REBECCA SOLNIT

Mannen
leggen
me altijd
alles uit

Uit het Engels vertaald
door Hester Tollenaar

Uitgeverij Podium
Amsterdam

Oorspronkelijke titel Men Explain Things to Me

Oorspronkelijke uitgever Haymarket Books

© 2014 Rebecca Solnit

© 2017 Nederlandse vertaling Hester Tollenaar/Uitgeverij Podium

© 2017 Nederlandse vertaling ‘De doos van Pandora en de

vrijwillige politie’ Bert Meelker/Uitgeverij Podium

© 2017 Inleiding Marja Pruis

Boekverzorging Bij Barbara

Beeld Ana Teresa Fernandez

Foto auteur Jude Mooney

Verzorging e-book Coco Bookmedia

ISBN e-book 978 90 5759 840 1

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, maart 2017

www.uitgeverijpodium.nl

Voor de grootmoeders, de gelijkheidspredikers, de dromers, de mannen die het begrijpen, de jonge vrouwen die doorgaan, de oudere die de eerste stappen hebben gezet, de gesprekken die niet stilvallen, en een wereld die Ella Nachimovitz (geboren in januari 2014) tot volle bloei zal laten komen.

INLEIDING MARJA PRUIS

Zwerfster uit roeping en plezier

Zo iemand als Rebecca Solnit hebben wij niet in Nederland. Dat zeg ik niet vanuit een minderwaardigheidscomplex, maar gewoon nuchter constaterend. Het ontbreken van het type publiciste dat Solnit is, heeft nu eens echt met de beperkte omvang van ons land te maken in vergelijking met die immense Verenigde Staten. Solnits activistische journalistiek spruit voort uit verontwaardiging over de toenemende ongelijkheid tussen zwart en wit, man en vrouw, arm en rijk, en uit ongerustheid over hoe de regering van haar land omspringt met het milieu en het klimaat. Daarnaast is ze van huis uit historicus en kunstcriticus. De combinatie van maatschappelijk engagement en academische discipline, tezamen met haar ‘zachte’ en ‘harde’ belangstelling voor kunst en techniek, maakt haar tot een zeldzame donna universale en een journalist van formaat, toegesneden op de reikwijdte van haar achterland.

Solnit denkt groot en maatschappelijk, en schrijft over thema’s die buiten het traditioneel vrouwelijke domein vallen. Het gevolg daarvan is dat ze nogal eens oploopt tegen seksestereotype verwachtingen, oordelen en impertinenties. Hierdoor is ze óók over flagrante schendingen van vrouwenrechten gaan schrijven, wederom zowel op het niveau van wereldpolitiek als op het niveau van de eigen persoonlijke ervaringen. Het lijkt belangrijk om dit te stipuleren: dat het feminisme van Solnit een sluimerende vanzelfsprekendheid is, en niet het startpunt van waaruit ze de wereld is gaan beschouwen. Het is waarschijnlijk een van de redenen dat áls ze dan een keer uithaalt naar de mannelijke soort, zoals in het titelessay van deze verzamelbundel, dit meteen zo’n hoge impact heeft.

Toen het essay ‘Men Explain Things To Me’ in de oorspronkelijke versie verscheen op het alternatieve online nieuwsplatform Tomdispatch.com, verspreidde het zich als de spreekwoordelijke olievlek. Opeens had iemand een verschijnsel benoemd dat daarvóór nog geen naam had, zoals Betty Friedan begin jaren zestig het vage ongeluk van huisvrouwen betitelde en daarmee een slinger gaf aan wat de tweede feministische golf zou worden. Toch is de term ‘mansplaining’ die kort na publicatie van het essay in zwang raakte, niet afkomstig uit de koker van Solnit zelf, zoals ze schrijft in een postscriptum bij haar essay. Sterker nog, en dit is typerend voor haar journalistieke integriteit en afkeer van makkelijk scoren: ze heeft zo haar twijfels over het woord, en gebruikt het zelf in principe niet. Het gaat immers niet om een aangeboren afwijking van mannen in het algemeen, licht ze toe. Er zijn gewoon mannen die zich hieraan soms schuldig maken. Waar ze zich dan wel weer veel zorgen over maakt is dat de ongewenste uitlegdrift van die mannen betekent dat ze daarmee in feite vrouwen het zwijgen opleggen.

Patronen blootleggen, daarom is het Solnit te doen, of het nu gaat om geweld tegen vrouwen, de naweeën van de revolutie in Nicaragua, het veranderen van het landschap in de Midwest of de omgang met kernafval. Daarnaast gaat het in haar essays om zaken die op het eerste gezicht veel minder concreet zijn: over verdwaald raken, verrast worden, over het niet-weten als opperste vorm van wijsheid. In de boeken die ze tot nog toe publiceerde, zo’n vijftien in totaal, wordt een historisch overzicht van de fotografie gekoppeld aan milieukwesties, de belangstelling voor antropologie en architectuur verbonden aan de geschiedenis van het wandelen, en een loflied op het intellectueel zwerven bezongen in een veldgids om te verdwalen.

De voorliggende bundeling biedt een prachtige staalkaart van Solnits kunnen: naast het beroemde titelessay bevat het een grimmige verhandeling over verkrachting en tevens de oproep om een halt toe te roepen aan deze wijdverbreide misdaad tegen de mensheid, een onvermoeibaar doordenken over de ware betekenis van het huwelijk, of wat het huwelijk zou kunnen zijn, een bespiegeling over de zichtbaarheid en onzichtbaarheid van vrouwen naar aanleiding van actuele kunst en geschiedenis, een diepgravende lezing van de ontsnappingskunst van Virginia Woolf en tot slot een bespiegeling over het nieuwe feminisme, internationaal gezien.

Solnit, opgegroeid ten noorden van San Francisco, is in hart en nieren een zwerver. De wandelmetafoor die ze opvoert in de inleiding van Wanderlust: A History of Walking (2000) gaat op voor haar manier van schrijvend de wereld bedwingen. Ze passeert monter alle mogelijke gebieden, van anatomie tot tuinieren, van literatuur tot religiestudies, en trekt zich nauwelijks iets aan van traditionele scheidslijnen of afgebakende expertises. Haar kunst is juist om nieuwe verbanden te creëren; de coherentie ontstaat al meanderend. Persoonlijke anekdotiek wordt afgewisseld met reportage-elementen, kritische analyses met lyrische bespiegelingen. Haar literaire essays kunnen zich meten met die van George Orwell en Susan Sontag, zij het dat Rebecca Solnit net nog een tandje bijzet qua praktische strijdlust. Wat dat betreft heeft ze met haar meest recente boek, het vorig jaar verschenen Hope in the Dark, een persoonlijke gids voor activisten, al een voorschot genomen op het presidentschap van Trump.

Boven haar bureau heeft Solnit een alinea uit het beroemde manifest van George Orwell hangen, ‘Why I Write’. Het is de passage waarin hij verklaart te schrijven omdat er een leugen is die hij wil blootleggen, een feit waarop hij de aandacht wil vestigen, en daarvoor gehoor te creëren. Maar dat hij óók schrijft vanwege de esthetische ervaring. Ook al lijkt het er soms op alsof hij propaganda bedrijft, als je goed leest zul je zien hoe belangrijk de irrelevante details zijn, hoezeer de vertelstijl gepolijst is, en hoe groot het plezier is in uiterlijkheden, in de trivialiteiten van het aardse bestaan.

Met name dat plezier, als noodzakelijk onderdeel van leven en werk, neemt Solnit ter harte, ook al is het misschien niet het eerste wat in je opkomt als je haar essays leest. Zij is evenmin als Orwell frivool te noemen; wat ze delen is hun elegantie, felheid, humor, de kunst om het kleine met het grote te verbinden. En natuurlijk het feit dat ze, zonder de moraalridder uit te hangen, de wereld willen veranderen.

Marja Pruis

Hoofdstuk 1

Mannen leggen me altijd alles uit

2008

Ik heb nog steeds geen idee waarom Sallie en ik naar dat feestje gingen in het bos boven Aspen. Alle gasten waren ouder dan wij en op een stijlvolle manier saai, zo oud dat wij veertigers doorgingen voor de jongedames van het gezelschap. Het huis — een rustieke luxehut op zevenentwintighonderd meter hoogte, met elandgeweien, een houtkachel en overal kelims — was fantastisch, als je van Ralph Lauren-achtige chalets houdt. We stonden op het punt te vertrekken toen onze gastheer zei: ‘Nee, blijf nog even, ik wil met jullie praten.’ Het was een imposante man met veel geld.

Terwijl de andere gasten verdwenen in de zomernacht liet hij ons wachten, tot hij met ons aan zijn authentieke massief houten tafel ging zitten en tegen me zei: ‘Zo… Ik begrijp dat je een paar boeken hebt geschreven?’

‘Behoorlijk wat, eigenlijk,’ antwoordde ik.

Op een toontje waarmee je de zevenjarige dochter van een vriendin naar haar fluitlessen vraagt, vervolgde hij: ‘En waar gaan die zoal over?’

De zes of zeven boeken die op dat moment waren verschenen, gingen over van alles en nog wat, maar ik begon hem, op die zomerdag in 2003, te vertellen over het meest recente, River of Shadows: Eadweard Muybridge and the Technological Wild West, dat gaat over het verdwijnen van tijd en ruimte en de industrialisering van het dagelijks leven.

Zodra ik Muybridge had genoemd, onderbrak hij me. ‘Ah, wist je al dat er dit jaar een héél belangrijk boek over Muybridge is verschenen?’

Ik ging zo op in mijn toegewezen rol van groentje dat ik best wilde geloven dat er misschien nóg wel een boek over hetzelfde onderwerp was verschenen en dat ik dat op de een of andere manier had gemist. Hij begon te vertellen over dat héél belangrijke boek — met de zelfgenoegzame blik die ik maar al te goed ken van mannen die graag lang uitweiden, starend naar de vage verre horizon van hun eigen autoriteit.

Laat ik hier wel even melden dat mijn leven is bezaaid met geweldige mannen, zoals de talloze redacteuren die me sinds mijn jonge jaren hebben aangehoord, aangemoedigd en gepubliceerd, mijn grenzeloos lieve jongere broer en mijn fantastische vrienden, die net zoals de klerk uit De Canterbury-verhalen die ik me nog herinner van meneer Pelens lessen over Chaucer, ‘zelf graag iets leren en anderen graag iets leren’.

Toch zijn er ook die andere mannen. Zoals meneer Heel Belangrijk, die zelfgenoegzaam zat te brallen over dat boek dat ik had moeten kennen, totdat Sallie hem onderbrak en zei: ‘Maar dat is haar boek.’ Of in ieder geval probeerde dat te zeggen.

Hij ging onverstoorbaar verder. Ze moest wel drie, vier keer herhalen dat het mijn boek was voordat het eindelijk tot hem doordrong. En toen trok hij wit weg, als in een negentiende-eeuwse roman. Dat ik echt de schrijfster was van dat heel belangrijke boek dat hij uiteindelijk niet eens bleek te hebben gelezen, maar waar hij een paar maanden eerder in de New York Times Book Review een artikel over had gezien, viel zo moeilijk te rijmen met de keurige hokjes waarin hij zijn wereld had onderverdeeld dat hij sprakeloos was — heel even, en daarna begon hij weer lekker lang uit te weiden. Als vrouwen wachtten we natuurlijk tot we buiten gehoorsafstand waren voordat we hard begonnen te lachen — wat we zijn blijven doen.

Ik hou wel van zulke voorvallen, waarbij geniepige en moeilijk aantoonbare krachten ineens onder het gras vandaan komen en zo duidelijk worden als bijvoorbeeld een anaconda die een koe heeft verorberd of een olifantendrol op het tapijt.

ZWIJGEN IS INSTEMMEN?

Natuurlijk, mensen die op feestjes langdurig uitweiden over futiliteiten of complottheorieën zijn van beide geslachten, maar onwetenden met een ongebreideld offensief zelfvertrouwen zijn in mijn ervaring van één en hetzelfde geslacht. Mannen leggen me altijd alles uit, mij en andere vrouwen, ongeacht of ze weten waar ze het over hebben. Sommige mannen.

Iedere vrouw begrijpt wat ik bedoel. De laatdunkendheid die lastig kan zijn voor vrouwen in allerlei sectoren, die vrouwen ervan weerhoudt zich uit te spreken en van zich te laten horen, als ze dat al zouden durven, die jonge vrouwen de mond snoert door ze — zoals bij intimidatie op straat — het gevoel te geven dat dit niet hun wereld is. De laatdunkendheid die hen oefent in zelftwijfel en zelfbeperking, terwijl het mannen sterkt in hun ongefundeerde zelfoverschatting.

Het zou mij niet verbazen als de Amerikaanse politieke ontwikkelingen sinds 2001 deels te maken hebben met een daarmee samenhangende soort ‘doofheid’, zoals jegens Coleen Rowley, de FBI-medewerkster die al in een vroeg stadium waarschuwde voor Al-Qaida. Al luisterde de regering-Bush eigenlijk nérgens naar, ook niet naar de beweringen dat Irak geen banden met Al-Qaida had, net zomin als massavernietigingswapens, of dat de oorlog geen ‘makkie’ zou zijn. (Zelfs mannelijke experts wisten niet door te dringen tot dit fort van zelfgenoegzaamheid.)

Bij die oorlog speelde arrogantie misschien een rol, de oorlog waar ik het over heb, is juist een oorlog die bijna iedere vrouw dagelijks voert met zichzelf en het idee dat ze overbodig is, een oorlog die haar haar stem afneemt en waar zelfs ik, ondanks een vrij geslaagde carrière als schrijfster (die uitgebreid onderzoek doet en feiten natrekt), nog last van heb. Uiteindelijk liet ik meneer Belangrijk met zijn protserige zelfvertrouwen immers toch over mijn minder stevige zelfverzekerdheid walsen.

Vergeet niet dat ik veel meer bevestiging heb gekregen voor mijn recht om te denken en spreken dan de meeste vrouwen. En dat ik heb geleerd dat de nodige zelftwijfel juist helpt om te kunnen begrijpen, verbeteren, luisteren en ontwikkelen, hoewel te veel zelftwijfel verlammend werkt en mensen die blaken van zelfvertrouwen arrogante idioten zijn. Tussen die twee uitersten bestaat een mooie middenweg waar de seksen naartoe worden gedreven, een gastvrije evennachtslijn van geven en nemen, waar we allemaal zouden moeten samenkomen.

Extremere versies van onze situatie bestaan bijvoorbeeld in landen in het Midden-Oosten, waar de getuigenis van een vrouw geen juridische waarde heeft, waardoor een vrouw niet kan getuigen dat ze is verkracht als er geen mannelijke getuige is om de mannelijke verkrachter te weerspreken. En die is er zelden.

Geloofwaardigheid is een essentieel overlevingsmiddel. Toen ik nog jong was en net begon te begrijpen waar feminisme over ging en waarom het nodig was, had ik een vriendje met een oom die kernfysicus was. Tijdens een kerstfeest vertelde die man — alsof het iets luchtigs en grappigs was — dat de vrouw van een buurman uit zijn wijk vol bomproducenten ooit midden in de nacht naakt haar huis uit was gerend, gillend dat haar man haar probeerde te vermoorden. Maar, vroeg ik, hoe wist u dat dat niet waar was? Waarop hij geduldig begon uit te leggen dat het om keurige middenklassers ging en het dus simpelweg onmogelijk was dat haar man haar probeerde te vermoorden. Het leek hem waarschijnlijker dat ze niet goed snik was.

Zelfs voor het laten opleggen van een straatverbod — een betrekkelijk recente juridische mogelijkheid — is geloofwaardigheid nodig om de rechtbank ervan te overtuigen dat een of andere vent een bedreiging vormt, en vervolgens mag je hopen dat het door de politie wordt gehandhaafd. Een straatverbod werkt meestal trouwens toch niet.

Geweld is een manier om mensen het zwijgen op te leggen, ze hun stem en geloofwaardigheid te ontnemen en jezelf te doen gelden als degene die over hun bestaansrecht beslist. Elke dag worden er in de Verenigde Staten ongeveer drie vrouwen vermoord door hun echtgenoot of ex-echtgenoot, en het is een van de voornaamste doodsoorzaken onder zwangere vrouwen. Aan de basis van de strijd van feministen om iedere vorm van verkrachting, huiselijk geweld en seksuele intimidatie op het werk wettelijk te erkennen als misdrijf, ligt de noodzaak om vrouwen geloofwaardigheid te geven en te zorgen dat ze gehoord worden.

Volgens mij werd vrouwen pas echt de status van mens toegekend toen de ernst van het geweld tegen hen werd ingezien, toen de grote zaken die hen tegenhouden en vermoorden juridisch werden aangepakt, vanaf halverwege de jaren zeventig — lang na mijn geboorte dus. En wie wil stellen dat seksuele intimidatie op de werkvloer niet een zaak is van leven of dood, moet bedenken dat de Amerikaanse marinier Maria Lauterbach op haar twintigste waarschijnlijk is vermoord door een hoger geplaatste collega, op een winteravond, vlak voordat ze zou gaan getuigen dat hij haar had verkracht. De verkoolde resten van haar zwangere lichaam werden gevonden op de vuurplaats in zijn achtertuin.

Constant beweren dat hij weet waar hij het over heeft en zij niet, al is het maar terloops, laat het lelijke in deze wereld voortbestaan en verduistert het licht. Na verschijning van mijn boek Wanderlust in 2000 merkte ik dat ik me minder snel liet wegpesten van mijn eigen interpretaties en waarnemingen. Rond die tijd heb ik me ook tweemaal verzet tegen het gedrag van een man, om vervolgens alleen maar te horen te krijgen dat de gebeurtenissen heel anders waren gelopen dan ik beweerde en dat ik subjectief, oneerlijk, te fantasierijk en overspannen was — oftewel: een vrouw.

Meestal zou ik zijn gaan twijfelen aan mezelf en me hebben ingehouden, maar met mijn publieke status en aanzien als geschiedschrijver durfde ik voet bij stuk te houden. Helaas krijgen maar weinig vrouwen zo’n oppepper en moeten er miljoenen vrouwen op onze planeet rondlopen die wordt verteld dat ze geen betrouwbare getuige zijn van hun eigen leven en geen gebruik mogen maken van de waarheid, nu niet en nooit niet. Dat gaat verder dan Uitleggerige Mannen, maar behoort wel tot dezelfde archipel van arrogantie.

Mannen leggen me nog steeds alles uit. En geen enkele man heeft ooit zijn excuses aangeboden voor het onterecht uitleggen van dingen waar ik verstand van had en hij niet. Maar volgens de statistieken heb ik misschien nog een jaar of veertig te leven, dus wie weet. Al ga ik niet wachten tot ik een ons weeg.

VROUWEN VECHTEN OP TWEE FRONTEN

Een paar jaar na die idioot in Aspen was ik in Berlijn om een lezing te geven; de marxistische schrijver Tariq Ali nodigde me uit voor een diner met een mannelijke schrijver, een vertaler en drie wat jongere vrouwen, die nogal mak waren en vrijwel het hele diner hun mond hielden. Tariq was geweldig. Misschien was de vertaler niet blij met mijn aandeel in het gesprek, maar toen ik vertelde hoe Women Strike for Peace, een bijzondere maar weinig bekende in 1961 opgerichte beweging tegen kernwapens en oorlog, had geholpen bij het uitschakelen van de communistenjagers van de House Committee on Un-American Activities (HUAC), haalde meneer Heel Belangrijk naar me uit. De HUAC bestond begin jaren zestig niet eens, beweerde hij stellig, en dat een vrouwengroep zo’n belangrijke bijdrage had geleverd aan de ondergang van de HUAC was sowieso onzin. Hij zei het met zo’n diepe minachting en agressieve zelfverzekerdheid dat erop ingaan me een angstwekkende oefening in zinloosheid en een uitnodiging tot meer beledigingen leek.