JAN EDWARD CRAANEN

Ooit hadden we
een vaderland

Het verdriet van Argentinië

Uitgeverij Podium
Amsterdam

© 2017 Jan Edward Craanen

Omslagontwerp Rob Westendorp

Beeld omslag David Santiago Garcia/Aurora/HH

Foto auteur Ruud Pos

ISBN e-book 978 90 5759 844 9

Verzorging e-book: Coco Bookmedia

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, april 2017

www.uitgeverijpodium.nl

Voor Annick, Florian en Claire

Inleiding

Twee werelden

De ambassadechauffeur maakt vaart op de snelweg naar Ezeiza. We moeten opschieten om niet te laat te komen. Op een winterse augustusdag in het laatste jaar van de twintigste eeuw ben ik op weg naar de internationale luchthaven van Buenos Aires, waar de vip-room is gereserveerd voor hoog bezoek uit Nederland. Het gebeurt niet vaak dat we bezoek uit Nederland krijgen. Dat kan ook moeilijk anders. Argentinië bevindt zich nu eenmaal in een uithoek van de wereld en een Nederlandse minister of andere hoogwaardigheidsbekleder bedenkt zich wel twee keer voor hij of zij besluit zich een slag in de rondte te reizen naar een land dat zo ver weg ligt en waarmee we zo weinig gemeen hebben.

Niet alleen Nederland, de hele bewoonde wereld is in Buenos Aires ver weg. Menigeen krijgt er na enige tijd onherroepelijk last van het complex finis terrae: een grondeloos gevoel van verlatenheid dat gepaard gaat met een angst voorgoed opgeborgen te zijn in el culo del mundo (de kont van de wereld). Is Buenos Aires daarom de stad met de meeste psychiaters per hoofd van de bevolking?

‘In Buenos Aires voel ik me alsof ik het gewicht van de hele aardbol op mijn schouders tors,’ verzuchtte de Colombiaanse schrijver Gabriel García Márquez. Na zijn eerste bezoek keerde hij nooit meer terug naar de stad waaraan hij zijn doorbraak als internationaal gevierd schrijver te danken had. ‘Als je er aankomt is het net alsof er geen ruimte meer is om te ontsnappen. In Mexico-Stad is het goed uit te houden, ondanks de hoogte en de luchtvervuiling. Maar in Buenos Aires, waar de lucht zuiver is, krijg ik het Spaans benauwd.’

Ook Argentijnen zelf kunnen zich maar moeilijk verzoenen met hun land. Of misschien verzoent hun land, dat niet uitblinkt door verdraagzaamheid, zich maar moeilijk met hen. De ongemakkelijke relatie is al zo oud als het land zelf. De Vader des Vaderlands, José de San Martin (1778-1850), El Libertador (De Bevrijder), tijdens zijn leven in eigen land verguisd en bewierookt, bracht van de tweeënzeventig jaar dat hij leefde er maar zestien in Argentinië door. De rest van zijn tijd verbleef hij in Europa, vooral in Frankrijk.

Hetzelfde geldt voor andere bekende Argentijnen. Domingo Faustino Sarmiento (1811-1888), schrijver, onderwijsvernieuwer en zevende president van de republiek, verbleef lange tijd in Chili, Europa en de Verenigde Staten. Volksmenner Juan Domingo Perón (1895-1974) vestigde zich, na omzwervingen langs allerlei onfrisse dictaturen, uiteindelijk in het niet minder onfrisse Spanje van generaal Franco, en schrijver Julio Cortázar (1914-1984) verruilde op jonge leeftijd zijn land voor Parijs om er nooit meer terug te keren. Tangocomponist Astor Piazzolla (1921-1992) woonde vele jaren van zijn leven in Amerika, Frankrijk en Italië. Ernesto ‘Che’ Guevara (1928-1967) ging naar Cuba en groeide uit tot een over de hele wereld vereerde revolutionaire held, Máxima Zorreguieta vertrok via New York naar Nederland en ontpopte zich tot een op handen gedragen koningin.

Zelfs Jorge Luis Borges (1899-1986), die steeds bij hoog en bij laag beweerde zijn geliefde Buenos Aires nooit te zullen verlaten (‘Ze zullen me begraven in de stad waar ik geboren ben’), ging er aan het eind van zijn leven met de angel van een verwoestende kanker in zijn lijf toch stilletjes vandoor om in Genève te sterven. Gedesillusioneerd. Na alles wat er in de jaren zeventig en tachtig in Argentinië was voorgevallen, had hij het vertrouwen in zijn land verloren. Argentinië was in zijn ogen moreel bankroet.

Pendelen tussen Buenos Aires en de buitenwereld. Niet met en niet zonder Argentinië kunnen. Migratie en ballingschap. Haat en liefde. Fascinatie en ontgoocheling. Welke Argentijn heeft niet die dubbelzinnige verhouding met zijn vaderland? Als er zoiets bestaat als een Argentijnse identiteit – en die bestaat, ook al is ze betrekkelijk fragiel – dan is ongemak met het eigen land er een wezenlijk bestanddeel van.

Het laatste bezoek uit Nederland dateerde alweer van negen maanden terug, vlak na mijn aankomst in Buenos Aires. Minister-president Wim Kok was toen met een topzware handelsmissie van president-directeuren van grote bedrijven langs geweest om de economische banden tussen beide landen aan te halen. Er viel weer geld te verdienen in Argentinië nadat de flamboyante peronistische president Carlos Menem in het begin van de jaren negentig met succes zijn land had opengesteld voor buitenlands kapitaal. De gevolgen waren spectaculair: in de periode van 1990 tot 1998 groeide de Argentijnse economie met meer dan 50 procent. Alle reden dus voor het Nederlandse bedrijfsleven om onder aanvoering van premier Kok en staatssecretaris van Buitenlandse Handel Gerrit Ybema een graantje mee te pikken uit de Argentijnse ruif.

Waren de Nederlandse bezoekers maar een aantal jaren eerder gekomen, dan zou het zakelijk profijt vele malen groter zijn geweest. Nu maakten het duo Kok-Ybema en hun team van topmannen hun opwachting in Buenos Aires op een moment dat de Argentijnse economische wederopstanding alweer over haar hoogtepunt heen was. Menems ster was dalende, de glans van zijn presidentschap was in de loop der jaren verbleekt: zijn hervormingen en privatiseringen waren ontaard in corruptieschandalen, de kloof tussen arm en rijk was verdiept, vele Argentijnen belandden onder de armoedegrens en de spectaculaire groeicijfers uit de eerste jaren van zijn presidentschap verdwenen als sneeuw voor de zon. De fiesta Menemista, het Menemistische feest, was voorbij en de kater lag op de loer. De groeimotor begon in de maanden daarna steeds meer te haperen, viel stil en kwam daarna rap terecht in de achteruitmodus. Na Kok werd het oorverdovend stil aan het Nederlandse bezoekersfront.

Tegen die achtergrond kwam het bezoek aan Argentinië van een lid van het Koninklijk Huis, en nog wel de kroonprins, voor wie ik me op die winterdag in augustus naar het vliegveld begaf, dan ook als een welkome verrassing. Op de ambassade begon het gemor over een Haags gebrek aan belangstelling voor Argentinië al op te spelen – een veelgehoorde klacht op Nederlandse vertegenwoordigingen in het buitenland. De opsteker van het bezoek van de kroonprins maakte daar een einde aan.

Het feit dat hij belangstelling toonde voor Argentinië kon het land in Nederland in de toekomst mogelijk meer op de kaart zetten en een gunstige uitwerking hebben op de betrekkingen, ook al ging het slechts om een privébezoek waar om begrijpelijke redenen geen enkele ruchtbaarheid aan werd gegeven. De bemoeienis van de ambassade bij de organisatie van zo’n bezoek is doorgaans minimaal en beperkt zich tot het regelen van een aantal logistieke en veiligheidszaken.

De vlucht is keurig op tijd en de aankomst van de prins, slechts vergezeld door een enkele veiligheidsfunctionaris, verloopt vlekkeloos. Na de begroeting en een kort en vriendelijk welkomstgesprek – precies de tijd die nodig is voor de afhandeling van de bagage – is het moment alweer aangebroken om afscheid te nemen. Maar dan krijg ik te horen dat het afscheid nog even moet worden uitgesteld: het wachten is nog op een tolk die ieder moment met een vlucht uit New York kan arriveren. Korte tijd daarna is het zover en begroeten we een charmante jonge vrouw die de kroonprins gedurende zijn verblijf in Argentinië met raad en daad met het Spaans zal bijstaan. Nietsvermoedend over de ware aard van hun relatie neem ik hartelijk afscheid van prins en tolk, beiden een goed verblijf in Argentinië toewensend.

Veel hitte, weinig licht

Een paar weken later barst in Nederland de bom. Op 31 augustus 1999 bericht de Volkskrant als eerste over een Argentijnse vriendin van de kroonprins. Latijns-Amerika-correspondente Ineke Holtwijk had de primeur. Na knap en koortsachtig speurwerk was ze achter de naam van de vriendin gekomen: Máxima Zorroguita. Afgezien van de twee spelfouten zat ze op het goede spoor. Haar artikel bleek een schot in de roos. De juiste naam en volledige identiteit waren snel achterhaald. Toen bleek dat haar vader staatssecretaris van Landbouw was geweest tijdens de laatste Argentijnse militaire dictatuur waren in Nederland de rapen gaar.

De dagen erna stond op de ambassade de telefoon roodgloeiend. Nederlandse journalisten overrompelden me met een stortvloed aan vragen. Sommigen hengelden naar een introductie voor een interview met de vader van de vriendin. Een reis naar Buenos Aires bleek snel geboekt. Eenmaal in Argentinië aangekomen, werd alles uit de kast gehaald om de vader – van de ene op de andere dag van een volstrekt onbekende Argentijn veranderd in een begeerde trofee – op te sporen, te schaduwen en te spreken te krijgen. Het jachtseizoen was geopend. Wat me vooral is bijgebleven is de verbetenheid waarmee de jacht werd bedreven: een ontketende meute nieuwsjagers die zich door sensatiezucht gedreven als vampiers, dorstend naar bloed, op hun prooi stortten.

De meeste journalisten kwamen na aankomst in Buenos Aires langs op de ambassade. Aanvankelijk was ik zo naïef te denken dat ik de bezoekers een dienst bewees door ze te briefen over de situatie in Argentinië. Lag het niet voor de hand, nu ze toch in Argentinië waren, zich op de hoogte te stellen van de Argentijnse realiteit? Al was het maar als bijvangst van een zoektocht die primair een ander doel had? Hoe het land in rap tempo achteruitging en de armoede in Buenos Aires zich als een olievlek over de stad verspreidde?

Het bleek moeite die niet aan hen was besteed. De enige reden waarvoor ze de lange reis naar Buenos Aires hadden ondernomen, was om een onbekende Argentijn het vuur na aan de schenen te leggen. Ontnuchterd moest ik vaststellen dat nieuws soms alleen nieuws is als het van eigen bodem komt: volkseigen nieuws. Hoe het de Argentijnen verging, hoe dramatisch de ontwikkelingen ook waren die het land doormaakte, het liet de Nederlandse bezoekers over het algemeen Siberisch. Met uitzondering van een enkele Latijns-Amerika-correspondent zoals Ineke Holtwijk was de blik van de Nederlandse journalistiek op Argentinië – kwaliteitskranten niet uitgezonderd – in die dagen naar binnen gericht en verengd tot wat ik in Buenos Aires ervoer als nationale navelstaarderij.

Door het verleden van de vader stond ineens de periode van het politiek geweld in Argentinië in de jaren zeventig in het brandpunt van de belangstelling in Nederland. In mijn gesprekken met de bezoekers vroeg ik aandacht voor de Argentijnse invalshoek bij de beoordeling van die periode. Ik had verwacht dat de journalisten hun bezoek zouden aangrijpen om zich met open blik en in alle onbevangenheid in die periode te verdiepen. Waarom niet gesproken met Argentijnse historici, journalisten en andere opiniemakers om zich ter plekke een actueel beeld te vormen? Ze hadden dan kunnen constateren, zoals later Michiel Baud in zijn onderzoek Militair geweld, burgerlijke verantwoordelijkheid, dat binnen de Argentijnse samenleving over die periode verschillend wordt gedacht. Dat de interpretatie van die periode meerduidig en complex is en niet in een simpel goedfoutschema kan worden gevat.

Maar ook hierin werd ik teleurgesteld. Hun oordeel, gebaseerd op Nederlandse ervaringen in de Tweede Wereldoorlog en losgezongen van Argentijnse verhoudingen, was al geveld voor ze voet op Argentijnse bodem zetten. De zoektocht naar Argentijnse bronnen eindigde in het beste geval steeds bij een Argentijn – meestal dezelfde – die bereid was dit oordeel te bevestigen. Soms kreeg ik de indruk dat de onwrikbaarheid van het oordeel omgekeerd evenredig was met de wil om kennis te nemen van de Argentijnse realiteit.

De dag waarop Jorge Zorreguieta zijns ondanks veranderde in een game changer van de constitutionele verhoudingen in Nederland nam mijn ambassadeurschap een radicale wending. In het kielzog van zijn controversiele verleden werd ik in mijn werk steeds meer geconfronteerd met de periode van de laatste en wreedste militaire dictatuur uit de Argentijnse geschiedenis. En poste in Buenos Aires volgde ik de discussie in Nederland met gemengde gevoelens, waaraan ik destijds door mijn functie in het openbaar geen uiting kon geven.

Klopte het zwart-witbeeld van schuldige militairen versus vreedzame, weerloze slachtoffers wier enige ‘misdaad’ was dat ze links waren, het hart op de juiste plaats droegen en opkwamen voor de belangen van arme mensen in de sloppenwijken? Produceerde het debat in die dagen naast emotie en hitte ook voldoende licht om de tragische periode van politiek geweld in Argentinië in de jaren zeventig in het juiste perspectief te zien?

In Buenos Aires, met één been in de Argentijnse en een ander in de Nederlandse realiteit, raakte ik er steeds meer van overtuigd dat het in Nederland in brede kring bestaande zwart-witbeeld onvolledig was en niet strookte met de werkelijkheid. Dit beeld bijstellen is de belangrijkste drijfveer voor het schrijven van dit boek. Mijn kritiek geldt uiteraard niet de misdaden van de militairen. Ze zijn afdoende gedocumenteerd in het rapport Nunca Más van de Argentijnse waarheidscommissie en werden later in het strafproces tegen de juntaleden bevestigd.

Natuurlijk, professor Michiel Baud had in zijn rapport, dat hij in geheime opdracht van minister-president Wim Kok had opgesteld, al broodnodige nuanceringen en grijstinten aangebracht, maar zijn onderzoek spitste zich toe op de vraag naar de verantwoordelijkheid van burgers bij de mensenrechtenschendingen van het militaire regime. Een beschouwing van de bredere historische context waarin de ontwikkelingen plaatsvonden, viel buiten het kader van zijn opdracht. Wat ging er aan de militaire staatsgreep en de staatsterreur vooraf? Wat was de rol van generaal Perón en zijn peronistische beweging? Wat was de verantwoordelijkheid van de extreem-linkse guerrillagroepen die in die jaren in Argentinië actief waren? Hoe kon in Argentinië gebeuren wat nooit had mogen gebeuren? En hoe kan worden voorkomen dat de demonen uit het verleden de Argentijnen in de toekomst opnieuw tegen elkaar zullen opzetten? Het zijn deze vragen waarop ik in dit boek een antwoord tracht te geven.

Staatsgrepen komen niet uit de lucht vallen. Zelfs Argentijnse generaals besluiten niet, door op een kwade dag met het verkeerde been uit bed te stappen, out of the blue hun medeburgers te vermoorden en te laten verdwijnen. Geweld en terreur vinden hun oorsprong in maatschappelijke en politieke ontwikkelingen. De militaire staatsgreep van 24 maart 1976 en de golf van geweld in die jaren vonden hun voedingsbodem in een samenleving die door populisme, autoritarisme en terreur tot op het bot verdeeld was geraakt, en waarin de haat zo hoog lag opgetast dat het land in een burgeroorlog dreigde te verzinken.

De gestage, onstuitbare economische neergang van Argentinië, dat lange tijd behoorde tot de rijkste landen ter wereld, en de gevoelens van frustratie en ressentiment die dat met zich meebracht beschrijf ik in de eerste twee delen van dit boek, Een aangekondigde ramp en Paradijs verloren. De opeenvolgende militaire dictaturen in de tweede helft van de twintigste eeuw en de opkomst en val van de volksmenner Juan Domingo Perón, die met zijn populistische retoriek de Argentijnen tegen elkaar opzette, sloegen een bres in de Argentijnse samenleving. In veel opzichten is het peronisme te beschouwen als een voorloper – in andere vorm en met andere politieke thema’s – van het populisme dat tegenwoordig in de Verenigde Staten en Europa in opkomst is. Reden temeer om aan dit politieke fenomeen, waar Argentinië al meer dan een halve eeuw ervaring mee heeft, aandacht te besteden.

Populisme en terreur brachten in Argentinië een geweldsspiraal op gang die uiteindelijk culmineerde in de staatsterreur van de militairen. Het geweld kreeg een krachtige impuls toen in de jaren zestig onder invloed van de Cubaanse revolutie marxistische en peronistische guerrillagroepen in Argentinië de kop opstaken en een grote aantrekkingskracht uitoefenden op de Argentijnse jeugd. In het derde deel van het boek, Schitterende jeugd, beschrijf ik de stelselmatig weggemoffelde medeverantwoordelijkheid van de guerrilla voor het politieke geweld in die jaren. Niet om daarmee begrip te wekken voor de abjecte misdaden van de militairen, laat staan om hun staatsterrorisme te rechtvaardigen. Wél om de aandacht te vestigen op de tragiek van een Argentijnse generatie die jong was in die duistere periode en waarvan velen hun geloof om hun politieke idealen met geweld te realiseren met de dood moesten bekopen. De guerrillastrijders werden destijds door progressief Nederland als vrijheidsstrijders omarmd, terwijl we ze nu, vanwege hun gewelddaden waarvan ook onschuldige burgers het slachtoffer werden, waarschijnlijk als terroristen zouden bestempelen.

Het laatste deel, Belast verleden, beschrijft de wijze waarop Argentinië zijn gewelddadige verleden verwerkt, afgezet tegen de manier waarop dat gebeurt in andere Zuid-Amerikaanse landen met een vergelijkbare geschiedenis van militaire repressie (Brazilië, Chili en Uruguay). Argentinië komt de eer toe als eerste en enige land op grote schaal de verantwoordelijken voor de staatsterreur te hebben berecht en bestraft. Maar terwijl de buurlanden belangrijke stappen hebben gezet op de weg naar nationale verzoening, blijven Argentijnen zich verschansen in de loopgraven van hun eigen, partiële gelijk. Het Argentijnse voorbeeld toont aan hoe moeilijk het is om de geest van eenmaal in een samenleving uitgezaaide haat weer in de fles terug te krijgen. De giftige cocktail van economische onzekerheid, populisme en terreur heeft in Argentinië langdurige maatschappelijke schade aangericht. Iets om bij stil te staan, nu ook bij ons de populistische verleiding op de loer ligt en we het hoofd moeten bieden aan de dreiging van terreur.

Omgekeerde wereld

Hoe meer in de Nederlandse beeldvorming de vader werd afgeschilderd als een paria met soms zelfs trekken van een oorlogsmisdadiger, hoe groter de kloof met de Argentijnse realiteit waarin ik als ambassadeur moest opereren. Natuurlijk sprak ik Argentijnen die de discussie in Nederland over de militaire dictatuur en de rol daarin van de vader van de vriendin van de kroonprins verwelkomden. Vooral mensenrechtenorganisaties en organisaties van slachtoffers, zoals de Moeders en Grootmoeders van de Plaza de Mayo, waren blij met de hernieuwde buitenlandse aandacht voor de mensenrechtenschendingen van het militaire regime, temeer omdat in die dagen de veroordeelde militaire juntaleden door de gratiebesluiten van president Carlos Menem weer op vrije voeten waren gesteld. Ze zagen de Nederlandse discussie als behulpzaam bij hun strijd voor gerechtigheid, ook al ging het hun daarbij allerminst om Jorge Zorreguieta maar om militairen die zich schuldig hadden gemaakt aan grove mensenrechtenschendingen.

Daar stond tegenover dat na verloop van tijd de kritische commentaren de overhand kregen. Jorge Zorreguieta was als voorzitter van het Centro Azucarero Argentino, een lobbyorganisatie voor de suikerproducenten in Argentinië, een graag geziene gast bij officiële ontvangsten in Buenos Aires. Hoewel hij niet behoorde tot de relatiekring van de Nederlandse ambassade, kwam ik hem regelmatig tegen op bijeenkomsten en ontvangsten van collega-ambassadeurs. Vooral met de ambassadeur van de Europese Unie, die in Argentinië uit naam van alle EU-landen handelspolitieke belangen behartigde, onderhield hij nauwe betrekkingen. Ook liep ik hem dikwijls tegen het lijf op conferenties en seminars die werden georganiseerd door de Argentijnse regering.

Naarmate de discussie in Nederland meer in de Argentijnse media begon door te sijpelen, gebeurde het me steeds vaker dat ik door Argentijnse relaties kritisch werd aangesproken op de Nederlandse houding. Het ging daarbij zeker niet om onverbeterlijke aanhangers van de militaire dictatuur. Opvallend genoeg waren het juist Argentijnen die de misdaden van de militairen steeds veroordeeld hadden die mij hun onbehagen over de gang van zaken kenbaar maakten. Ze vonden de kritiek uit Nederland paternalistisch en betuttelend. Op basis waarvan matigde Nederland zich een oordeel aan over de Argentijnse samenleving die, meer dan in welk ander land met een belast verleden, in het openbaar en zelfs in de rechtszaal de verantwoordelijken voor mensenrechtenschendingen ter verantwoording had geroepen? Waarom een in Argentinië gerespecteerd burger in de beklaagdenbank zetten? Mocht de Argentijnse samenleving misschien zelf uitmaken hoe ze haar verleden wilde verwerken?

Onbehagen bespeurde ik zelfs op het allerhoogste niveau in Argentinië. Nooit vergeet ik het moment waarop president Fernando de la Rúa het nodig vond in het openbaar Jorge Zorreguieta opzichtig hartelijk in de armen te sluiten. Het gebeurde op een ontvangst ten overstaan van collega-ambassadeurs, pers en autoriteiten. Het was alsof de president met zijn gebaar een statement wilde afgeven: ze mogen je dan in Nederland aan de kant schuiven, maar voor ons hoor je er uitdrukkelijk wél bij. Was het een impliciet protest tegen de Nederlandse afwijzing? De blikken van de aanwezigen in mijn richting lieten er geen twijfel over bestaan. Op dat moment besefte ik hoe twee werelden met volstrekt uiteenlopende mentale opvattingen op elkaar kunnen botsen: wat in Nederland een terechte en volstrekt begrijpelijke discussie was, werd in de Argentijnse kringen waarin ik moest functioneren gezien als misplaatste bemoeizucht.

Op 30 maart 2001 maakte koningin Beatrix in een rechtstreekse televisie-uitzending de verloving bekend van haar oudste zoon met Máxima Zorreguieta. Het onderzoek van hoogleraar Michiel Baud had begin januari tot de conclusie geleid dat vader Jorge Zorreguieta op de hoogte moest zijn geweest van gedwongen verdwijningen, maar dat het praktisch uit te sluiten was dat hij in de periode van zijn regeringsdeelname persoonlijk betrokken was geweest bij de schending van mensenrechten. Minister van Staat en voormalig minister van Buitenlandse Zaken Max van der Stoel had vervolgens met inzet van zijn grote diplomatieke kwaliteiten het pad voor de staatsrechtelijke goedkeuring van het huwelijk geëffend. In een serie delicate gesprekken had hij de vader ervan overtuigd uit eigen beweging af te zien van het bijwonen van de huwelijksplechtigheden. Daarmee was in Nederland de kou uit de lucht. In Buenos Aires was het precies omgekeerd.

De aankondiging van de verloving en het vooruitzicht van een huwelijk van de Nederlandse kroonprins met een Argentijnse vrouw waren in de Nederlands-Argentijnse gemeenschap met groot enthousiasme ontvangen. De jaarlijkse ontvangst voor Koninginnedag die een maand later zou plaatsvinden vormde een prachtige gelegenheid om hieraan uiting te geven. Het was gebruik in Buenos Aires om Koninginnedag te vieren met een receptie voor Argentijnse autoriteiten en relaties, gevolgd door een ontvangst voor de Nederlands-Argentijnse gemeenschap.

Voor de gelegenheid was de ruimte waar de ontvangst zou plaatsvinden opgeluisterd met levensgrote portretten van het verloofde paar. Iedereen verheugde zich erop het feest te vieren in aanwezigheid van de ouders van de toekomstige bruid. De uitsluiting van de vader bij het huwelijk van zijn dochter was binnen de gemeenschap en bij Argentijnse relaties slecht gevallen. Het besluit werd gezien als hardvochtig. Reden te meer om de ouders in Buenos Aires wél uit te nodigen, zo was het algemene gevoel onder de Argentijnse Nederlanders.

De relatie van de vader met het militaire regime kon daarvoor in Argentijnse optiek moeilijk als beletsel worden aangevoerd. Onder de gasten waren immers wel meer Argentijnen die destijds met de militairen hadden samengewerkt, ook in politieke functies. Zo behoorde de econoom Roberto Alemann, die onder de laatste militaire junta minister van Economische Zaken was geweest, tot onze vaste relatiekring. Hij ontbrak op geen enkele Koninginnedagreceptie. En wat te denken van Domingo Cavallo, tijdens de militaire dictatuur staatssecretaris van Binnenlandse Zaken, die als fungerend minister van Economische Zaken uiteraard een uitnodiging ontving. Het zou een eer zijn als deze internationaal bewierookte superminister aan de uitnodiging gehoor zou geven. Om onder die omstandigheden Jorge Zorreguieta, wiens dochter door de gemeenschap in het hart was gesloten, niet uit te nodigen was op z’n zachtst gezegd moeilijk uit te leggen.

Gezien de politieke gevoeligheid nam ik over de uitnodiging contact op met mijn eigen departement, het ministerie van Buitenlandse Zaken. Daar schoof men de heikele zaak als een hete aardappel maar wat graag door naar het ministerie van Algemene Zaken. Het ging per slot van rekening om een Chefsache waarover premier Kok moest beslissen. In mijn gesprekken vroeg ik aandacht voor de wezenlijke verschillen tussen de situatie in Nederland en die in Argentinië. Een besluit dat in de Nederlandse situatie terecht en onontkoombaar was en dat mogelijk hoogoplopende politieke spanningen voorkwam, zou in de Argentijnse verhoudingen juist tot spanningen aanleiding kunnen geven.

De instructie was echter onverbiddelijk: ook in Buenos Aires kon de heer Jorge Zorreguieta niet voor officiële Nederlandse ontvangsten worden uitgenodigd. De reden daarvoor was dat een uitnodiging voor de ontvangst op Koninginnedag zou kunnen worden uitgelegd als een ondermijning van het besluit dat een maand eerder was genomen over zijn aanwezigheid bij de huwelijksplechtigheid. Als hij acte de présence zou geven op de Koninginnedagreceptie in Buenos Aires zou dit door aanwezige Nederlandse journalisten in Argentinië niet onopgemerkt blijven en in Nederland kunnen leiden tot hernieuwde opschudding waar niemand mee was gediend. Ik had voor die argumentatie begrip, hoe moeilijk ze ook was te rijmen met de Argentijnse verhoudingen.

Intussen bereikten me uit de gemeenschap berichten dat sommige leden de zaak hoog opnamen. Mocht de heer Zorreguieta niet welkom zijn, dan zouden zij de Koninginnedagreceptie willen boycotten en zelf een ontvangst willen organiseren waarvoor de ouders van de verloofde van de kroonprins wél zouden worden uitgenodigd. De situatie dreigde uit de hand te lopen. Ze was het spiegelbeeld van de situatie in Nederland: vormde in Nederland de aanwezigheid van de heer Zorreguieta het struikelblok, in Argentinië zorgde juist zijn afwezigheid voor problemen.

Gelukkig had ik inmiddels een goed, discreet werkcontact met de heer Jorge Zorreguieta weten op te bouwen. In een gesprek legde ik hem het gerezen probleem voor. Hij deelde me daarop mee dat hij in de periode van eind april bij zijn dochter op bezoek zou gaan, die in de Verenigde Staten woonde: een elegante uitweg om de gemoederen tot bedaren te brengen. Argentijnen en Nederlanders die me aanspraken op de aanwezigheid van de ouders van Máxima op de officiële ontvangst voor Koninginnedag kon ik geruststellen met de mededeling dat ze er die dag niet bij zouden zijn omdat ze in het buitenland verbleven.

Huil om mij, Argentinië

In de maanden waarin Nederland zich feestelijk opmaakt voor het huwelijk van de kroonprins met zijn Argentijnse bruid, bereidt Argentinië zich voor op de grote kladderadatsch. Onafwendbaar stevent het land af op een nieuw economisch en politiek debacle, terwijl op hetzelfde moment in Nederland, in de woorden van de toenmalige minister van Financiën Gerrit Zalm, ‘het geld tegen de plinten klotst’.

De grootste economische crisis uit de Argentijnse geschiedenis bereikt in december 2001 haar dieptepunt. De aanzet is een run op de bank. Eind november verliezen de Argentijnen het vertrouwen in hun financiële instellingen: massaal nemen ze hun geld op. Om de banken voor instorten te behoeden en een grootscheepse kapitaalvlucht te voorkomen, besluit de regering alle banktegoeden te bevriezen. De corralito, de term waarmee in Argentinië deze regeringsmaatregel wordt aangeduid, verbiedt rekeninghouders meer dan 250 dollar per week op te nemen; transfers naar het buitenland zijn niet langer toegestaan. Het feit dat ze niet meer over hun eigen geld kunnen beschikken, brengt vele Argentijnen tot razernij. Vooral de middenklasse, toch al zwaar op de proef gesteld door de crisis, voelt zich benadeeld. De écht rijken hebben zoals altijd goed voor zichzelf gezorgd en hun geld allang naar buitenlandse bankrekeningen gesluisd.

De bevolking gaat massaal de straat op. Al snel ontsporen de demonstraties in vernielingen van bankkantoren en vestigingen van buitenlandse bedrijven. Tot overmaat van ramp besluit het Internationaal Monetair Fonds op 5 december een tranche van zijn lening niet uit te betalen: de Argentijnse regering zou niet aan al haar verplichtingen hebben voldaan. Zelfs in de chique buurten gaan de bewoners met potten en pannen de straat op (cacerolazos) en eisen onder oorverdovend lawaai het ontslag van de regering. De vakbonden kondigen een algemene staking af. In de buitenwijken worden op grote schaal supermarkten geplunderd. De situatie dreigt volledig uit de hand te lopen. Argentinië is een kruitvat van frustratie en wanhoop.

Wanneer op 19 december op verschillende plaatsen tegelijk rellen en plunderingen uitbreken, kondigt president De la Rúa in een televisietoespraak de noodtoestand af. In plaats van de gemoederen tot bedaren te brengen, bereikt hij met zijn optreden het tegenovergestelde. Het protest zwelt nog verder aan. Het hele land is nu het toneel van oproer, plunderingen en straatgevechten, waarvan de beelden de hele wereld over gaan. Bij bloedige botsingen tussen demonstranten en oproerpolitie komen zevenentwintig mensen om het leven en raken honderden anderen gewond.

Een woedende menigte trekt op naar het presidentieel paleis op de Plaza de Mayo. ‘Que se vayan todos’ (dat ze allemaal opkrassen) schreeuwen uitzinnige demonstranten in koor. Het volk heeft alle vertrouwen in zijn politici verloren. De totale ineenstorting van het land, economisch en politiek, is een feit. President De la Rúa heeft geen andere keus dan op 20 december ontslag te nemen. Zijn aftreden vindt plaats onder beschamende omstandigheden: met een helikopter moet hij vanuit het presidentieel paleis in veiligheid worden gebracht.

Vanaf dat moment is Argentinië een stuurloos schip op een kolkende oceaan. In twee weken verslijt het land vijf presidenten. Na De la Rúa neemt de voorzitter van de Senaat, Ramón Puerta, voor twee dagen het presidentschap waar. Vervolgens kiest het parlement in verenigde vergadering de peronist Adolfo Rodríguez Saá tot nieuwe interim-president. Hij maakt onder luid applaus bekend dat Argentinië niet langer aan zijn schuldverplichtingen zal voldoen, alsof een faillissement iets is om uitbundig te vieren. Een week later is hij alweer vertrokken. Daarna is het de beurt aan de voorzitter van het Huis van Afgevaardigden, Eduardo Camaño, om als waarnemend president op te treden. Na een nieuwe onderhandelingsronde besluiten de Argentijnse volksvertegenwoordigers uiteindelijk de sterke man uit de peronistische partij, Eduardo Duhalde, tot staatshoofd te benoemen. Duhalde krijgt twee jaar de tijd om orde op zaken te stellen. Zijn mandaat komt overeen met de termijn die de ongelukkige De la Rúa nog restte als hij niet het veld had moeten ruimen.

De carrousel van presidentsbenoemingen plaatst ons op de ambassade intussen voor de vraag wat te doen met de uitnodiging aan de Argentijnse president voor de huwelijksplechtigheid in Amsterdam. Toen ik president De la Rúa twee maanden daarvoor de uitnodiging had overgebracht, toonde hij zich zeer vereerd. Hij liet me weten er trots op te zijn dat een dochter van Argentinië in de toekomst misschien wel koningin van Nederland zou worden. Daarna sprak ik hem bij verschillende andere gelegenheden. Iedere keer kwam hij terug op de uitnodiging en herhaalde hij tegenover wie het maar wilde horen hoezeer hij en vooral zijn vrouw Inez uitkeken naar hun bezoek aan Nederland. Met zijn gedwongen vertrek verdween tegelijkertijd het vooruitzicht de huwelijksplechtigheid bij te wonen waar ze zich zo op hadden verheugd.

Als het stof rond de presidentiële stoelendans eindelijk is neergedaald, blijft de vraag of de nieuwe interim-president, de peronist Eduardo Duhalde, de uitnodiging zal aanvaarden enige tijd boven de markt hangen. De Argentijnse president heeft, gezien de dramatische omstandigheden, wel wat anders aan zijn hoofd, zo lijkt het. Het enthousiasme is inmiddels zowel in Nederland als in Argentinië bekoeld.

Aan de onzekerheid komt een einde door een uitspraak van de vrouw van de nieuwe president, Hilda ‘Chiche’ Duhalde. Chiche ziet zichzelf graag als een tweede Evita. Ze ambieert een eigen politieke rol en werpt zich op als het boegbeeld voor de armste groep Argentijnen. Als een journalist haar vraagt of zij in de situatie waarin Argentinië zich bevindt van plan is ‘een kostbare reis te maken naar een mondain feest aan het andere eind van de wereld’, verklaart ze onomwonden dat dat niet zal gebeuren. Ze voelt zich daarvoor te zeer begaan met het lot van al die Argentijnen die het hoofd nauwelijks boven water kunnen houden. Daarmee is de gewenste duidelijkheid geschapen: er zal geen Argentijns staatshoofd bij het huwelijk aanwezig zijn.

De om zich heen grijpende economische misère verhindert ons intussen niet in nauwe samenwerking met het bestuur van de Nederlandse vereniging stug door te gaan met de voorbereidingen van de feestelijke ontvangst van de Nederlandse gemeenschap op de huwelijksdag. Was het verantwoord onder de ellendige omstandigheden waarin Argentinië verkeerde een feest te organiseren? We vonden van wel. De gemeenschap bestaat in Argentinië zeker niet alleen uit gefortuneerde expats. Ook veel Argentijnse Nederlanders wier voorouders naar Argentinië emigreerden, maken er deel van uit. Velen van hen beleven net als andere Argentijnen zware tijden. Ik weet dat met name deze groep extra warme gevoelens koestert bij de verbintenis van de kroonprins met een Argentijnse vrouw. Van alle kanten krijg ik te horen dat men zich op de ontvangst verheugt en dat de gemeenschap op volle sterkte aanwezig zal zijn.

Voor het feest hebben we beslag weten te leggen op het fraaie paleis Sans Souci in een buitenwijk van Buenos Aires. Met de hulp van Philips is er een groot scherm geïnstalleerd waarop de televisiebeelden van de huwelijksceremonie, die om zes uur ’s ochtends lokale tijd beginnen, kunnen worden gevolgd. Vanuit het hele land stromen, ondanks het krankzinnig vroege tijdstip, de belangstellenden toe. Voor het vervoer van de Argentijnse Nederlanders uit Tres Arroyos, een provinciestadje vijfhonderd kilometer ten zuiden van Buenos Aires, waar aan het eind van de negentiende eeuw een grote groep Nederlandse immigranten neerstreek, zijn zelfs speciale bussen ingezet.

Op 2 februari 2002 verzamelen zich meer dan zevenhonderd feestgangers in een buitenwijk van Buenos Aires – in avondtenue, bij het krieken van de dag. Het wordt een stralende zomerdag. Na de televisiebeelden uit Nederland is er een optreden van het Nederlands-Duitse tangopaar Ricardo en Nicole, die de sterren van de hemel dansen, gevolgd door een Argentijnse barbecue in de paleistuin. Het feest gaat door tot in de kleine uren, alsof alle aanwezigen de betovering van het moment zo lang mogelijk willen vasthouden om te ontsnappen, al is het maar voor één dag, aan de grauwheid van het bestaan in die dagen. Pas aan het eind van de middag nemen de laatste gasten afscheid.

Zelf zal ik het feest niet meemaken. Ik vertrek een paar dagen eerder naar Nederland om de huwelijksplechtigheid in Amsterdam bij te wonen. Bijna mis ik mijn vlucht omdat de weg naar het vliegveld is afgesloten door piqueteros, wanhopige werklozen die niets meer te verliezen hebben. Hun onaangekondigde protestacties zorgen voor veel overlast en duwen de economie van het land nog dieper de afgrond in.

Bij aankomst in Nederland laat ik de chaos in Argentinië achter me en stap ik een andere wereld binnen. In de luisterrijke Nieuwe Kerk in Amsterdam lijkt de bittere Argentijnse realiteit lichtjaren ver weg. Tot Carel Kraayenhof zijn bandoneon op z’n knie zet en de tango ‘Adiós Nonino’ ten gehore brengt. De elegische melodie van Piazzolla zorgt voor een golf van ontroering. Menigeen pinkt met Máxima een traantje weg.

Piazzolla schreef zijn tango op de avond waarop hij hoorde dat zijn vader onverwachts was overleden. Ver van Argentinië – hij is op dat moment op Cuba waar hij een serie concerten geeft – verklankt hij in een magistrale tango zijn intieme, persoonlijke verdriet tot een universeel menselijke emotie die door eenieder, afkomstig uit welke cultuur dan ook, Argentijn of Nederlander, kan worden herkend en worden meegevoeld. Zijn tango ontroert een hele natie.

Mij voert zijn tango terug naar Argentinië. In de Nieuwe Kerk, te midden van op hun paasbest uitgedoste landgenoten, besef ik dat Piazzolla’s tango meer is dan alleen muziek die ontroert. Ineens ben ik weer in Buenos Aires. Ik hoor het ritme van de stad, de klank en de kleur van Argentinië en word overmand door een gevoel van diepe verbondenheid met het land en zijn bewoners, mijn vrienden en kennissen in Argentinië die hun donkerste dagen beleven.

De tango is een droevige gedachte waarop kan worden gedanst. Het zijn de woorden van componist en dichter Ernesto Santos Discépolo. Iedere tango vertelt het verhaal van een verlies: een verlangen dat niet wordt vervuld, de tijd die verstrijkt, dierbaren die ons ontvallen, een droom die niet uitkomt, een liefde die niet wordt beantwoord. Het nostalgische verhaal kortom van wat we in de loop van ons leven voorgoed zijn kwijtgeraakt – wat we misschien nooit hebben bezeten. Het verhaal van Argentinië: de beschaamde belofte van een land dat veel meer had kunnen zijn dan het in werkelijkheid is en dat al decennialang met weemoed haakt naar de grandeur die het eens bezat.

I EEN AANGEKONDIGDE RAMP

Al amigo, todo; al enemigo, ni justicia.

(Voor de vriend, alles; voor de vijand, zelfs geen gerechtigheid.)

Juan Domingo Perón

1 De raadselachtige Perón

‘Wat wij van Argentinië weten kan in een vingerhoed. Wij willen er liever niets van weten. Wij koesteren uitgesproken weerzin tegen dat veel te grote land, met zijn kop in tropische oerwouden, zijn voeten in het barre Patagonië, met zijn biefstukcultuur, zijn fascistische regimes van opgedirkte generaals, zijn verdachte gastvrijheid jegens ondergedoken handlangers van Hitler. We hebben verhalen gehoord die ons met afgrijzen vervullen. Zo slecht kunnen mensen niet zijn! Maar wij weten wel beter.’

Met deze woorden beschrijft Hella Haasse in haar roman Berichten van het Blauwe Huis het collectieve oordeel van een Nederlandse dorpsgemeenschap over het land van herkomst van een mooie, wereldse Argentijnse vrouw die na haar huwelijk met een Nederlander besluit zich te midden van de dorpelingen te vestigen. De passage dateert uit 1986, lang voor de komst van Máxima Zorreguieta naar Nederland.

Of we intussen ook beter weten is maar zeer de vraag. Omdat haar vader tijdens het bewind van generaal Jorge Videla staatssecretaris van Landbouw was geweest, werd er destijds veel opgediept uit het recente verleden van Argentinië, speciaal uit de periode van de laatste militaire dictatuur. Opmerkelijk genoeg viel daarbij nauwelijks de naam van de Argentijn die met zijn even verpletterende als controversiële presentie een onuitwisbaar stempel heeft gedrukt op de Argentijnse geschiedenis van de tweede helft van de twintigste eeuw: Juan Domingo Perón. En dat is des te opvallender, omdat de staatsgreep van de militairen in 1976 en het politieke geweld dat resulteerde in de moord en verdwijning van duizenden merendeels jonge Argentijnen, niet los gezien kunnen worden van de politieke erfenis van de ‘kolonel van het volk’.

Op 1 juli 1974 stierf Juan Domingo Perón in Buenos Aires op achtenzeventigjarige leeftijd aan een hartstilstand. Op zijn sterfdag, hartje winter in Argentinië, brak in de ochtend de zon door en leek het zowaar nog een echte dia peronista te worden. Een ‘peronistische dag’ is in Argentinië een mooie, zonnige lentedag – niet te warm, niet te vochtig. Een ideale dag om te demonstreren of met familie en vrienden bijeen te komen op het centrale plein van Buenos Aires, de Plaza de Mayo – het kloppend hart van de natie, met het presidentiële paleis, de kathedraal en het historische stadhuis (cabildo), waar de Argentijnse onafhankelijkheid van Spanje werd beklonken.

Negentien dagen daarvoor had hij zich op dit plein voor het laatst gericht tot zijn volk – vanaf het balkon van het paleis, zoals hij dat tijdens zijn leven talloze malen had gedaan. ‘Nooit klonk mooier muziek in mijn oren dan de stem van het Argentijnse volk.’ Het waren zijn laatste woorden in het openbaar. Drie weken na zijn publieke zwanenzang lag zijn lichaam opgebaard in het Argentijnse Congres en nam een eindeloze stoet Argentijnen, kou en regen trotserend, afscheid van de politicus die de jongste geschiedenis van Argentinië – voor de één ten goede, voor de ander ten kwade – beslissend had veranderd. Hij was bij zijn leven vereerd en verguisd, op handen gedragen als een politieke messias, de hemel in geprezen als een seculiere verlosser, maar ook gehaat als een verachtelijke politieke manipulator, die de Argentijnen tegen elkaar had opgezet en het land te gronde had gericht.

De negen maanden van zijn derde en laatste ambtstermijn als president van Argentinië waren uitgelopen op een ramp. Hoewel hij zelf aanstichter van verdeeldheid en geweld in de Argentijnse samenleving was, zou hij op 20 juni 1973 in triomf vanuit zijn Madrileense ballingsoord in Buenos Aires worden binnengehaald als de ultieme vredestichter. Meer dan een miljoen Argentijnen – volgens sommigen het dubbele, anderen hielden het zelfs op drie miljoen – begaven zich die dag naar het vliegveld om een glimp op te vangen van de enige politieke leider die Argentinië uit zijn werdegang zou kunnen verlossen. Op het moment dat de pacificator voet op Argentijnse bodem zou zetten, zouden 18.000 duiven worden gelost: duizend voor ieder jaar dat hij in ballingschap had doorgebracht. Mooier symbool van duurzame vrede dat zijn terugkeer voor Argentinië zou inluiden was niet denkbaar. Zijn gezag had in de loop der jaren mythische proporties aangenomen. Argentinië stevende af op een burgeroorlog en alleen Perón leek in staat het tot op het bot verscheurde land bijeen te houden.

Maar de zorgvuldig en ver van Argentinië opgebouwde mythe verkruimelde snel nadat de generaal in zijn land terug was gekeerd. Mythen bestaan bij de gratie van afstand. Ze gedijen in het rijk van de verbeelding en verliezen hun gezag en betovering wanneer ze te dichtbij komen. ‘Mythen horen niet af te dalen op aarde en al helemaal niet in een vliegtuig,’ vond de Argentijnse schrijver Marcos Aguinis.

Bij aankomst in Buenos Aires ging het meteen al mis. De geplande landing op de internationale luchthaven Ezeiza moest vanwege veiligheidsproblemen worden afgeblazen. Het toestel week uit naar een nabijgelegen militair vliegveld. Op de grond was namelijk onder de aanhangers van de generaal een waar pandemonium uitgebroken. Linkse en rechtse peronisten, die elkaars bloed wel konden drinken, wilden ieder op hun eigen wijze hun aanhankelijkheid aan de leider betuigen. Het liefst zo dicht mogelijk in de buurt van het erepodium van waar Perón zijn aanhangers zou toespreken. Dat ze daarvoor met hun tegenstander op de vuist moesten, namen ze voor lief. ‘Perón, Evita, la patria socialista’ (het socialistische vaderland) scandeerden de linkse stoottroepen terwijl ze zich naar voren drongen. ‘Perón, Evita, la patria peronista’ (het peronistische vaderland) riposteerden de rechtse knokploegen.

Het zou helaas niet beperkt blijven tot een schreeuw- en vechtpartij. Op hetzelfde moment waarop de 18.000 geloste vredesduiven de lucht in fladderden, floten de kogels de aanwezigen om de oren. Beide partijen bleken tot de tanden toe bewapend. Wat een blijde intocht had moeten worden, ontaardde in een slachtpartij met volgens conservatieve schattingen dertien doden en 356 gewonden. De terugkeer van Perón in Argentinië ging als ‘Het Bloedbad van Ezeiza’ de geschiedenis in. Het zou de opmaat worden naar een crescendo van geweld dat Argentinië in de jaren daarna zou verscheuren.

Het aureool dat de grote leider omgaf verbleekte zienderogen en vlak voor zijn dood gebeurde zelfs wat iedereen voor onmogelijk had gehouden: de vakbond – ruggengraat van de peronistische beweging – kondigde een staking af tegen het eigen peronistische bewind. Duidelijker bewijs van het afbrokkelende gezag was nauwelijks denkbaar. Aan het eind van zijn leven moest Perón toezien hoe zijn aanhangers elkaar naar het leven stonden en hoe zijn land steeds verder wegzakte in het moeras van totale anarchie. Niets bleef de oude generaal bespaard, zelfs niet de vernedering op het voetbalveld: een paar dagen voor zijn dood werd zijn Argentinië tijdens het wereldkampioenschap in Duitsland in 1974 weggespeeld (4-0) door een magistraal spelende Oranjeploeg. De revanche zou vier jaar later komen tijdens de finale in Buenos Aires onder het toeziend oog en ter meerdere glorie van een andere generaal, Jorge Rafael Videla.

Fascist

Wie was Juan Domingo Perón, die zo’n onuitwisbaar stempel op Argentinië drukte dat hij niet alleen de politiek en de economie, maar het hele sociale leven, de vakbonden, de universiteiten, de media en zelfs het weer in Argentinië wist te ‘peroniseren’? Een ordinaire fascist, een bewonderaar van Mussolini die heulde met de nazi’s en hun na de oorlog een veilig toevluchtsoord bood?

Zeker in de eerste peronistische periode van 1946 tot 1955 zijn er treffende parallellen te trekken tussen het peronisme en het fascisme. Perón werd in 1939 als Argentijnse officier in Italië gedetacheerd en raakte al snel in de ban van het Italiaanse fascisme. Zijn bewondering voor Mussolini, vooral voor diens talent om grote massa’s op de been te krijgen, heeft hij nooit onder stoelen of banken gestoken. Hij was er trots op dat hij zijn grote voorbeeld ook persoonlijk had ontmoet. Hij had er destijds veel moeite voor moeten doen, want, zoals hij zei: ‘Ik zou het me later nooit hebben vergeven als ik, toen ik in Italië was, de Duce niet de hand had geschud.’ In het fascistische gedachtengoed zag hij moreel niets verwerpelijks.

Net als het Italiaanse fascisme groeide het peronisme uit tot een massabeweging. Stijl, organisatie, propaganda en mise-enscène waren rechtstreeks ontleend aan het draaiboek van Mussolini. De massabijeenkomsten in het hart van Buenos Aires met Perón en Evita op het presidentiële balkon en tienduizenden van hun volgelingen in extase op de Plaza de Mayo, bekrachtigden iedere keer weer de magische band tussen de charismatische leider en zijn volk. Zij gaven vele arme Argentijnen die zich sociaal buitengesloten voelden voor het eerst het gevoel actief te participeren in de Argentijnse politiek.

Het doel dat Perón daarbij voor ogen stond – en dat was de les die hij trok uit het Europese fascisme – was niet de Argentijnse democratie te verbreden en te verdiepen, maar een politieke beweging te creëren die de natie moest verenigen door haar lot onlosmakelijk te verbinden met dat van haar leider, de conductor. De politieke emancipatie van de arbeidersklasse in Argentinië vond plaats onder de aegis van een autoritaire, in oorsprong ondemocratische politieke beweging en niet, zoals in West-Europa, door toedoen van sociaaldemocratische partijen die individuele vrijheden en politiek en maatschappelijk pluralisme hoog in het vaandel hadden. Dat is misschien wel een van de belangrijkste redenen dat er zich in het land gedurende lange tijd geen stabiele democratische instellingen konden ontwikkelen.

Van het moment dat Perón aan de macht kwam in 1946 tot de val van de militaire dictatuur in 1983 gaapte er tussen peronisten en antiperonisten een onoverbrugbare kloof. De tegenstelling verhinderde dat er in Argentinië een democratische politieke cultuur en een minimale democratische consensus konden ontstaan. De twee onverzoenlijke kampen stonden elkaar op gezette tijden zelfs letterlijk naar het leven. Terugblikkend is het niet overdreven te stellen dat Argentinië in al die jaren onderhuids was verwikkeld in een verkapte burgeroorlog die in de jaren zeventig zou ontsporen in een orgie van geweld.

Tijdens zijn verblijf in Europa bracht Perón ook een bezoek aan nazi-Duitsland. Hij trof er een ‘monsterachtig moderne staat’ aan en een ‘perfect geordende gemeenschap’. Toch had hij als Argentijn minder affiniteit met het Germaanse nazisme, dat cultureel ver van hem af stond, dan met het Latijnse fascisme – hij woonde in Italië, sprak vloeiend Italiaans en geen woord Duits. Voor de misdadige dimensie van het nazisme is Perón altijd blind geweest. Berucht zijn z’n uitspraken over het proces van Neurenberg waarin na de oorlog de nazikopstukken werden berecht. Het proces had, zo zei hij, zijn militaire eergevoel geschokt. Zo dienden overwinnaars overwonnenen niet te behandelen. De veroordeling van de overwonnenen was in zijn ogen niet alleen een grof schandaal, de geallieerden onwaardig, maar ook een rampzalige les voor toekomstige generaties.

Over de toestroom na de oorlog van nazimisdadigers naar Argentinië en de gastvrijheid die Perón hen verschafte, is veel geschreven en nog meer gespeculeerd en gefantaseerd. Zo zouden Duitse onderzeeboten het nazigoud met scheepsladingen tegelijk op afgelegen Argentijnse stranden hebben gelost en zouden Adolf Hitler en Eva Braun nog jaren lang en gelukkig hebben geleefd in de Argentijnse Andes. Het onderwerp blijft tot op de dag van vandaag tot de verbeelding spreken en de stroom publicaties met steeds weer nieuwe onthullingen lijkt welhaast onuitputtelijk. Historici die serieus onderzoek hebben gedaan naar de relatie tussen Perón, Argentinië en de nazi’s verwijzen deze verhalen zonder uitzondering naar het rijk der fabelen.

Dat neemt niet weg dat honderden Duitse en andere oorlogsmisdadigers, onder wie ook een aantal Nederlandse, na de oorlog een veilig heenkomen vonden in Argentinië. Net als zo’n vijfduizend katholieke Kroatische collaborateurs (Ustasha’s), onder wie hun wrede leider Ante Pavelic, die op voorspraak van het Vaticaan in Argentinië werden opgenomen ‘omdat ze met de dood werden bedreigd door de communist Tito’. De clandestiene immigratie van nazi’s die vooral verliep via Spanje en Italië werd georganiseerd door ondergrondse netwerken in Europa en Argentinië. Het staat vast dat naaste medewerkers van Perón daarbij hand-en-spandiensten hebben verricht, zoals zijn particulier secretaris en later hoofd van zijn voorlichtingsdienst Rodolfo (Rudi) Freude, die fungeerde als een spin in het web. Perón was hiervan op de hoogte en heeft er stilzwijgend zijn goedkeuring aan verleend.

Daar komt bij dat hij zonder scrupules en in alle openheid viste in de vijver van Duitse wetenschappers en technici die voor Hitler hadden gewerkt. Hij deed dat omdat hij ervan overtuigd was dat zij een belangrijke bijdrage konden leveren aan de industriële ontwikkeling van zijn land. De Verenigde Staten en de Sovjet-Unie deden trouwens precies hetzelfde, met dit verschil dat Perón misschien wat minder kieskeurig was als het hemd van de desbetreffende wetenschappelijk onderzoeker wat al te bruin was. Hij zag het voor Argentinië vooral als een goede deal. ‘Voor de prijs van een vliegticket krijgen we de beschikking over eersteklas wetenschappers in wier scholing en onderzoek Duitsland handen vol geld heeft geïnvesteerd’, luidde zijn cynische commentaar.

‘Tussen 1945 en 1949 heb ik vluchtelingen uit het vernederde en verslagen Duitsland met open armen ontvangen. Ik voelde me daar om humanitaire redenen toe verplicht,’ zei Perón in een serie lange gesprekken tegen de Argentijnse schrijver-journalist Tomás Eloy Martínez in 1970. Een aantal van hen rekende hij zelfs tot zijn ‘heroïsche’ vriendengroep: Otto Skorzeny bijvoorbeeld, de SS’er die op 12 september 1943 in een spectaculaire operatie Mussolini bevrijdde uit gevangenschap. Of de vliegtuigingenieur Kurt Tank, ontwerper van gevechtsvliegtuigen van de Luftwaffe, die na aankomst in Argentinië meteen aan de slag kon. En ook Eduard Roschmann, commandant van het getto in de Letse hoofdstad Riga en daar bekend als ‘de beul van Riga’, en een dierenarts die hij kende onder de naam Helmut Gregor en die later Josef Mengele bleek te zijn, de beruchte kamparts van Auschwitz.

Alle oorlogsmisdadigers die naar Argentinië emigreerden konden hun leven daar in alle rust weer opbouwen zonder dat ze een strobreed in de weg werd gelegd. Slechts een enkeling liep tegen de lamp. Erich Priebke werd na zijn ontmaskering aan Italië uitgeleverd en daar tot levenslang veroordeeld. De beruchtste van allemaal, Adolf Eichmann, werd in 1960 door de Israëlische geheime dienst ontvoerd en in Israël in een vermaard proces ter dood veroordeeld. ‘Leve Duitsland en leve Argentinië’ waren zijn laatste woorden voor hij werd opgehangen.

Het is een veelvoorkomende misvatting het fascisme te beschouwen als een conservatieve of zelfs reactionaire beweging. Niets is minder waar. Net als het fascisme keerde het peronisme zich tegen de maatschappelijke status-quo en richtte het zijn pijlen op de voorrechten van de politieke en economische elite. Vooral het internationale, vaderlandsloze Finanzkapital, dat zich met de hulp van binnenlandse handlangers en lakeien de rijkdommen van Argentinië toe-eigende ten koste van het Argentijnse volk, moest het ontgelden. Perón zag zichzelf als de leider van een revolutionaire beweging die streed tegen ‘de obscure krachten van kapitalisme en imperialisme’. Hij was een uitgesproken nationalist en een verklaard tegenstander van liberalisme en politiek pluralisme. De parlementaire democratie zag hij als een door de geschiedenis gepasseerd station. De opvatting dat alleen politieke partijen het volk kunnen vertegenwoordigen in een democratisch gekozen parlement verwierp hij. In het fascistische Italië had hij immers met eigen ogen effectievere vormen gezien van volksparticipatie in de nationale politiek.

Conservatieven en liberalen in Argentinië waren om die reden van meet af aan allergisch voor het peronisme. Maar ook socialisten en communisten hebben het peronisme altijd fel bestreden. Hoewel de peronistische doctrine van de sociale rechtvaardigheid aansloot bij het gedachtengoed van links, verwierp Perón nadrukkelijk de idee van de klassenstrijd, die hij zag als een bedreiging van de nationale eenheid. Het was in zijn ogen de taak van de leider om de arbeidersbeweging te disciplineren en voor een harmonieuze relatie te zorgen tussen kapitaal en arbeid.

Toen het peronisme in de jaren veertig tot bloei kwam, had het liberalisme in Argentinië al veel van zijn glans verloren. De periode die begint in 1853, het jaar waarin een liberale grondwet wordt aangenomen, en eindigt in 1930, het jaar van de crash op Wall Street en de crisis in de wereldeconomie, was een lange periode geweest van economische voorspoed en onafgebroken democratisch bestuur. Natuurlijk, op het democratische gehalte was wel het een en ander af te dingen, maar gold dat niet evenzeer voor andere democratieën in die tijd? Arme bevolkingsgroepen kwamen er nu eenmaal in die jaren nauwelijks aan te pas. Opeenvolgende constitutionele regeringen hadden stelselmatig een liberale politiek van immigratie en vrijhandel gevoerd die Argentinië geen windeieren zou leggen. Vooral de gouden jaren rond de eeuwwisseling zouden het land op spectaculaire wijze opstoten in de vaart der volkeren en het maken tot een van de rijkste landen ter wereld. Economische groei had dus in Argentinië alles te danken aan kapitalisme en politieke democratie.

Toch zou de democratie in Argentinië, vooral onder invloed van ontwikkelingen in Europa, onder druk komen te staan. De Eerste Wereldoorlog had in Europa aan veel illusies een einde gemaakt. De gruwelijke beelden van de slagvelden hadden het cynisme onder de bevolking aangewakkerd en langgekoesterde democratische zekerheden verbrijzeld. Het gevolg was dat in de jaren van het interbellum de kritiek op de burgerlijke democratie en het economisch liberalisme in kracht toenam. Invloedrijke intellectuelen zagen in de hardnekkigheid van de economische malaise, in de scherpe maatschappelijke tegenstellingen en het onvermogen van de democratische instellingen om de problemen effectief te bestrijden, het bewijs van het bankroet van het kapitalisme en de parlementaire democratie.