vertrouwen, want nu zagen ze mij ineens praten. Was ik dan toch niet stom? Had ik gedaan alsof? Ze gaven mij al heel lang allerlei namen, waarbij ‘stomme neger’ op één stond in de top drie van de witte kinderen.

Na schooltijd wachtten ze me op en besprongen ze me van achteren. Ik probeerde een reden te verzinnen waarom ze het deden. Was ik te groot en te bedreigend? Misschien had ik niets tegen Amy moeten zeggen. Mama was zielsgelukkig toen Amy zei dat ze gewoon met mij had gepraat, maar de wereld was er nog altijd niet klaar voor. Het was al erg genoeg als je zwart was, en als je groot en zwart was, was je nog gevaarlijker, en als je ook nog met iedereen praatte alsof je een gewoon mens was, dan kon je elk moment de wereld overnemen.

Amy zei dat het niets met mij te maken had, maar met de jongens. Ik wist niet of dat waar was. Niemand leek zich prettig te voelen in mijn aanwezigheid. De witte jongens niet, want zij zagen me als een bedreiging. De zwarte kinderen niet, want zij hadden het al zwaar genoeg zonder dat ik alle vooroordelen bevestigde. Zelfs de meeste docenten mochten me niet. Ik was de grootste van de klas, eigenlijk de grootste van de school, en dat vonden de kinderen en soms zelfs de ouders angstaanjagend. Tijdens de jaarlijkse rapportbespreking hadden veel ouders aan de directeur gevraagd waarom ik eigenlijk naar die school ging.

‘Is er geen bijzonder onderwijs voor jongens zoals hij?’

‘Wat voor jongens zijn dat?’ vroeg de directeur. ‘Zwartjes?’

‘Wat? God, nee, maar hij heeft toch een verstandelijke beperking en wie weet wat er gebeurt als hij boos wordt. Heeft u gezien wat een kolos het is?’

Maar omdat de artsen niets konden bewijzen, en omdat mijn rapporten heel veel ‘Wat goed! Ga zo door!’-aanbevelingen hadden en de schoolleiding niets had aan te merken op de score van mijn Cito-toets, vond mama dat ik na de basisschool gewoon naar het reguliere voortgezet onderwijs moest gaan. Er was niemand die daar iets tegen in kon brengen.

Ook toen hield ik nog altijd van de stilte in mijn hoofd. Praten bleef een probleem. Niet zozeer voor mij, maar voor mijn omgeving. Ik had als kind geleerd dat je mensen steeds moet geruststellen. Als je geen bedreiging wilt vormen, dan moet je je aanpassen. Als je groot bent, maak je dan klein. Als je zwart bent, maak jezelf dan witter, en als je praat, probeer dan te kalmeren. Als je niet praat, raken mensen bezorgd. Als je zwart bent in een witte wereld, dan boezem je angst in. De grootste angst van een zwarte jongen is dat als hij ’s avonds laat de bus uitstapt er tegelijk met hem een blank meisje uitstapt en het toeval wil dat zij dezelfde kant op moet als hij, waardoor het lijkt of hij haar achtervolgt. Niet alleen voor het meisje, maar ook voor de zwarte jongen zijn dat onheilspellende minuten. Hij vraagt zich af wanneer ze sneller zal gaan lopen, of ze nerveus wordt en van haar vaste route zal afwijken, en hij bidt dat ze niet zal gaan schreeuwen. Alsjeblieft, niet schreeuwen!

Ik heb ontdekt dat er veel bange mensen zijn. ‘Angst regeert de wereld,’ zegt mama. Ik geloof dat ze gelijk heeft. Maar soms, heel soms, ontmoet je een heel puur mens, zoals Amy.

Nu had ik voor het eerst tegen haar gesproken en daarom vroeg mama of zij af en toe bij ons op bezoek wilde komen. Dat zou mij aanmoedigen.

‘Hij zal iedereen verbazen,’ zei mama tegen Amy.

‘Dat geloof ik,’ antwoordde ze.

Ondanks het feit dat ik werd gepest, en dat we in een pittige buurt woonden waar iedereen tegen elkaar aan botste, hield ik van het leven met mama. Amy kwam regelmatig bij ons op bezoek, en ik vond het fijn hoe ze mij probeerde te helpen. Ik hield van mama en ik leerde zelfs houden van de kreupele Angelo, onze Italiaanse buurman, die in boeken las over duizend-en-een andere werelden, die hij allemaal met mij wilde delen. ‘Wees een Da Vinci!’ brulde hij. ‘Wees godverdomme een Da Vinci!’ En daarna begon hij weer te rochelen en spuugde hij op straat. Als ik bij hem op bezoek kwam, gooide hij zijn etensresten over het balkon, die op het grasveld achter zijn flat belandden.

‘Voor de vogeltjes,’ zei Angelo. Ik keek naar beneden hoe de meeuwen, eenden en duiven zich als kannibalen op de kippenbotjes stortten. Wat ze lieten liggen werd opgevreten door de ratten die vanuit de bosjes heen en weer schoten. Daarna zei hij: ‘Kom, ik heb een boek voor je.’

Angelo had altijd een boek voor mij, ook al dachten ze op school dat ik te traag was en dat lezen een probleem zou worden. Mijn cijfers bewezen het tegendeel. Toen mijn rapport werd besproken zat ik alleen aan een tafeltje met twee juffrouwen. De ene had tijdens haar lessen weinig geduld met me en zei: ‘Zijn moeder kon niet komen. Ze vond dat we het maar met hem moesten bespreken.’

‘Met z’n cijfers is in elk geval niks mis,’ zei de andere verbaasd, alsof ze niet wist hoe goed ik mijn best deed.

‘Ongelooflijk, hè?’ zei de ongeduldige. ‘Knap hoor, jongen!’

Ze keken allebei naar me en glimlachten.

Daarna mocht ik gaan.

Mama zei dat mensen niet konden wachten om mij in een hokje te stoppen, maar dat ze ervoor zou waken. Ze zei dat ik het idee van ‘de stomme zwarte’ moest bestrijden, maar ik vond het eigenlijk niet zo heel erg. Zo verwachtte niemand iets van me en kon ik nadenken over een heleboel andere dingen. Ik herinnerde mij de woorden van mijn vader: stilte en onzichtbaarheid betekenen dat je respect hebt voor je omgeving.

Mama zei: ‘Als je blank was geweest, zouden ze hebben gezegd dat er veel in je omgaat, dat je een genie bent dat broedt op unieke gedachten. En dat is wat je voor mij bent, hoor je wat ik zeg?’

‘Ja, mama.’

‘Een genie, zeg ik.’

‘Een genie,’ zei ik.

Ze legde haar hoofd even tegen mijn borst. Ik hoorde haar stem trillen in mijn lijf. Misschien was ze toch niet helemaal zeker van haar zaak, maar wilde ze me dat niet laten merken.

‘Je bent een geweldige jongen en je gaat het goed doen.’

Ik ontdekte dat als je maar lang genoeg je mond hield iedereen zijn of haar bedoelingen liet zien. Mama wilde dat ik zou slagen en ik had haar beloofd dat ik mijn best zou doen.

Zo eindigde mijn periode op de basisschool, met een goed rapport en leraren die niet goed raad met me wisten.

Angelo benadrukte de woorden van mama en weigerde te accepteren dat ik zijn boeken niet zou kunnen lezen. Ik hielp hem vaak met het dragen van zijn boodschappen en dan bleef hij zich erover opwinden.

‘Waarom zou je je laten tegenhouden, door wie dan ook?’ zei hij. ‘De meeste mensen zijn erop uit om je een kloterig gevoel te geven. Als je dan toch iets van jezelf moet vinden, waarom geloof je er dan niet in dat je precies datgene zal worden wat je zelf wilt? Waarom zou je geen boeken kunnen lezen? Waarom zou je ze godverdomme niet kunnen schrijven? Waarom zou je geen uitvinder kunnen worden? Of arts?’

Hij bereidde elke woensdag gehaktballen, en de volgende dag sneed hij plakken van het gestolde vet, die hij op een paar sneetjes wit brood deed en at als lunch. Als ik bij hem op bezoek was bood hij aan om ook een boterham voor mij te maken, maar mama vertrouwde zijn kookkunsten niet en zei elke keer tegen Angelo: ‘Voed zijn geest, dat is meer dan genoeg.’

Angelo woonde een paar straten verder van ons vandaan, in eenzelfde soort flat. Zijn appartement had hij gevuld met boeken nadat Thea, zijn zwaarlijvige vrouw, meer dan tien jaar geleden was gestorven aan gesprongen maagpoliepen.

‘Ze had eerst een stoma,’ zei hij, ‘maar alles rotte weg. Stinken dat ze deed! Niet te harden.’

De doktoren verzekerden hem dat de geur bij de stoma hoorde, maar hij geloofde er niets van. Haar lichaam was volgens hem al aan het rotten, en uiteindelijk kreeg hij gelijk. ‘In het begin een lieve vrouw,’ zei hij, ‘maar ik moest me half doodwerken van haar. Zo heb ik mijn rug verwoest. De heks is niet blijven hangen om mijn geklaag aan te horen.’

Hij haalde zijn schouders op en gaf een knikje naar zijn verzameling boeken.

‘Als je kreupel bent zoals ik,’ zei hij, ‘dan kun je alleen door die vensters nog naar buiten kijken.’

Alles veranderde toen Amy naar het meer ging waar ze de oude man tegen het lijf was gelopen. Kort daarna ging ze niet meer naar school. En vanaf dat moment ging het bergafwaarts. Sommigen zeggen dat het door onze buurt kwam. Je weet pas wat een buurt kan doen als je er echt woont, en als je er niet woont, dan denk je al snel dat iedereen overdrijft, of dat zulke wijken niet bestaan in Nederland, maar iedereen die er woont weet precies hoe het is, en daarom zeggen de jongens op straat vaak: ‘Je weet toch.’ En iedereen weet het. Iedereen in de buurt. De jongens weten hoe hun ouders zijn en hun ouders weten hoe moeilijk het is om de eindjes aan elkaar te knopen. Daarbuiten wonen de mensen voor wie het leven aan komt waaien, en die beweren vaak dat geluk of succes een keuze is. Dat er voor iedereen een weg naar buiten is. Maar dat ligt eraan of je de kracht hebt om te blijven lopen, of dat je ergens vast komt te zitten en er niemand is die je komt helpen.

De oude man noemde mij ‘de blauwe noot’.

‘Je loopt tussen de regels, buiten de gebaande paden. Je bespiedt me, kijkt toe, en zegt nooit iets. En tegelijk hoor ik je, zie ik je, en ben je altijd aanwezig. Zoals een blue note in jazz.’

‘Blue note?’

‘Er is altijd ergens een blauwe noot, die je alleen kunt horen als je hem wilt horen. Je moet goed luisteren. Als je dat doet, buigt hij zijn klank om, speciaal voor jou. Dan wordt het een verhaal dat alleen aan jou verteld wordt.’

Op de laatste avond bij het meer, toen het allemaal misging, zei hij: ‘Ze achten jou er niet toe in staat. Ze vinden iets van je, ze denken iets van je. Je telt niet mee. Juist daarom moet jij vertellen wat hier gebeurd is.’

‘Nee, nee, nee!’ brulde ik, en ik pakte hem vast bij zijn arm.

‘Je bent de enige die het kan vertellen.’ Hij rukte zich los en liep het bos in. Daar was hij vrij, zei hij. Eindelijk, eindelijk vrij. Het werd stil en donker, totdat de vogels met veel gekwetter opvlogen, en ik wist niet wat ik moest doen.

Er kwamen mensen aan en die zeiden: ‘Vertel maar.’ Ik dacht aan de woorden van de oude man, en misschien moest ik het doen. Alles wat ik had gezien, alles wat ik had bewaard, alles wat ik had onthouden, alles wat iedereen tegen mij had gezegd, ik moest het vertellen. Dit zou mijn getuigenis worden. Mijn bekentenis. Ik zou vertellen over mama en haar strijd, en over mijn vader, en over Angelo, en ik zou vooral de oude man zijn verhaal laten vertellen in zijn woorden, want dat had ik opgepikt uit de boeken van Angelo. Ik zou het vertellen op zijn manier, in de eerste persoon. Ik zou Amy aan het woord laten. Ik zou haar een stem geven, zoals die klonk in haar schrift. Ik zou het allemaal vertellen, ongeacht wat iedereen ervan zou vinden, en of ze me ervoor zouden veroordelen, en daartussendoor zou ik zelf bewegen, precies zoals de oude man zei dat ik deed. De kans was groot dat niemand mij zou geloven. Ze zouden zeggen dat ik een levendige fantasie heb. Maar ik moest het proberen. Mijn stem vinden. Mijn stem laten horen. Misschien had de oude man gelijk en was het tijd. ‘Er is iets gebeurd,’ zei ik.

1

Ze stond aan de rand van het meer toen ik haar voor het eerst zag, verstijfd, met haar voeten weggezakt in de zachte, okerkleurige klei. Het was schemerig. Kraaien vlogen voorbij en krasten schel en luid, en ik had voor de vierentwintigste dag geen ijsvogel gezien. Ik stond op van mijn schuilplaats om het meisje te helpen en in mijn notitieboekje had ik geschreven: Ik zal je vinden, kleine koningsvisser. Ik heb je gezien. Je dacht vast dat ik je niet zou opmerken, of dat ik niet zou weten dat je je hier schuilhield. Ik zal je vinden. Ik zal bewijzen dat je bestaat.

Het was de zomer van 2009 en het jonge meisje dacht na een paar weken waarin ze regelmatig mijn gezelschap had gezocht bij het meer, dat ik mijn lot eraan verbonden had, en dat mijn geluk weer zou aanvangen als ik de vogel zou zien. Ik moest om haar lachen. Ze leek zich zorgen om mij te maken, zoals alleen een dochter zich zorgen kan maken om haar vader.

‘We zijn omringd door duizend goddelijke wezens,’ zei ik. ‘Hoor je ze niet?’ Ze keek me aan met een blik vol ongeloof. Haar lange, donkere haren hingen in slierten langs haar schouders. Ik begreep haar wel. Wie luistert er nog naar een oude man?

‘Goddelijke wezens?’

‘Luister dan. Het gekwetter en getsjilp. Niemand neemt nog de tijd om te luisteren, dat is het probleem. De meeste mensen hebben alleen nog maar aandacht voor hun eigen gezeur. De waarheid is een schuw ijsvogeltje.’

Ze keek op.

‘Je meent dit?’

‘Natuurlijk meen ik het. Denk je dat ik gek ben? Als je een gedachte over het leven probeert te vangen, en onverwacht lukt het je, en het is zo helder en duidelijk, zo overrompelend en groots, dan is het alsof je even mocht spieken in het hoofd van God, en vervolgens kun je het aan niemand uitleggen, omdat het belachelijk klinkt.’

‘Zoals dat je ineens over ijsvogeltjes begint te praten?’

‘Precies! Die ijsvogel heeft me iets te vertellen. Waarom zou hij anders aan mij zijn verschenen?’

‘Je ziet te weinig mensen, dat is niet gezond,’ verzuchtte ze. ‘Dat zegt mijn moeder ook steeds tegen mij, dat het niet gezond is dat ik liever niemand wil zien.’

‘Ik zie jou.’

‘Dat telt niet.’

‘Voor mij wel.’

‘Zeg zulke dingen niet tegen iemand anders, anders sluiten ze je straks nog op.’

‘Niemand sluit mij op.’

‘Beloof het me.’

‘Oké.’

‘Oké?’

‘Ik beloof het,’ zei ik.

Ze knikte tevreden en keek naar de bomen, de velden in de verte en de glinsteringen in het water.

‘Buurvrouw Purperhart, die boven mij woont en prachtige lange vlechten heeft, zegt altijd dat je beter binnenin kunt bewaren wie je bent,’ zei ze. ‘Ik denk dat ze gelijk heeft.’

‘Wat heb je daar nu aan?’ zei ik.

Ze liet haar mondhoeken zakken en schokte met haar schouders.

‘Zo wordt het tenminste niet kapotgemaakt. Gecorrumpeerd, noemt meneer Vital van levensbeschouwing dat. Hij is klein en heeft nog maar een paar haren, die hij dwars over zijn schedel kamt. Hij komt oorspronkelijk uit India en houdt van zulke woorden, want het bewijst dat hij heeft gestudeerd. Hij is de slimste leraar die ik ken. Was ik maar zo wijs.’

Het was vroeg in de ochtend. De eerste vogels zongen hun lied. De bruine merel, huppend van tak tot tak, met zijn parmantige staart. De zanglijster met zijn gespikkelde borst vooruitgestoken. Ik moest aan haar woorden denken en staarde naar het meer, het onpeilbaar diepe, zwarte water, en die hypnotiserend kabbelende golfjes, die je steeds uitnodigen om mee te gaan. Ga mee, ga mee, ga mee! Dit zwarte meer, met zijn onverschillige ritme, zijn geluiden en zijn dagelijkse zwijgzame bezoekers.

Ik liep naar de uitkijkpost die uitkeek over de velden en het onverharde fietspad dat door de hele polder slingerde. Als je je best deed zag je in de verte de dorpjes en de steden.

Ik moest een belangrijke beslissing nemen. Zou ik, Jacob Mantel, haar ouders geven waar ze recht op hadden? En wat zouden ze dan denken? Zouden ze haar geloven? Of mij? Vast niet.

Ik wist niet wat ik moest doen en keek naar mijn gerimpelde handen. Ik voelde aan mijn gekneusde rechterhand. Ik besloot nog even na te denken, draaide een shaggie, plakte het vloei dicht, stak het aan, en zag de kraalogen van Muis weer voor me, mijn oude Jack Russell draadhaar, die niet langer om mij heen sprong en joeg op alles wat bewoog. Hij had genoten van onze dagen in de natuur, bij het water. Ze zeggen dat een baasje op zijn hond begint te lijken. Ik had in die vermagerde, oude hondensnuit met die zwarte ogen en die grijze wenkbrauwen mijn eigen rimpelige smoelwerk gezien. Muis was dunner, hariger, met littekens op zijn kop van het jagen als hij door de doornstruiken rende, voorbij de berenklauwen, de distels, en het opwaaiende pluis van de paardenbloemen. Soms bewoog hij als een kangoeroe door het hoge gras. Op andere momenten lag hij in de namiddagzon weg te dommelen, met de verdroogde korrels in zijn ooghoeken, de kale plekken bij zijn half hangende oren, en de vacht niet meer zo glanzend als vroeger. Ik had vaak tegen hem gezegd dat we ouder werden. Hij keek me dan alleen maar aan met een verbaasde uitdrukking op zijn gezicht. Zijn kop scheef, draaiend van links naar rechts, alsof hij mijn woorden zo beter kon begrijpen. Van ongeduld draaide hij rondjes om zijn eigen as, totdat hij daar te oud en te stram voor was. Toen bleef hij alleen maar wachten. Ik draaide niet rond zoals Muis, maar vroeger maakte ik me vaak druk over hoelang ik met de scooter moest wachten, op de trein, op de bus, of bij het stoplicht. Als ik thuiskwam, zei ik tegen mijn vrouw: ‘Als je verdomme al die minuten optelt dat je ergens op moet wachten, heb je aan het einde van je leven een derde verspild met nietsdoen.’

Ze vond dat allemaal niet zo belangrijk. ‘Wat wind je je toch weer op, Cor,’ zei ze.

Ze deed niets anders dan wachten. Ze keek uit het raam en wachtte tot ik weer op bezoek kwam. Ze wachtte op de vogels in de tuin van de hospice. Ze zag de winter aankomen. Ze wachtte op de sneeuw. Ze wachtte op het voorjaar.

‘Blaadjes aan de bomen,’ kon ze dan ineens met een zucht zeggen.

‘Ik zie het.’

‘Mooi, hè?’

Ze wachtte tot de bus voorbijkwam en dan probeerde ze bij te houden of hij op tijd reed, maar op een bepaald punt was ze zelfs de tijd vergeten.

‘Ik heb nog geen avondeten gehad, Cor!’

‘Het is pas twaalf uur. Je hebt net een boterham op.’

‘Een boterham? Jij bent degene die hier het brood opeet. Ik hou niet eens van brood.’

Ik zocht haar elke donderdagmiddag op om de bloemen te verversen. Ze hield van wilde veldbloemen en van tulpen.

Toen ze nog in het tehuis verbleef zagen de buren me elke ochtend vertrekken.

‘Ga je weer naar Claire toe?’ vroegen ze. Ik was iemand om medelijden mee te hebben. God, god, die Jacob heeft het er maar druk mee. Dag in, dag uit, op de scooter, door weer en wind. Kijk hem gaan, die ouwe Mantel. En dan zwaaiden ze uitbundig. ‘Succes! Doe haar de groetjes!’

Later werd ik iemand die ze op afstand wilden houden. Dat zeiden ze natuurlijk niet hardop, maar ik zag het aan ze. Ze meden mij als de pest, want mensen denken dat leed overspringt van de ene mens op de andere. Ze zijn er bang voor. Ze willen het niet zien. Ze willen het niet in hun buurt. Ze doen of het niet bestaat, of ze maken er hun eigen verhaal van, omdat ze weigeren te aanvaarden dat je ineens getroffen kan worden door ziekte, pech en onheil. Het gerucht ging dat ik mijn vrouw had weggestopt, omdat ik niet voor haar wilde zorgen.

‘Die ouwe Jacob kan het allemaal niet meer aan. Hij had ook hulp in huis kunnen nemen, maar het is een eigenwijs stuk vreten.’

Het waren steeds dezelfde types, angstige mensen in een perfect geordend bestaan, die niet kunnen wachten om anderen te bekritiseren. Ik zag ze elke dag. Ze woonden naast me, tegenover me, achter me. Ik kon niet aan ze ontsnappen. Het waren mensen met een slechte smaak en onzuivere gedachten. Daar stierf het van in de wereld.

2

Ik woonde in een rijtjeshuis, aan de rand van het poldergebied. In het huis waar vooral mijn vrouw verliefd op werd. Ik wist toen niet dat de grond rondom het huis voor een groot gedeelte uit veen bestond, dat elk jaar zo’n twee tot vijf centimeter dieper wegzakte. De hele buurt was in het voorjaar druk bezig om de tuin en oprit op te hogen. Het zand werd door vrachtwagens in de straat gekieperd, de mannen kwamen met hun kruiwagens, en vervolgens werd er geschept, gevloekt, gelachen en gewerkt. Iedereen was buiten. Oude mensen en jonge gezinnen. Buurmannen stonden met elkaar te praten. Jonge moeders brachten hun kinderen naar school, langs de rijtjeshuizen met puntdaken, de met mos begroeide dakpannen, de aangeharkte voortuinen en de schuine opritten.

‘Een levendige buurt,’ zei mijn vrouw. ‘Dat is gezellig, Cor.’

Ik leunde vaak op het aanrecht en keek naar buiten als mijn vrouw aan het koken was. Daar gingen ze, de druktemakers. Vrouwen met boodschappentassen, kinderen en bakfietsen, of modieuze, kleine auto’s waarmee ze door de straat raceten. Het terugkerende gejengel van kinderen in de straat, die brulden en iets wilden hebben. Een singel met zwanen vlak voor onze deur, waar een vader zijn zoon leerde vissen terwijl de meeuwen boven hun hoofd cirkelden. En dan had je Van Damhuizen, de praatgrage buurman die met elke zin leek te willen zeggen hoezeer hij het leven had begrepen. Tijdens het kruien van zand had hij het regelmatig over het tuig op straat dat maar een paar blokken verderop woonde, in de oude wijken waar de flats werden afgebroken om plaats te maken voor dure nieuwbouwprojecten. Daarachter had je dan ook nog het verpauperde woonwagenkamp en de flats die overeind bleven staan.

‘Voordat je het weet staat het tuig op je stoep,’ zei hij, en hij liet aan zijn naaste buur zien welk slot hij op zijn deur had gemonteerd. Roofovervallen waren aan de orde van de dag, wist hij te vertellen. Je kon maar beter voorbereid zijn.

Ik schudde mijn hoofd en bemoeide me nergens mee. Ik had een jachtgeweer en Muis zou een binnendringer vast in zijn enkels bijten. Ik maakte me geen zorgen. Niemand zou me lastigvallen.

Het onkruid schoot vrolijk uit de grond. Vanaf het moment dat Claire ziek werd besteedde ik er geen aandacht meer aan. De tuin lag nu zeker tien centimeter lager dan twee jaar geleden. Ik haalde mijn schouders erover op. Ik verschoonde mijn kleren niet meer regelmatig. Soms rook ik aan een shirt of een overhemd. ‘Het kan nog,’ zei ik tegen mezelf en ik kleedde me aan om naar Claire te gaan.

De buurvrouw op de hoek had gevraagd of mijn vrouw mij nog herkende. ‘Je hoort van die verhalen dat het dan ineens heel erg verslechtert, hè.’

Greet van nummer 47. Nu wist ik het weer. Mijn vrouw was beter in het onthouden van namen en gezichten. Van Damhuizen wist ik me te herinneren omdat hij zo’n pokdalige kop had en altijd liep te zeiken.

‘Natuurlijk herkent ze me,’ zei ik. ‘Tenminste, meestal wel. Regelmaat is belangrijk. En ze herkent altijd geuren, geluiden, muziek. Vooral muziek.’

‘Bloemen vangen het licht,’ zei mijn vrouw als ik een boeket had meegenomen. ‘Zie je dat, Cor? Hoe kunnen ze anders zo kleurig zijn? God, ik hou er zo van. Snoepjes zijn het. Snoepjes!’

De rituelen die we samen hadden brokkelden af als versuikerde herinneringen. Als je ze aanraakte, werden het losse korreltjes die door je vingers glipten. De uren die we samen doorbrachten om die herinneringen te vangen in het losse web van haar geheugen werden langer, de minuten waarin we een geschiedenis met elkaar deelden steeds korter. Wat overbleef waren de stilte en de dagelijkse dingen. De gesprekken in het donker, de woorden die je niet tegen elkaar zei. De plaatjes die we draaiden. De programma’s waar we naar keken.

Ik betrapte mezelf erop dat ik soms nog tegen haar praatte, ook nu ze niet meer dan een inscriptie was. Een gebeitelde naam. Een voltooid leven, gehouwen in steen. De doodbidder had daarover gesproken, of hoe noem je zo’n kerel tegenwoordig? ‘Uw vrouw heeft een rijk, voltooid leven gehad.’

Wie bepaalt dat? Wie vindt dat?

Niets is ooit voltooid. Je blijft altijd met vragen zitten. Met onopgeloste zaken. Je maakt geen cirkels in het leven, je vormt een paar penseelstreken. De meeste komen nergens op uit. Dat weet ik nu. De dood is een hapering, en als je weer wakker wordt ben je ergens anders. Dat is alles.

3

Tegen het jonge meisje had ik gezegd dat ik soms nog tegen mijn vrouw praat.

‘Ik hoor haar stem nog,’ zei ik. Misschien vond ze het geraaskal van een oude man. Toch gaf ze mij nooit het gevoel dat ik haar vermoeide.

Ik kneep mijn shaggie uit en vertrapte de peuk onder mijn voet. Het riet aan de waterkant was flink gegroeid. Vers groen uit de weke, houtkleurige stronken. Het jonge loof aan de takken van de bomen rilde in de wind. De sternen vlogen over mij heen en scheerden langs het water. De roep van de scholeksters klonk als een geheime morsecode. Ze leken soms in gevecht met de jonge zwaluwen, die halsbrekende capriolen uithaalden en het licht op hun donkere vleugels vingen terwijl ze hun witte buikjes plagerig aan de andere watervogels lieten zien. Met de punten van hun vleugels raakten ze soms het wateroppervlak en maakten ze kringen in het water. Net de lichtvoetige aanrakingen van een balletdanseres. Verdomme, wat een acrobaten! Een aalscholver stond met zijn zwarte, glimmende vleugels gespreid op een brede boomtak aan de waterkant, alsof iemand hem aan een denkbeeldig kruis genageld had. De basten van de bomen leken te kraken, omdat ze in de lente waren gegroeid en het loof zich had ontvouwd. De knotwilgen waren uitgelopen, en de jonge herten die eerst nog schuw door het bos sprongen met hun witte wippende kontjes, bleven nu vaker brutaal staan. De waterjuffers dansten elke ochtend op het meer, in gezelschap van de speelse zwaluwen en de jonge sternen. De zomer werd verwelkomd.

Ik haalde het schrift van Amy uit de zak van mijn legerjack. Een rode harde kaft. EET AMY stond in een vlekkerig handschrift op het omslag. Vreemde titel. Misschien stond er eerst: ‘Ik heet Amy’.

Hoe kwam ze hier?

Het was niet het grootste meer in het gebied. Het riet en de bomen en de licht glooiende heuvels zorgden ervoor dat je dit meer makkelijk over het hoofd zag. Het was niet mooi rond uitgegraven, maar had wat puntige inhammen, alsof het een bloem was met opengevouwen bladeren. Toen het recreatiegebied twintig jaar geleden werd aangelegd had het werk maanden stilgelegen nadat er archeologische vondsten waren gedaan. Daarna ging het de archeologen vooral om de diepte, niet zozeer om de vorm van het meer.

De meeste mensen liepen eraan voorbij, fietsten eraan voorbij. Zelfs op een zonnige dag was het hier rustig. Toch had Amy het meer gevonden, per ongeluk, ongetwijfeld. Ze had me niet gezien toen ik haar voor het eerst aan de rand van het water zag. Haar voeten verdwenen in de zachte klei, verraderlijke, cementachtige drab, totdat het leek of ze een jonge boom was die hier was gegroeid. Kijk haar staan. Kijk dan, Muis!

Ze keek naar het water en leek bevangen door het geluid van de kabbelende golfjes en de wind die door het jonge bladerdek van de bomen ruiste, en door het zachte gekletter van de takken die elkaar raakten.

‘Pas op dat je niet vast komt te zitten,’ zei ik.

Ze schrok, keek om zich heen en verloor bijna haar evenwicht. Ik stond op en hief mijn hand op om haar te laten zien waar ik zat.

‘Pas op!’ zei ik weer. ‘Die kleigrond is gevaarlijk. Voordat je het weet kom je er niet meer uit. Als je voorovervalt kunnen er ernstige ongelukken gebeuren.’

Ze probeerde op één been te leunen om zo het andere been los te kunnen wrikken.

‘Ik zit vast,’ zei ze.

‘Wacht, ik kom.’

Ik legde mijn jachtgeweer opzij en liep naar haar toe. Onderweg pakte ik een stevige stok en hield het uiteinde vast. Muis was opgewonden en liep nerveus rondjes om mij heen.

‘Hier, pak vast,’ zei ik toen ik haar de stok aanreikte.

Ze greep naar de stok en viel voorover.

Ik trok haar naar de kant. Het viel me op hoe zwaar ze was. Ze deed haar jas uit, zat op haar knieën aan de rand van het meer en bekeek haar natte, vieze jurk, en de krassen op haar benen. Ze had lelijke verwondingen aan haar dijbenen, een schaafwond bij haar hoofd, en haar jurk zat onder het bloed. Verdomme, was ze zo lelijk gevallen? Ze moest naar de dokter. Muis likte enthousiast de wond bij haar slaap.

‘Kom, Muis! Muis! Laat haar even op adem komen.’

Wilde ganzen vlogen over en gakten klagerig. Het meisje ademde iets rustiger, keek heel even op naar de ganzen die voorbijvlogen en ontweek mijn blik. Wat was er met haar gebeurd?

Haar haren kleefden aan haar gezicht en in haar nek. Ik zag hoe angstig ze keek. Een gejaagde blik in haar grote, groene ogen. Ze leek verward. Angstig en verward, zoals de hazen waar ik vroeger op joeg, die zich uit de voeten maakten bij het eerste gemiste schot. De lange poten, de witte staarten, zigzaggend door het veld.

Het meisje had het koud. Haar kleine tepels priemden tegen de lichte stof van haar jurk en haar bleke, verkleumde lichaam rilde, maar toch gaf ze niet toe.

Ik gooide de stok achter mij neer en bekeek haar verwondingen. Ze zagen er ernstig uit. Muis rende naar de stok en begon erop te knagen.

‘Je moet naar de dokter,’ zei ik, maar ze schudde onmiddellijk haar hoofd. Ik keek om me heen en vroeg mij af hoe ik haar het beste kon helpen. Ik gaf een knikje richting haar verfrommelde zwarte jas waar allerlei stenen en keien uit waren gevallen.

‘Wat moet je daarmee?’

‘School,’ zei ze. Het leek een stuiptrekking.

‘School, zeg je? Wat is er met school? Moest je daarnaartoe? Zo laat nog? Rustig maar.’ Ik pakte een flesje water en een zakdoek uit mijn rugzak. Water, bedoeld om de smaak van lauwe koffie uit mijn thermoskan mee weg te spoelen, en voor Muis, als hij de uitwerpselen van de Schotse hooglanders had aangevreten en ik zijn bek moest uitspoelen.

‘Wil je wat water?’

Muis rende naar mij toe en snuffelde in mijn rugzak, op zoek naar hondensnoepjes. Ik duwde zijn snoet weg. Het meisje schudde weer haar hoofd.

‘Luister, jongedame,’ zei ik. ‘Je zit onder het bloed, je verdronk bijna in het meer, je moet echt naar de –’

‘Ik moet naar school,’ zei ze. ‘Ik fietste – ik rende.’

Ik had mijn zakdoek natgemaakt en depte haar gezicht, en duwde Muis nog eens bij de rugzak vandaan.

‘Fietste of rende?’ vroeg ik.

Het meisje schrok van de natte doek tegen haar slaap, haar borst zwol op van schrik, en daarna kneep ze haar ogen dicht. Het bloed vermengde zich met de vochtige doek en even leek het nog erger door de lichtrode vegen over haar gezicht. Ze zag eruit of iemand haar beschilderd had.

‘Rustig maar, dit verzacht een beetje,’ zei ik. ‘Heb je geen telefoon bij je? Wil je iemand bellen?’

‘Nee,’ zei ze haastig, ‘dat hoeft niet.’ Ze bleef mijn blik ontwijken.

Ik bekeek de beschadigingen op haar benen, de krassen op haar armen, de rode vlekken op haar jurk, de wond bij haar hoofd. Ze had een lelijke val gemaakt! Misschien niet bij het meer, maar ergens anders. Op weg hiernaartoe. Er waren hobbelige wegen. Keien. Grind. Onverharde paden. Door de kleigrond waren de glooiende paden glad, en het grind kon voor gevaarlijke valpartijen zorgen.

Ik bekeek de stenen die uit haar jaszak waren gerold.

‘Dat zijn geen bijzondere stenen, jongedame,’ zei ik. ‘Dat zijn keien. De kans is groot dat ze uit de Rotterdamse haven komen. Je weet dat dit gebied bestaat uit opgespoten, giftig havenslib? Leren ze je niets over dit gebied op school?’

Ze kneep haar ogen weer samen toen ik de zakdoek nog een keer had natgemaakt en op haar gezicht drukte. Ze begon te klappertanden.

‘Je moet naar huis, anders vat je kou.’

‘Hoort u hier?’ Ze veegde wat klei van haar jurk en trok haar zwarte jas naar zich toe.

‘Ik ben hier vaak, als je dat soms bedoelt.’

‘Bent u een opzichter?’

‘Nee.’

‘Een jager?’

‘Als je het echt weten wilt, ik spot vogels.’

Ze stond onverwachts op, greep naar haar onderbuik, drukte haar benen samen alsof ze moest plassen en strekte zich een beetje uit met een van pijn vertrokken gezicht. Ze onderzocht mijn vaste stek, zag mijn rugzak, mijn camera, mijn verrekijker, mijn houten kruk, het platgeslagen gras en riet. Ze trok haar wenkbrauwen op toen ze een blik wierp op mijn jachtgeweer.

‘Voor de wilde zwijnen en het gespuis dat hier soms rondloopt,’ legde ik ongevraagd uit. Ze knikte, maar leek er niet gerust op.

‘Ik heb net een wild paard gezien,’ zei ze.

‘Een wild paard? Dat lijkt me onmogelijk. Was je daar zo van geschrokken? Ben je gestruikeld? Ik geloof niet dat ik ooit een wild paard in dit bos heb gezien. Als ik hier niet zit, dan klim ik naar boven, op die uitkijkpost. Daar, zie je? Een wild paard is nog niet voorbijgekomen. Soms een stel idioten, vooral op een zaterdagavond wanneer ze bezopen naar huis fietsen. En er loopt hier een kudde Schotse hooglanders, misschien bedoel je die.’

Ze schudde haar hoofd.

‘Een wild paard,’ zei ze beslist. Ze draaide zich om en keek met gefronste wenkbrauwen naar de houten uitkijktoren.

‘U hoort hier,’ zei ze weer. Ze pakte haar jas en gooide de stenen die nog in haar zakken zaten achteloos op de grond.

‘Dag,’ zei ze kortaf, en ze sloeg haar capuchon met een simpele beweging over haar hoofd.

Ze liep weg op blote voeten.

‘Hé, hoe heet je eigenlijk?’ riep ik haar na, maar ze gaf geen antwoord en liep door het hoge gras naar het bospad.

‘Hallo?’

‘Amy!’ riep ze nog na.

‘Ga je nu naar de dokter? Ik kan je naar huis brengen. Vind je het wel een goed idee om alleen –’

Ze was weg, een schim in de verte. Een elf in een besmeurde jurk. Donkere, wilde haren onder een zwarte capuchon. Dag Amy. Niet op zoek gaan naar wilde paarden in het bos. Die zijn er niet. Op dit moment ben jij het enige wilde wezen in het bos.

Ik liep terug naar mijn stek en bekeek opnieuw de stenen die ze had achtergelaten. Zware stenen. Lelijke, bonkige keien. Ze had duidelijk geen verstand van de natuur. Wat wilde ze ermee? Ze laten zien op school? Ik vroeg me af of ik er goed aan had gedaan om haar te laten gaan. Het werd donker. Ik hoopte dat ze haar weg zou terugvinden, zoals de vogels die elke avond hun vertrouwde plek weer innemen, hoog in de bomen waar niemand ze kan raken.

.

Hij was een lange man en had wild grijs haar. Als ik niet bekend zou zijn met kroeshaar, dan had ik geschreven dat zijn haar wild en kroezig was, zo stug zag het eruit bij de haarwortels. Hij had een strenge blik, met lichtblauwe ogen, fel en schitterend als brandende kolen. Vanuit hun diepzwarte kassen konden ze je indringend aankijken. Zo zag ik hem voor het eerst zitten, met zijn lippen naar binnen gezogen en de kegel van zijn shaggie die elke keer oplichtte in het donker. Zo zag ik hem bijna elke keer. Alsof hij piekerde over iets. Alsof hij peinsde. Alsof hij elk moment uit zijn vel kon springen.

4

Het was een week later. Hoosbuien werden afgewisseld door een zon die wat te bewijzen had. Ik droeg nu eens mijn regenponcho, dan weer mijn vertrouwde legerjack. Ik had eerst bloemen bij het graf van mijn vrouw gebracht op de scooter. De ochtendspits bleef mij verbazen. Wanneer geven mensen het op? Toen Claire nog leefde en ik haar in Meerzorg bezocht zag ik elke ochtend de tientallen lichtjes van de koplampen van auto’s, brommers, scooters, fietsers, het licht van de lantarenpalen, het licht van de stoplichten. Elke ochtend trilde, flikkerde en pulseerde het licht als een kerstslinger door de stad, en daarachter bewogen de mensen. Wat een waanzin. Mijn vrouw had gelijk: ik moest mij er niet druk om maken. ‘Ik hoor je, Claire!’ Ik bracht de bloemen langs, vulde de gieter en schonk de vazen vol. ‘De lente is alweer voorbij,’ zei ik. ‘Ik weet dat je er zo van houdt als het leven zich weer laat zien. Als de lente een gevecht was om de winter te verslaan, dan zag je de zomer als een overwinningsroes, weet je nog?’ Daarna reed ik weer naar huis, zette ik de scooter in de schuur en zag ik Muis met zijn pootjes rechtop tegen het raam staan. We gaan, jongen. We gaan! We vertrokken naar de polder, verdwenen door de donkere ingang van het bos en liepen via smalle, kronkelige bospaden naar het meer.

Daar stond ze weer. Wat was er mis met dat kind? Pikte ze mijn stek in? Daarna verscheen ze er regelmatig. Ik werd er nerveus van. Had ze niets beters te doen? Wat moest zo’n jong kind hier? Misschien hield ze van zwerven door het bos. Je had tegenwoordig van die boomknuffelaars, die kozen voor een alternatief leven. Jonge mensen die ineens weer aandacht kregen voor de natuur. Ze dronken sojamelk, maakten zich druk over de klimaatverandering, droegen piercings, en weigerden vlees te eten en leren schoenen te dragen. In de meeste gevallen was het een bevlieging. Dat was het treurige eraan, het was een overtuiging van niks. Het was geen geloof. Het was geen diepgevoeld respect voor de natuur. Ik hoopte niet dat zij zo’n type was.

Elke keer staarde ze naar het water. Ze wist nu dat ik er ook was. Ik had mij aan haar voorgesteld.

‘Jacob?’ zei ze. ‘Dat klinkt heel oud!’

‘Mijn vrouw noemde me Cor.’

‘Geen verbetering.’

‘Nog steeds bezig voor school?’ vroeg ik.

‘Voor school?’

‘Die stenen in je jaszak, voor school?’

‘O, dat, ja, voor school.’ Ze glimlachte geforceerd, alsof ze niet meer herinnerd wilde worden aan vorige week.

Ik zag dat ze sproetjes had op haar neus, die ze heel even optrok als ze lachte, en daardoor zag ik een paar kleine rimpeltjes. De sproetjes begonnen door het rimpelige oppervlak te bewegen als jonge vlinders die gewekt worden door het ochtendlicht. We zwegen allebei. Zij keek naar het water, ik keek naar de takken van de bomen die over het water hingen. Het was nooit stil hier. Niet aan de waterkant, en ook niet in het bos. Als je goed luisterde, hoorde je in de verte het driftige getimmer van een grote bonte specht. De galm was vooral in de ochtend hol en spookachtig. In mijn notitieboekje was ik bezig met een gedachte over de ijsvogel, maar ik kwam niet verder dan: Een ijsvogel vliegt… Daarna schreef ik: Nog steeds geen ijsvogel gezien, ik geloof wel dat ik er een vriendinnetje bij heb. Ze heet Amy.

Vandaag moest ik beslissen of ik de waarheid zou vertellen over Amy van den Bergh. Waarom zou ik iets over haar vertellen? Wie zou er naar mij luisteren? Wie geloofde mij nog? Een oude man. Nog sterk, zeker. Als ik thuis alleen op de bank zat, voelde ik soms aan mijn biceps. Minder volume, maar nog altijd gespierd. Armen van een zeeman. Ik kon een aardige zwaai uitdelen, als het moest. Maar wie mij voorbij zag lopen zag een oude man, niet een man met stevige biceps die iets te vertellen had, of naar wie iedereen opkeek.

Bij de indianen in Noord-Amerika moest iedereen rekening houden met de ouderen, vertelde onze gids. Mijn vrouw en ik waren ooit in zo’n reservaat geweest. Was het Zuid-Dakota? Droge afgestorven grond waarop een vrolijk inheems dansfeest werd gehouden. Mijn vrouw genoot ervan. Haar donkerblonde, gekrulde haren deinden op en neer. Haar bruine, rimpelige gezicht had nog altijd iets meisjesachtigs. Ze had een stralende glimlach en droeg felrode lippenstift. De gids nodigde ons uit om mee te doen. ‘Een powwow! Kom, we moeten dansen! Doe dan mee, Cor!’ Na afloop mochten we samen met de stamoudsten op de foto. Ze liepen in carnavaleske indianenkleding rond en riepen steeds: ‘Heeyah, heeyah!’ Ik kreeg geen genoeg van de wapperende veren van de hoofdtooi van het opperhoofd, die hij zorgvuldig streelde alsof hij zijn haren kamde. Hij stond naast ons, samen met een paar vrouwen en een andere indiaan. ‘Come, we’ll take picture, just ten dollars!’ fluisterde hij met een brede glimlach in mijn oor. Waren het wel echte indianen? Hun gezichten waren gerimpeld en gehard als de lederen paardenzadels die ik in sommige ranches aan de muur had zien hangen, maar ik was ook Mexicanen tegengekomen, en die hadden hetzelfde gelooide smoelwerk, dezelfde grijns, dezelfde gehaaide blik in hun ogen.

‘Niet iedereen liegt, Cor,’ zei Claire. ‘Niet iedereen is erop uit om je geld af te troggelen.’ De indianen spraken over de dagen dat de pioniers nog niet over het heilige land liepen. De jongeren luisterden graag naar die verhalen, want toen stelden ze nog iets voor. Mooi, de ouderen heersen hier, dacht ik. Misschien wel omdat ze nog altijd leven met de schaduwen en schimmen van vroeger. In Azië is het niet anders. De ouderen maken daar de dienst uit. We zagen het op onze reizen door Indonesië en Thailand. Het oudere Japanse koppel dat we hadden ontmoet in Thailand zei dat de eerste vijftig jaar voor de samoerai in het feodale Japan werd gezien als het gespartel van een jong hert. Ze wijdden hun hele leven aan de bushido, en pas als ze op de helft waren hadden ze de eerste lessen werkelijk begrepen. Je denkt dat je vooruitgaat, maar je spartelt alleen maar.

Dat lijkt me een geweldig idee. Iedereen spartelt in het leven, niemand weet het zeker, ook niet als ze je van het tegendeel proberen te overtuigen. Het was hoopvol als je bedacht dat iedereen maar iets probeerde. Soms lukte het, vaker ging iedereen op zijn gezicht, of je nu jong of oud was. Leeftijd had er weinig mee te maken, je moest het leven willen vangen, je moest het blijven proberen, keer op keer. Jong en oud.

Ik had het ook op zee gezien: een oude bootsman had daar net zoveel aanzien als een jonge kapitein.

‘Kijk je niet meer naar het nieuws?’ vroeg mijn vrouw toen ze nog goed was en ik op een avond de tv uitzette.

‘Waarom zou ik? We zijn een last.’ En daarna kankerde ik nog een tijdje door.

‘Zwartkijker,’ zei ze. Misschien had ze gelijk. Als ik boos of gefrustreerd was over wat ze allemaal weer bekokstoofden in Den Haag, bleef ik mij erover opwinden.

‘Je moet niet zo schelden,’ zei ze. ‘Het leven is bedoeld om lang te leven, daarom heet het ook zo. Anders zou het “even” heten.’

Ik hield van haar eenvoudige levensfilosofie. Ze bracht me ermee tot rust. Niet zelden betrapte ik me erop dat ik zei: ‘Dat is ook zo, je hebt gelijk. Je hebt altijd gelijk.’

5

Ik liep naar de uitkijkpost en klom naar boven. De houten treden kraakten. Ik moest uitkijken waar ik me vastgreep, want het was nog donker en de splinters van het hout joegen zich met gemak in je huid. Voorzichtig, Cor! Mijn rechterhand was nog altijd gekneusd. Het leren hengsel van mijn jachtgeweer sneed in mijn schouder. Ik klom hoger en hoger tot ik op het platform aankwam. In de verte zag ik een reepje van de ochtendschemering, dat de donkerte verdreef. Een goeie vogelaar weet wanneer het licht wordt. Het was vijf uur. Over een half uur zou de zon zich voorzichtig laten zien. De mist hing nog spookachtig boven de velden, maar het zou een heldere dag worden.

Mijn prachtige vrouw had gelijk. De zomer was een overwinningsdans. Alles wat kan leven, zal leven. Ik keek naar de donkere lucht. Ik had hier nog niet zo lang geleden met Amy gestaan. We keken naar elke windrichting. Ik zag hoe ze het licht op haar gezicht ving, hoe ze de wind door haar haar liet gaan en haar handen in de lucht stak alsof ze de wind wilde vangen. Ze leek iets te neuriën, maar ik wist niet welk liedje ze in haar hoofd had.

‘Mijn vrouw hield van het levenslied,’ zei ik. Daar moest ik ineens aan denken. De grote Amsterdamse volkszangers. Accordeonisten. Oude tantes met krasse stemmen die heen en weer wiegen met hun heupen in bloemetjesjurken, en oude mannen die met weidse gebaren drank morsen. Hun neus wordt met elk lied roder, hun woorden worden onverstaanbaarder. En ze heetten allemaal Tante Toos of Gekke Gerrit.

‘Waarom zing je niet, Cor? Zing! Kom op! Doe dan wat! God, je bent ook nooit in voor een lolletje.’

‘Ik luister graag,’ zei ik. Ze verwierp mijn antwoord met een flauw handgebaar. Mijn halve leven had ik mij gericht op wat er aan de andere kant van het water lag. Het ritme van de golven. De schelle, rokerige jazz uit Amerika waarnaar ik luisterde toen ik in mijn hut lag. De klanken van de gamelan in Indië. Ik had de archipel gezien, als jonge jongen al. Een scheepsmatroos aan boord van een groot schip dat naar de Oost voer met mannen die alles al meerdere keren hadden gezien. De oorlog was voorbij, maar ook toen ging het werk gewoon door, zei mijn moeder. De zeevaart was een veilige keuze. Ze priemde vaak haar wijsvinger tegen mijn borst en zei: ‘Je vader is een zakkenwasser, hij heeft me mooi met jullie opgescheept.’

Ik vertelde aan Amy dat ik vroeger met mijn moeder en broertje in een arbeidershuisje woonde, totdat mijn broertje ziek werd en mijn moeder tegen hem zei: ‘Je stinkt, ik verhuis je naar zolder. Ik schaam me kapot. Wat moeten de mensen wel niet denken?’

‘Misschien moet hij naar de dokter, ma,’ zei ik. ‘Er is geen verwarming op zolder.’

‘Lul niet, je broertje heeft last van aanstelleritus.’ Daarna werd er niet meer over gesproken. Mijn broertje had koorts en ijlde en lag elke nacht te rillen. Ik ging naar onze huisarts en wachtte in zijn straat tot hij alle patiënten gezien had en naar huis ging in het donker.

‘Misschien moet u bij mijn broertje komen kijken,’ zei ik.

‘Jacob? Ben jij dat, jongen? Kleine Jacob Mantel?’ De dokter boog licht voorover, zette zijn grote leren tas voor een ogenblik op de grond, en kneep zijn ogen toe.

‘Mijn broertje, Johannes, is ziek.’

‘Jezus, jongen, weet je hoe laat het is? Ziek, zeg je? Waarom komt je moeder dan niet?’

‘Mijn moeder zegt dat hij zich aanstelt. Ik denk dat we geen geld hebben voor medicijnen.’

‘Ik kom deze week wel even langs, jongen. Als je moeder mij binnenlaat, natuurlijk.’

Maar mijn moeder had hem voor de deur laten staan en dat kostte mijn broertje zijn leven. Iedereen kende mijn moeder. Ze was luid en hooghartig, ook al hadden we geen cent te makken. Niets was ooit goed genoeg. Ze had altijd iets te klagen. Misschien was mijn vader daarom vertrokken. Mijn vader die ik te kort kende om ‘ouwe’ te noemen. Wat had hij me ooit gezegd? ‘Laat ze je in dit leven niets wijsmaken, jongen. Doe wat je voelt dat je moet doen.’ Was dat het? Hij zat op de rand van mijn bed. Ik herinner me de dranklucht en dacht dat het zijn lichaamsgeur was. Zijn unieke eau de cologne. Ik was vijftien jaar en mijn moeder gaf me een pakje shag en bracht me naar de kade in Rotterdam. ‘Die mannen zorgen goed voor je,’ zei ze, en ze wees naar de volwassen matrozen die aan dek stonden te grijnzen en te zwaaien. ‘Luister goed en doe je best. Denk nergens aan. Je hebt hier niets meer te zoeken. Niet meer. Je bent alleen.’

Mijn moeder was veranderd sinds Johannes er niet meer was. Ze duwde me vooruit en veegde de tranen uit haar ogen. Ze had ons altijd als last beschouwd. Nu was ik plots een los eindje dat ze wilde oplossen. Ik meldde me aan, bezocht de scheepsarts, die in mijn armen kneep en in mijn mond keek, en die aan mijn ballen voelde en een vinger in mijn reet stak terwijl ik op bevel moest kuchen. Alles was in orde. De tandarts inspecteerde mijn gebit. Hij lachte en zei: ‘Sterk genoeg om op een houtje te bijten als je je stierlijk verveelt.’ Daarna huilde ik mijzelf de eerste nachten op zee in slaap, maar ik ondekte al snel dat niemand zit te wachten op een jankerd.

‘Ga je daar nog lang mee door, of hoe zit dat?’ zeiden de andere matrozen. De eerste stuurman hield me uit de wind. ‘Hou daarmee op, krotenkoker,’ fluisterde hij me toe. ‘Wil je dat ze je overboord pleuren? Ze doen het, hoor. Ik heb het ze godverdomme zien doen.’

‘Hebben wij weer, een janksmoel!’ brulden de matrozen tijdens het eten. ‘Zullen we hem lozen?’ Dat was de laatste keer dat ik in het openbaar heb gehuild. Ik verdiende geld. Ik mocht roken. Dat betekende iets. Roken verdreef de verveling als we niet hoefden te werken. En ik was tenminste op weg ergens naartoe. De oorlog was al enkele jaren voorbij, maar de ellende en armoede duurden voort. We zagen hoe de zon in de zee zakte en mijn maten en ik rookten onze saffies. En dan droomde ik dat ik in het paradijs was.