Johan Harstad

Max, Mischa & het Tet-offensief

..

..

..

..

..

Uit het Noors vertaald door Edith Koenders en Paula Stevens

.

De vertaling van Max, Mischa & het Tet-offensief wordt mede mogelijk gemaakt door het Noorse letterenfonds norla. Voor de vertaling werd een werkbeurs toegekend door het Nederlands Letterenfonds.

..

Oorspronkelijke titel Max, Mischa & Tetoffensiven

Oorspronkelijke uitgever Gyldendal

© 2015 Johan Harstad

© 2017 Nederlandse vertaling Edith Koenders en Paula Stevens/Uitgeverij Podium

Omslagontwerp Johan Harstad/Bij Barbara

Foto auteur Lars Myhren Holand

Verzorging ePub Michiel Niesen

..

isbn 978 90 5759 850 0

..

www.uitgeverijpodium.nl

..

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, mei 2017

.

We were in the jungle.

There were too many of us.

We had access to too much money,

too much equipment,

and little by little, we went insane.

francis ford coppola, cannes 1979

[i]

this is for us

(new day rising. the battle for hue)

Herfst 2012

1

De dag begint.

Niets aan te doen. Niets, door niets en niemand niet. Dat is nog wel het ergste, geen ochtend zonder deze allesverslindende teleurstelling: weer een dag. Altijd en eeuwig van voren af aan, godallemachtig nog aan toe. Nooit gaat een dag verder waar de vorige is opgehouden, een dinsdag die een dinsdag blijft tot de sneeuw komt, maar steeds weer begint alles opnieuw, pedant en zonder uitzondering, iedere vierentwintig uur, tot op de minuut en de seconde nauwkeurig, als een vervelend, voorlijk kind dat indruk probeert te maken met zijn abnormale gevoel voor punctualiteit. Ze hadden best eens kunnen experimenteren met een week die twee keer zo lang was, zodat je tenminste niet de ene na de andere maandag voor je kiezen kreeg. De dagen en de week zijn nog niet om of daar zijn ze alweer, identiek en altijd van dezelfde matige kwaliteit, keurig aan huis afgeleverd, door de brievenbus geschoven, door open ramen naar binnen gegooid, door de schoorsteen gedonderd, je door de strot geduwd, als een abonnement dat je niet kunt opzeggen, terwijl het bedrijf erachter maar niet snapt waarom je ervan af wilt.

Ochtendschemering boven Minneapolis/St. Paul. Het zou weleens een mooie dag kunnen worden, zo te zien, nog geen wolkje aan de lucht. Maar helemaal zeker is dat niet, het weer is vaak mooier in de uren voordat de zon opkomt, helderder, zachter en vriendelijker; ik neem aan dat daar een meteorologische verklaring voor is, ik zou erachter kunnen komen door het iemand te vragen, maar ik ben bang dat de persoon in kwestie zijn hoofd zal schudden, zijn papieren met analyses en weersvoorspellingen opzij zal schuiven en met een dappere glimlach zal zeggen: Het weer ’s ochtends? Dat is alleen maar zo om ervoor te zorgen dat we het weer een dag kunnen volhouden. Dat geldt ook voor het ochtendlicht, waarschijnlijk. God moet in de reclame zitten, of op zijn minst een opleiding tot scenograaf hebben gehad. Iets anders kan ik me haast niet voorstellen. ’s Ochtends ziet bijna alles er ook beter uit. Behalve de mens. De mens ziet er juist ’s avonds op zijn best uit. Pas in het pikkedonker toont hij zijn ware gezicht. Vervolgens wordt dat verlicht door de blauwe cijfers van de digitale wekker op het nachtkastje: 04.44. Ik zou moeten slapen, ik kan niet slapen. Ik slaap al een hele poos niet goed, niet meer dan een paar rusteloze uren per nacht. Ik lig wakker in het donker, omgeven door een knisperende stilte, nee geen stilte, maar een verontrustende rust. Anonieme voetstappen over het hoogpolige tapijt in de hotelgang, een slot dat voorzichtig wordt geopend met een sleutelkaart, gekuch of flarden van een vrijpartij (het verschil is moeilijk te horen), misschien een kamer of vijf verderop in de gang. Moeilijk te zeggen welke kamer. Achter twee ramen van de universiteit aan de overkant van de weg brandt licht, vast overijverige of wanhopige studenten die daar de hele nacht hebben gezeten en straks naar huis gaan. Ze bevinden zich in een andere stilte, een mildere stilte, waar aan het einde van de doorwaakte nacht een beloning wacht, wat die ook moge zijn. Van alles en nog wat, waarschijnlijk. Mogelijk een naakt lichaam. Het zou zelfs kunnen dat een van hen vanavond naar de laatste voorstelling van het toneelstuk gaat waarmee ik op tournee ben, dat is niet ondenkbaar; ook hier in Minnesota was Better Worlds Through Weyland-Yutani lang voordat de tournee ons hier bracht al uitverkocht. Mijn achtste productie in dertien jaar, dat is niet veel, ik had ongetwijfeld harder moeten werken, sneller, effectiever moeten zijn. Maar je verlaat als regisseur de zaal na de laatste voorstelling onvermijdelijk met een geur van verrotting om je heen, alsof alles wat je je acteurs vanaf het toneel hebt laten opdissen door de toeschouwers naar binnen geschrokt is, ze spugen alleen de twijfel weer uit en die neem je met je mee, halfverteerd en met het groeiende gevoel dat je uit niet veel meer bestaat. Ik heb aan het begin van mijn carrière de fout gemaakt dat ik mijn ziel in mijn werk legde. Dat moet je niet doen, want je krijgt hem niet terug, niet in dezelfde staat tenminste. Ik neem mijn ziel met me mee de zaal uit, maar hij voelt steeds minder eigen, eerder als een vergeten rekwisiet dat ik uit beleefdheid meeneem voordat de lichten doven.

Op het nachtkastje naast mijn hotelbed ligt de speellijst met de steden die we gehad hebben en de steden die we de komende weken nog zullen aandoen: New York, NY; Boston, MA; Cleveland, OH; Chicago, IL; Minneapolis, MN; Milwaukee, WI; Houston, TX; Albuquerque, NM; Wichita, KS; Denver, CO; Phoenix, AZ; San Francisco, CA; Seattle, WA; Los Angeles, CA. Met uitzondering van het Mark Taper Forum in L.A. zijn alle theaters die we hebben geboekt relatief klein, alleen onder die voorwaarde was ik bereid het stuk uit New York en Minetta Lane weg te halen. Ik geloof niet in zalen met meer dan vierhonderd stoelen. Er gebeurt volgens mij iets met de toeschouwers als het er te veel worden, ze lijken in één groot gruwelijk organisme te veranderen dat collectief reageert op alles wat het ziet en hoort, terwijl de acteurs steeds slechter gaan spelen in een vergeefse poging de energie over de menigte in de zaal en op de balkons te verdelen. Het allerliefst zou ik voor vijftig man spelen en hooguit tien dollar voor een kaartje vragen; theater voor hoi polloi. Ik zou graag de vrekken zien komen, de mensen die niet geïnteresseerd zijn, de mensen die andere plannen hebben, die wel wat beters te doen hebben en die ergens anders moeten zijn, de mensen die uitsluitend komen omdat een kaartje zo bespottelijk goedkoop is dat je wel gek zou zijn als je die kans liet lopen. Die mensen zou ik graag in de zaal hebben, op hen zou ik mijn acteurs maar wat graag loslaten; een publiek dat helemaal niets verwacht behalve dan dat ze twee uur kwijt zijn die ze van hun leven niet meer zullen terugkrijgen. De mensen die normaliter niet naar het theater gaan, die niet hun favoriete toneelschrijvers kunnen opdreunen en niet de verschillende uitvoeringen van hetzelfde stuk kunnen vergelijken, die niet het verschil kennen tussen Tennessee Williams en Eugene O’Neill en die nog nooit hebben gehoord van Tsjechov en Ibsen, laat staan van Yasmina Reza; een publiek dat geen idee heeft wat het in de pauze moet doen en dat zich afvraagt wat die bel betekent die ineens klinkt; mensen die op de verkeerde momenten klappen en die misschien wel gaan protesteren, mensen die slecht gekleed zijn en die hun boodschappentassen onder hun stoel zetten, mensen die niet alleen maar naar de voorstelling komen zodat ze anderen kunnen vertellen dat ze in het theater zijn geweest. Dat zou geweldig zijn. Alsof er een frisse wind door het theater zou waaien.

Naast het reisschema ligt het tijdschrift met het grote interview dat ik heb gegeven voordat we op tournee gingen en waarin mijn hele carrière wordt samengevat en besproken, of ontleed. Toen al kon ik ’s nachts de slaap niet meer vatten.

mijn diner met max luidt de kop. Niet bijster origineel. Hoewel we inderdaad aan het eten waren tijdens het gesprek. Je moet het nemen zoals het komt. Ook daar is niets aan te doen. Misschien praatte ik te veel over Grotowski, misschien heb ik die parafrasering aan mezelf te danken. Peter Brook. Jerzy Grotowski. Het hele Artaud-arsenaal. Het dode theater; het heilige theater; het ruige theater; het directe theater; het rijke, het synthetische en het wrede, en de weg naar het sobere theater: ze hadden een duidelijk doel voor ogen, die jongens. Petje af, maar ik heb me altijd bij het inconsequente theater gehouden. Of bij het theater van de twijfel. Dat in principe vrij van elk dogma is. Overigens was het Wohlman die me kennis liet maken met Grotowski, hij leende me een paar van zijn boeken en Louis Malles film My Dinner with Andre, die ik verscheidene keren heb bekeken (in tegenstelling tot de kwalitatief gezien derdegeneratievideocassette die hij me ook meegaf, met lange, onbegrijpelijke opnames van Japans no-theater en een slechts sporadisch ondertitelde, met één camera opgenomen versie van Peter Weiss’ experimentele toneelstuk uit 1968, Diskurs über die Vorgeschichte und den Verlauf des lang andauernden Befreiungskrieges in Viet Nam als Beispiel für die Notwendigkeit des bewaffneten Kampfes der Unterdrückten gegen ihre Unterdrücker sowie über die Versuche der Vereinigten Staaten von Amerika die Grundlagen der Revolution zu vernichten, ook wel bekend als Viet Nam Diskurs en veel minder interessant dan Peter Brook experimentele Vietnam-toneelstuk US uit 1966, goed gedocumenteerd in workshopvorm in Benefit of The Doubt, 1967, en in Tell Me Lies, de speelfilm die in 1968 werd geweigerd door het filmfestival in Cannes), eerst uit plichtsgevoel, later uit belangstelling en omdat mijn moeder er zo dol op was, ze was bezeten van alles wat met theater te maken had. Wohlman was de eerste dramadocent van mij en Mordecai op de Garden City High, in het begin van de jaren negentig, een tijd waarin de jaren en dagen nog voor ons lagen en heel andere kleuren hadden dan nu. Mijn nieuwe leven speelde zich af in de straten van Long Island en ik miste Noorwegen meer dan goed voor me was, daarom klampte ik me waarschijnlijk vast aan alles wat me verteld werd en wat ik kon gebruiken. En Wohlman zei waar het op stond: niets aan te doen, zei hij. Ik denk dat hij ons wilde troosten. Of zichzelf. Ik denk dat hij dit uit ervaring zei en niet omdat hij zo nodig Beckett wilde citeren. Ik zal later nog wel meer over hem vertellen. En over Mordecai. En over mijn moeder. En mijn vader. En mijn oom Owen en Antichrist de portier (die uiteraard niet zo heette) op de hoek van 78th en Broadway. En over Mischa. Ik zal het vooral over haar hebben.

Ik zal over jullie allemaal vertellen.

Ik schrijf dit tenslotte voor jullie, voor ons, voor mijzelf. Ik schrijf dit voordat ik het vergeet, zoals jullie het misschien al vergeten zijn, zoals alles vroeg of laat in shit verandert, zoals Wohlman ook altijd zei (Mordecai had een theorie dat hij in werkelijkheid 仕手 bedoelde – het Japanse woord shite; de hoofdpersoon in no-drama’s). Ik schrijf dit niet omdat anderen niet zou zijn overkomen wat ons overkwam; onze levens waren in geen enkel opzicht spectaculair of belangrijk. Dat waren ze niet, zijn ze nooit geweest. Dat zijn ze nu ook niet. Maar het waren onze levens, ze waren met elkaar verbonden en ik ben zo bang ze kwijt te raken. Ik raak jullie langzaam maar zeker kwijt. Owen is dood, ik heb alleen zijn papieren nog, een soort aan niemand gericht dagboek. En Mischa is terug naar Canada, naar Montreal. Mordecai zit in Californië, ik zou hem vaker moeten bellen. Mijn vader woont op de parkeerplaats bij lax. En mijn moeder? Die heeft zich ingekapseld in Howard Beach.

We eroderen. Net als de plekken waar we vandaan komen. Het kan best zijn dat dit mijn laatste voorstelling is. In veel opzichten hoop ik dat, ik weet niet of ik zin heb in nog eentje, of ik het aankan. Is dit genoeg? Is dit echt genoeg? Is het niet mooi geweest zo? Hoe vaak moet je inklokken voordat ze je niet langer meer zullen vragen, het liefst al bij de première, wat je volgende project zal zijn? Zoals Beckett: Ik kan niet doorgaan, ik ga door. Je begint aan een stuk in de hoop iets van jezelf te doorgronden en te kunnen bewaren, in de hoop, vermoed ik, om iets meer van jezelf te begrijpen. Maar het is altijd hetzelfde liedje: als het klaar is, begrijp je nog minder dan eerst. Ik ken mezelf nu slechter dan tien jaar geleden. Ik begrijp steeds minder. Het enige wat ik zeker weet na meer dan twintig jaar in dit land, is dat niemand hier thuishoort. Amerika is een land voor ontheemden.

Daarom schrijf ik dit. Voordat we elkaar helemaal kwijtraken en veranderen in iets wat we nooit waren, alsof alles wat ons met elkaar verbond niet meer bestaat. Ik denk dat dat ook de reden is dat Owen schreef. Ik doe dit niet uit sentimentaliteit, maar uit overlevingsdrang en ik houd mijn hand beschermend boven jullie hoofd in een poging ons eens en voor altijd, voor de allerlaatste keer, in één omhelzing te vatten. Ik schrijf dit in het Noors omdat het moet. Sommigen van jullie zullen het moeten laten vertalen, maar ik moet het zo doen omdat Noors ooit mijn taal was en ik de behoefte heb mijn eigen stem te horen. Ik schrijf in het Noors omdat ik twintig jaar lang Engels heb gesproken en ik zoveel dingen nooit heb kunnen zeggen. Ik schrijf in het Noors omdat dat de taal is die ik achterliet, hoewel ik dacht dat het voor altijd mijn taal zou zijn. Ik schrijf in het Noors, hoewel ik de eerste jaren in de VS te horen kreeg dat die taal klonk alsof je grind in je mond had en op een gegeven moment voelde ik me daar ongemakkelijk bij. Dus hield ik ermee op, schoof de taal opzij en gebruikte die alleen als mijn moeder en ik samen waren. Maar nu weet ik dat het klopt, ik hoor nu zelf ook dat Noors klinkt alsof er steentjes tussen je tanden knarsen. En zo hoort het ook. Dat is het resultaat van een taal die de eeuwen heeft getrotseerd, een taal die afstamt van het Oudnoors en gepolijst werd door gletsjers die langs bergwanden schuurden, die met de sedimenten mee de fjord in spoelde, door de wind werd meegesleurd en na maandenlang in de ijzige kou ingesneeuwd te zijn geweest in de lente werd teruggevonden bij morenewallen en in dalen, die naar huis werd gesleept in zware rugzakken en op de keukenvloer werd uitgepakt, woord voor woord, met puntige lettergrepen en consonanten als steile bergtoppen, met op de achtergrond een silhouet van een eland bij zonsondergang. Ik schrijf in het Noors omdat ik naar huis verlang en het te laat is om naar huis terug te keren. Ik schrijf in het Noors omdat ik ooit een Noor was. Ik schrijf dit in Minnesota, waar Noorwegen aan een infuus kunstmatig in leven wordt gehouden, ik schrijf dit in een kamer waarin niets gebeurt, waarin ik alleen maar moe zit te zijn. Een kamer als alle andere kamers. Een kamer waaruit nauwgezet alle sporen van de vorige gasten zijn weggewist. Dit is het ultieme failliet van het socialisme – we willen niets van elkaar weten. We kunnen elkaar niet uitstaan – een afgeknipte teennagel van een vreemde op de badkamervloer en we grijpen al naar de telefoon om een andere kamer te eisen, nu meteen. Het zachte gezoem van de minibar en het ruisen van de airco; we ademen elkaar in en worden onvrijwillig verenigd in de nacht, alsof we al niet eerder één waren, afgezonderd van de rest; als hotelgasten bestaan we buiten de tijd en de stoffelijke wereld, geplaatst in onze tijdelijke onderkomens, vastgepind als insecten tot we onze rekening betalen en uit onze cocon breken.

De dag begint.

Als een regieaanwijzing.

Als kind stelde ik me altijd voor dat de dag handmatig op gang moest worden gebracht en dat het eeuwig nacht zou blijven als niemand die verantwoordelijkheid op zich nam. Ik zag een soort afgezant van Onze-Lieve-Heer op aarde voor me, een stevige kerel die elke ochtend voor dag en dauw, nog voor ook maar iemand van ons wakker was, met tegenzin opstond en in zijn eentje het bos in liep, zijn lieslaarzen soppend in het moeras, in een modderige overall en met een shagje in zijn mond sjouwde hij naar een afgelegen blokhut waarvan alleen hij het bestaan kende, en daar zwengelde hij krakend de nieuwe dag aan, in zichzelf mopperend en klagend. Hij zorgde ervoor dat de zon zich boven het land verhief en dat het verkeer op gang kwam, met zijn hulp stroomden de nieuwsberichten uit radio’s en tv’s en begonnen de vogels weer zo te zingen dat het leek of ze dat uit eigen beweging en uit enthousiasme deden; hij zorgde ervoor dat we allemaal wakker werden en ons aankleedden. Pas als de ochtendspits een feit was, sjokte hij uitgeput langs dezelfde weg terug en ging naar bed en het kon hem geen donder schelen dat de buren hem verweten dat hij een nietsnut was die niet eens de puf had om zijn rekeningen uit de brievenbus te halen of om ’s zomers het gras te maaien. In ons gezin gniffelden we vroeger om God, dit kwam voor mij nog het dichtst in de buurt van een godsbeeld. Een man van het volk. Een clandestiene arbeider. Als mijn ouders al ergens in geloofden tijdens mijn eerste levensjaren in Stavanger dan was het in het onvermijdelijke faillissement van de marktwerking en de uiteindelijke zege van de solidariteit, en toen ze hun spandoeken later op zolder legden en hun leuzen en idealen vergaten, had ik makkelijk de draak met hen kunnen steken, maar dat is nooit bij me opgekomen. De schaamte in de ogen van mijn vader toen ik hem als achtjarige vroeg wat de Rode Khmer was, nadat ik in een doos een vlag had gevonden en een stapeltje beduimelde exemplaren van Mao’s rode boekje plus de fnl-parafernalia uit de jaren dat hij en mijn moeder hadden geageerd tegen de oorlog van de Amerikanen in Vietnam, was meer dan genoeg. Toen was hij inmiddels gezagvoerder bij de sas, mijn moeder had haar eigen breiwinkeltje, ze verdienden prima, we hadden het goed en deden alsof er niets gebeurd was. Maar er was natuurlijk wel wat gebeurd. Mijn beide ouders waren tien jaar lang nauw betrokken geweest bij de partij van de Arbeiders en Kommunisten (marxisten-leninisten), gemakshalve ook wel de akp(m-l) genoemd, die ongetwijfeld de meest dogmatische en revolutionaire partij uit die tijd was. Overigens denk ik dat mijn moeder dat hele communisme minder serieus en letterlijk nam dan mijn vader. Dat neemt niet weg dat mijn moeder, die uit een veel welgestelder gezin kwam met een villa in de wijk Eiganes, wel degelijk geloofde in de rechten van de arbeiders en het latente vermogen van het volk om in opstand te komen tegen de burgerij waar ze zelf deel van uitmaakte. Maar voor haar was het niet zo belangrijk dat er een grote, gewapende revolutie zou plaatsvinden, of dat iedereen de instructies van de partij naar de letter volgde. Eerlijk gezegd denk ik dat ze soms stiekem hoofdschuddend glimlachte om de inspanningen van haar kameraden die elkaar probeerden af te troeven in hun streven om een rasechte socialist en het meest opofferingsgezinde lid van de Partij te worden – door afstand te doen van alles wat ook maar in de verste verte riekte naar kleinburgerlijkheid en doelloos vermaak of door te stoppen met een studie waar ze al jaren mee bezig waren en letterlijk wel te zien waar het schip zou stranden door aan te monsteren op een schip en zich daadwerkelijk onder de arbeiders te mengen. Een van de kernproblemen van de akp(m-l)’ers was, volgens mijn moeder, dat de meeste partijleden helemaal geen arbeiders waren maar slimme studenten en intellectuele academici met kleinburgerlijke carrières in het verschiet. Als je mij vraagt wat mijn moeder het meest fascineerde aan de Partij en de beweging, afgezien van de betrokkenheid bij Noord-Vietnam waarmee de jongerenpartij suf haar om te beginnen voor zich had gewonnen, denk ik dat het antwoord te maken heeft met alle geheimzinnigdoenerij waarmee de akp(m-l) zich omgaf, de codenamen waaronder velen opereerden en de nerveuze, omslachtige omwegen die ze moesten maken naar de diverse vergaderlocaties in Stavanger, waarbij ze vaak onderweg van auto of bus moesten wisselen, overtuigd als ze waren dat ze continu in de gaten werden gehouden, werden achtervolgd, met afgeluisterde telefoons en ambtenaren in dikke jassen die ’s nachts hun vuilnisbak doorzochten. En ze hadden vaak nog gelijk ook. Ik denk dat dit bestaan mijn moeder de saamhorigheid bood waar ze haar hele leven al naar had verlangd. Misschien was dit wel de enige plek waar ze zich opgenomen voelde. Bij de beweging werd ze omringd door vrienden, kameraden, was er liefde en wederzijdse opoffering; iedereen steunde elkaar door dik en dun in hun gevecht tegen de machthebbers en ze moeten zich onoverwinnelijk en waanzinnig gelukkig hebben gevoeld. Voor zolang als het duurde tenminste. Tot de Culturele Revolutie van Mao roet in het eten gooide en Pol Pot zijn ware gezicht toonde en er een gewone man met plastic tassen voor een tank ging staan op het Plein van de Hemelse Vrede en de wereld op zijn kop zette. Maar toen was het allang voorbij. Ik denk vaak dat ik een kind was van de laatste generatie die meende dat ze een verschil kon maken; ik hoor bij de eerste generatie die begreep dat dat helemaal niet het geval was.

Mijn moeder was een ander soort radicaal dan mijn vader, voor haar was persoonlijke vrijheid minstens even belangrijk als haar socialistische verantwoordelijkheid en het moet zowel voor hem als voor de beweging een hele uitdaging geweest zijn dat ze het ene moment het toonbeeld was van partijdiscipline als ze mijn oma en de vrouwen van de andere arbeiders van Rosenberg liet zien hoe de modellen van Lenin geïmplementeerd konden worden, en het volgende moment een vergadering binnenstoof in fleurige, zelfgemaakte kleren en met een grote vilten hoed op, als een bloemenkind dat vrede en verzoening predikte, terwijl ze liedjes van Melanie Safka of Lovin’ Spoonful neuriede en in de loop van de avond iedereen overstelpte met haar lach en haar liefde. Mijn vader moet ontzettend veel van haar gehouden hebben. Voor zolang als het duurde. Dat geldt ook voor de Partij en ik heb foto’s van haar uit die tijd gezien, toen ze nog jong was, ze lijkt nog niet op de moeder die ze was in mijn jeugd, ze lijkt in elk geval niet op de moeder die uiteindelijk op Long Island belandde en wier enige pleziertje was telkens bij het Italiaanse restaurant aan het eind van de straat te eten. Maar als ik naar die oude foto’s kijk, is het niet moeilijk om te begrijpen dat de meeste mensen haar eigenaardigheden door de vingers zagen en haar accepteerden zoals ze was. Ze was opvallend mooi, op een natuurlijke, ik zou bijna zeggen ongewassen manier en haar lach was zo zelfverzekerd en schalks dat je haar niet buiten durfde te sluiten uit angst dat die lach aan haar zou blijven hangen zelfs al zou ze uit de Partij gezet worden, en dat de meerderheid vervolgens door die lach aan absoluut alles zou gaan twijfelen.

Hierdoor zal mijn vader wel verliefd op haar geworden zijn. Vast. Misschien had hij nooit eerder iemand als zij ontmoet, ik kan me voorstellen dat ze iets vertegenwoordigde waarvan hij het bestaan nauwelijks had vermoed. Ze was een spraakwaterval, kletste over van alles en nog wat met iedereen, zei nooit nee tegen een kopje koffie, ze was de eenvoud en welwillendheid zelve, open en geïnteresseerd in alle ideeën, hoe slecht ook, en ze lachte veel. In elk geval tot we naar Long Island verhuisden.

Maar wat zag ze in mijn vader? Een zorgelijke man met een soort angstig respect voor autoriteit, ontwijkend en zwijgzaam, bedaard en resoluut. Had ze meelij met hem? Wie zal het zeggen. Misschien was ze gewoon verliefd op hem, dat gebeurt soms, dat is moeilijk te verklaren en pas als het te laat is vraag je je af wat je in hemelsnaam dacht toen. Ik denk dat hij misschien wel de droevigste persoon was die ik ken en het treurigste van alles was dat hij het zelf niet doorhad, omdat hij er de man niet naar was om zich af te vragen hoe hij zich eigenlijk voelde. De politieke visioenen waarmee hij opgroeide en waarvoor hij streed, maakten zelfreflectie wellicht overbodig, zolang hij vocht voor een nieuwe wereldorde was alles oké, denk ik dat hij gedacht moet hebben, en wat nog niet oké was, zou wel in orde komen op de dag dat de klassenmaatschappij ophield te bestaan. Toen dat echter niet gebeurde en hij samen met mijn moeder de strijd vaarwel zei en zich richtte op een traditioneler leven met focus op gezin en carrière en persoonlijke vrijheid, schoot hij tekort. Ik denk dat hij geen idee had hoe hij vreugde kon brengen in, laat staan voldoening kon putten uit zijn nieuwe bestaan. Dus ging hij op dezelfde voet verder, hij werkte te veel en zette zich te veel in zonder om te kijken en zonder dat het iemand ook maar iets uitmaakte. Het is heel goed mogelijk dat, als hij met een kop koffie in de cockpit van zijn Boeing 747 zat, op weg van lax naar cdg plus twee nachten in een hotel in Parijs, met een zonsondergang achter zich en de schemering voor zich, hij totaal geen oog had voor het ironische feit dat hij zich kilometers boven de mensen bevond voor wie hij lang geleden had willen vechten en dat de gedachte dat het werk van een piloot ook een ambacht is, in wezen niet veel meer was dan noodzakelijk zelfbedrog.

Mijn vaders ambivalente houding ten opzichte van het spook dat door Europa waarde, kwam ook tot uiting in de namen die hij zijn kinderen gaf. In die van mij, maar vooral in die van mijn zus. Ik heb zolang ik me kan herinneren al een hekel aan mijn naam: Max. Duits, de naam van mijn overgrootvader, maar papa zei altijd dat dat toeval was en dat hij me die naam gegeven had als signaal voor mijn moeder. Mijn zus is vier jaar ouder dan ik en papa dacht net dat luiers verschonen, poep en doorwaakte nachten tot het verleden behoorden en dat eindelijk het moment zou aanbreken waarop hij een fatsoenlijk gesprek met zijn nageslacht zou kunnen voeren, toen ik mijn komst aankondigde. Hij had de behoefte om duidelijk te maken dat het bij twee kinderen moest blijven. Maar mijn zus had in wezen evenveel pech, zij werd vernoemd naar Ulrike Meinhof. Mijn vader wilde een soort boodschap afgeven, denk ik, dat zij die de wereld afbreken, de wereld ook veranderen. En kunnen meehelpen aan de wederopbouw ervan. Ik heb me ook weleens afgevraagd of hij soms een beetje verliefd op haar was en dat hij er misschien van droomde dat Ulrike Meinhof op een dag voor hem zou staan in de cockpit, wijdbeens met een geweer over haar schouder en dat ze hem zou ontvoeren naar een heel ander leven. Ik geloof dat hij haar knap vond, dat moet haast wel en dat hij het alleen daarom had gedaan, wat wel weer gezien kan worden als verzachtende omstandigheid. Nu ik er nog eens goed over nadenk, besef ik dat hij eigenlijk best een beetje op Andreas Baader leek, in elk geval op oude foto’s. Maar dat gold voor bijna iedereen in de jaren zeventig. Toen Meinhof in 1976 overleed, was papa al op zoek naar een manier om zijn marxistisch-leninistische fase achter zich te laten en toen was het zo leuk niet meer om een dochter te hebben die hem er voortdurend aan herinnerde wie hij was geweest. Dus in alle stilte, zonder het met iemand te bespreken, vulde hij ten slotte de formulieren in om haar naam te kunnen veranderen, voegde een extra k toe – tot mama’s opluchting – en zei tegen de driejarige dat ze nu Ulrikke heette.

Terwijl mijn vader dus het laatste woord had over de namen van zijn kinderen, had mijn moeder het vetorecht over onze opvoeding en ik denk dat het autoritaire en zeer gereguleerde leven dat de akp(m-l) vertegenwoordigde, er waarschijnlijk – als een soort tegenwicht – aan bijgedragen heeft dat ik en mijn zus Ulrikke zo vrij werden gelaten. Of misschien was het gewoon een gevolg van mijn moeders aard en had mijn vader het hart niet om de lach van haar gezicht te vegen door te protesteren als hij thuiskwam van zijn werk en er geen eten op tafel stond, maar de keuken omgetoverd was tot een pretpark, terwijl ik en Ulrikke van kleren hadden gewisseld en daarmee ook van geslacht, of wanneer ik zei dat ik de tent in de tuin wilde opzetten en buiten wilde slapen, ook al was het al later dan wat mijn vader mijn vaste bedtijd vond en hij wist dat er van slapen toch niets zou komen in de tuin en dat hij juist degene zou zijn die mij weer naar binnen moest halen als het een paar uur later toch in gehuil eindigde, hij die in het donker alle scheerlijnen moest controleren. Terwijl mijn vader erop hamerde hoe ver ik van huis mocht gaan tijdens het buiten spelen en eiste dat ik hem exact vertelde waar ik was, hield mijn moeder er een veel simpeler regel op na: Het maakt niet uit hoe ver je gaat, zolang je de weg naar huis nog maar weet. En kom thuis voordat je moe bent. Soms verlangde ik wel naar een vader die me een kader bood, die grenzen trok. Een vader die me van mijn moeder mocht gaan zoeken, die me ’s avonds meenam naar huis als hij vond dat ik lang genoeg buiten was geweest en hij zich zorgen maakte. Ik weet niet of ik de weg naar huis nog weet. Volgens mij weten mijn ouders dat evenmin.

De dag begint. De tijd verstrijkt, maar nu weet ik dat de dag niet met tegenzin door een arbeider in beweging wordt gezet, de dag wordt niet handmatig of geestelijk aangezwengeld, bijna alles is geautomatiseerd tegenwoordig; de tijd is een in het beste geval krakkemikkige karaokemachine, met tweeënvijftig albums die zich tot in het oneindige herhalen, met op elk zeven tracks en een elektrische schok die ’s ochtends vroeg in je rug prikt, je dwingt de microfoon te pakken en uit volle borst te zingen voor een gapend publiek dat zijn blik laat ronddwalen op zoek naar de uitgang. Maar nu is het nog stil, bijna volmaakt stil. Soms sta ik zelf stil, doodstil in de stilte, zodat ik als het ware ingelijfd word door de stilte of zelf de stilte ben, als ik in mijn hotelkamer sta, met mijn blote voeten op het laagpolige tapijt waar iemand plichtmatig een stofzuiger overheen gehaald heeft, wetend dat er meer nodig is om echt schoon te maken, maar daar is geen tijd voor, er zijn een heleboel kamers, er is altijd te weinig tijd, dat is het enige waar veel van is, van te weinig tijd, de vloerbedekking is niet schoon, er is alleen gezogen, huidcellen en andere resten van eerdere gasten klitten vast aan de vezels, zijn er een deel van geworden zoals ik een deel van de stilte ben geworden; ik blijf stilstaan en na een poosje voelt het alsof de wereld op pauze is gezet, een aangename onderbreking van alles, zonder gedachten aan het werk dat over slechts een paar uur gedaan zal moeten worden, waarschijnlijk op basis van een paar minuten slaap, en aan de taken die wachten, de etentjes, gesprekken en vergaderingen, de maaltijden, douches, rekeningen en vliegtickets en de telefoontjes en de overhemden van de wasserij van het hotel die tussen negen en twaalf gebracht zullen worden en al dat andere, hoe je het ook wilt noemen, verplichtingen en verwachtingen, een paar wonderlijke minuten lang is het alsof dit alles op pauze is gezet en ik beeld me in dat als ik uit het raam zou kijken, ik zou zien hoe de auto’s op straat stoppen, vastgeklonken aan het asfalt, op een punt tussen hier en daar, met onbeweeglijke chauffeurs achter het stuur, stilstaand op een brug over een rivier die pas weer gaat stromen als de wereld weer in gang wordt gezet, de moleculen zijn even beroofd van hun vermogen om te vibreren, stilstand tot in de diepste lagen van de elementaire deeltjes, als zoiets kan zonder dat de wereld uiteenvalt, en aan de andere kant van de weg zijn de studenten gestopt met bladeren en notities maken, een kamer of vijf verderop in de gang blijft gekuch of een vrijpartij steken. Pas als ik me weer beweeg, wordt alles weer normaal en komt alles weer op gang.

De dag begint.

2

Een nieuwe stad, een nieuw theater. We hebben ons verplaatst en alles is hetzelfde: elke dag dezelfde mensen om me heen, elke avond hetzelfde publiek; ik weet niet of ze de zaal in een opgewekte of terneergeslagen stemming verlaten. Geen slaap, maar nieuwe lakens om onder te liggen, terwijl alles me aanvliegt. Nieuwe dagen, telkens een nieuw begin. Milwaukee, Wisconsin. ’s Ochtends de warme en pisgele zon van het Midwesten. Een hotel met uitzicht over de rivier die door de stad stroomt, vervolgens wordt het zicht belemmerd door een hoog glazen gebouw, een kantoorlandschap waarin de mensen naar beste kunnen hun taak vervullen of doen alsof. Meer valt er niet te vertellen. Dit zou overal kunnen zijn en daar bedoel ik niets verkeerds mee.

In deze kamer, mijn kleren: een grijze trui. Een overhemd voor eronder, zwart. De standaardoutfit van een theaterregisseur. Uiteindelijk zie je Ingmar Bergman in de spiegel. Een hoogst enkele keer trekken we tijdens de repetitie weleens een hoodie aan om speelsheid en nieuwe ideeën te laten zien, dat zou Bergman nooit gedaan hebben. Hij zou een casual jasje in een lichtere kleur hebben aangetrokken. Maar ik zou graag één keer, één enkele keer maar verkleed als de dood uit Het zevende zegel naar het theater willen gaan, compleet met een zwarte badmuts op mijn hoofd en zo, om dan het toneel in te nemen en wijzend met mijn cape en gebarend met mijn zeis te gaan regisseren; daarmee zou ik de boel flink op stelten zetten.

Ik kan niet slapen, ik kan net zo goed opstaan, me aankleden, de kleren aantrekken die ik gewoontegetrouw keurig opgevouwen over de stoel voor het bureau heb gehangen. Schone sokken. Bruine corduroybroek, een paar versleten sportschoenen. Het is belangrijk dat je enigszins afgetrapte schoenen hebt, nooit nieuwe, geen enkele acteur heeft vertrouwen in een regisseur met glimmende schoenen. En dan die sjaal, die eeuwige sjaal die iedere regisseur onherroepelijk omdoet zodra hij zijn bed uitstapt, het is een gewoonte geworden. Een nare gewoonte. De angst voor verkoudheden, voor ziekte van welke aard dan ook; de vrees voor tocht. Alsof de wereld zou vergaan als de onvolprezen regisseur niet in topvorm is en zijn kennis niet kan uitstorten over zijn lusteloze toneelspelers, die nog geen vinger kunnen optillen zonder dat iemand ze bij de hand neemt. Je draagt die stomme sjaal als legitimatie dat je überhaupt iets in het theater te zoeken hebt. Als een dirigent en het stokje waarmee hij driftig zwaait, alsof hij wil zeggen dat wat hij doet zo moeilijk is dat je het niet alleen met je armen af kunt. De meeste toneelstukken zouden beter zijn als de regisseur het bed zou houden. Ik zou graag eens een uitvoering van Beethoven willen horen zonder dirigent, in een tempo dat vertraagt en versnelt al naar gelang de aandacht van de musici verslapt en hun gedachten afdwalen naar andere zaken of als ze gedurende langere tijd het contact met elkaar verliezen; dat zou weleens een dynamischer symfonie kunnen opleveren.

De dood draagt nooit een sjaal.

Ik ben nog maar vijfendertig jaar, maar ik voel me wel zestig. Een gezicht dat me steeds meer tegen gaat staan. De man die erachter zit, lijkt niet meer. Alsof ik elke nacht dat ik niet slaap een jaar ouder word, aan het eind van deze tournee zou ik weleens dood kunnen gaan. Of op de leeftijd van Shakespeare. Ja. Zitten of staan – dát is de vraag. In wezen is dit ook het enige waar een regisseur een antwoord op kan geven. Verder tasten we samen met onze gezelschappen in het duister. Toch kunnen te veel regisseurs de verleiding niet weerstaan om hun acteurs over het toneel te laten rennen als een stel kakelende kippen die ze een handje woordenvoer hebben toegeworpen, om zo de dynamiek, de contrasten en de visualiteit van de ruimte te benutten, of domweg om aan de wereld te laten zien dat iemand het stuk geregisseerd heeft. Vanuit de zaal doet het vooral denken aan een tenniswedstrijd met een technisch falen. En als ik theaterstudenten al iets had willen bijbrengen (maar daartoe ontbrak me de energie), dan is dit het wel, dat er in wezen geen enkele reden is om op te staan. Maar dat er duizend-en-een redenen zijn om te gaan zitten. Het is altijd raak, telkens als ik met nieuwe acteurs werk en ze opdraag om tijdens een bepaalde scène te gaan zitten, beginnen ze meteen angstig verder te bladeren in het manuscript en vragen dan met de pen in de aanslag: ‘Enne… wanneer moet ik weer gaan staan?’ De angst dat ik hun halve gereedschapskist zal afpakken, is van hun gezicht af te lezen. Maar het is niet zo dat ik geen respect heb voor het fysieke deel van het theater of voor het lichaam van de acteur als zijn belangrijkste instrument. Er is eerder sprake van het tegenovergestelde, dus van de aanwezigheid van respect. Als ik het had kunnen opbrengen om les te geven aan theaterstudenten, dan zou ik gezegd hebben dat het juist daarom gaat, om aanwezigheid. Als ik les zou geven, al was het maar een dag, een uur, al gaf ik maar een lezing van twintig minuten, dan zou ik zeggen dat het dramatische effect juist het grootst is als iemand niet gaat staan op het moment dat hij dat wel zou moeten doen. Of beter nog, dat hij op de grond gaat liggen, met zijn rug naar het publiek gewend, zonder ook maar de illusie te wekken dat hij ooit weer zal opstaan. Ik zou erop wijzen dat het van belang is te luisteren naar het geluid van de zaal en te beseffen dat je nergens anders naartoe kunt, dat elke handbeweging, elke minuscule correctie van de houding waarin je zit of je voet die je even laat kantelen op de vloer voor je het ene been over het andere slaat, door het publiek wordt opgemerkt, uiterlijke bewegingen als een echo van de belangrijkste innerlijke bewegingen. Ik zou eraan toevoegen dat het erom gaat dat de mens vooral bestaat uit motoriek, evenals de taal, en dat we ons niet hoeven te bewegen om bewogen te raken en dat onze huidige angst voor het serieuze is overgeslagen op onze angst voor en wantrouwen jegens het woord. Daarin ligt de dramatiek, zou ik benadrukken: in het moment dat je niet meer zeker weet of je het personage kunt vertrouwen. En tot slot zou ik zeggen: kijk naar Beckett, de laatste regieaanwijzing aan het eind van Godot, als Vladimir en Estragon samen besloten hebben om op te stappen, bestaat slechts uit de volgende woorden: ‘Ze blijven staan.’ Zeker, ook ik heb mijn personages over het toneel laten rennen, springen, rollen, kruipen en elkaar in de armen laten vliegen. Maar dat waren nooit mijn beste scènes, ik deed het om een slechte tekst of mijn gebrekkige begrip van de personages te maskeren. Zelf ben ik er absoluut van overtuigd dat de meeste mensen het liefst gaan zitten als ze daar de kans voor krijgen. Dus ik laat mijn acteurs zelden staan en nog minder vaak lopen, tenzij dat nu juist de pointe is (zoals ik dat gedaan heb in LAX, waardoor het feit dat ze bleven staan en nooit gingen zitten belangrijker werd dan wat ze zeiden). Of als ze ergens naartoe moeten. Zoals in Weyland-Yutani: een extreem grote vergadertafel, een bestuur waarvan geen van de leden ook maar één keer van zijn stoel omhoogkomt tijdens het drie uur durende stuk, met uitzondering van het moment waarop de vicevoorzitter opstaat om koffie te halen op de gang uit de automaat, die helaas kapot blijkt te zijn. Dit is het hoogtepunt van het stuk wat betreft het fysieke. Waarschijnlijk horen Nagg en Nell uit Endgame daarom nog altijd tot mijn favorieten. Zittend in hun vuilnisbak kunnen ze nergens heen; ze zijn waar ze zijn. En Winnie in Happy Days, tot haar nek ingegraven in een hoop aarde, onder een brandende parasol: ze kan nergens naartoe en lijkt zich daarbij neer te leggen. Ik zou Happy Days echt graag een keer regisseren; dat is misschien het enige waar ik nog zin in heb. Maar misschien ook niet. Ik weet het niet. Het begint aan me te vreten, het is te uitputtend. Ik herken mezelf nauwelijks nog. En dan die lange repetitieperiode waar ik nog altijd bij zweer, zestien weken lang en de vreselijke leegte die daarop volgt.

De eerste acht weken zijn we amper op het toneel. We discussiëren, praten, wisselen eindeloos ervaringen uit die ons op verschillende manieren met het stuk en onze personages verbinden. Maar dat we een groot deel van de tijd gesprekken voeren over heel andere zaken en onderwerpen aanroeren die ogenschijnlijk in de verste verte niets met onze opdracht te maken hebben, heeft wel degelijk een functie, want op die manier ontdekken we wat ons beweegt, wat we ons herinneren en welke ervaringen we meedragen. De intensiefste en waardevolste weken uit mijn carrière maakte ik juist mee in die periodes waarin we niet één woord aan het te spelen stuk wijdden, maar ons er al pratend steeds verder van verwijderden tot we een punt bereikten waarop het theater niet langer bestond, en we slechts het gevoel deelden dat we ons ver op open zee bevonden. Zonder land in zicht. Ik heb acteurs zichzelf volledig zien openstellen, zoals ikzelf ook heb gedaan, net als de technici die ik er in deze fase ook vaak bij betrok en ik heb de angst op hun gezichten gezien wanneer we al pratend zo ver waren afgedwaald en de zee onder ons zo diep was geworden dat de hele kamer iets gevaarlijks uitstraalde en de gevolgen onomkeerbaar leken. Pas dan stortten we ons op de tekst. Dan nam ik ze voorzichtig bij de hand, voerde ze in in de stof, de technische kant ervan, de regie – en liet ze dan los. Pas dan was ik in staat om met de scenograaf en de lichttechnicus samen te werken en de noodzakelijke aanpassingen te doen zonder het ritme van de acteurs te verstoren. Dan hadden ze genoeg aan zichzelf en de uitdagingen waar ze voor stonden.

Menig collega heeft met een mengeling van minachting en jaloezie naar mijn aanpak gekeken en naar mijn ogenschijnlijk gigantische zelfvertrouwen, waardoor ik niet zag dat sommige deuren gesloten waren en ik er dwars doorheen liep en voorstellen voor kostbare en langdurige producties op tafel legde bij mensen met geld, die de macht hadden om groen of rood licht te geven. Maar zelfvertrouwen heeft er weinig mee te maken. Het belangrijkst was altijd de twijfel, dat was de basis, het belangrijkste instrument. Al twijfelend zijn we samen vooruitgekomen en ik raak er steeds meer van overtuigd dat ik door deze twijfel een kans heb gekregen in deze branche. En niet doordat ik gewoon binnenstapte, ging zitten en zelfverzekerd mijn idee op tafel legde, maar juist omdat ik op zeer on-Amerikaanse wijze voor theaterdirecteuren en producenten zat en zichtbaar aarzelend de vraag mompelde: ‘Zou dit iets kunnen zijn?’

Waarschijnlijk had niemand ze ooit eerder zo benaderd.

Ik denk dat ik door te twijfelen de extra minuten kreeg die ik nodig had om ze te overtuigen. Ik denk dat de twijfel in mijn voordeel werkte, als een briesje dat door een stoffige en bedompte kamer waaide, waardoor er iets in deze mensen tot leven kwam. Alle huichelarij, genadeloosheid en commercialisme ten spijt: onder hen die de theaters in dit land leiden zitten er een paar die oprecht geïnteresseerd zijn in het theater als kunstvorm, er bestaan directeuren die het experiment belangrijker vinden dan succes. Die deuren ben ik binnengestapt en daarachter heb ik mensen ontmoet die begrip getoond hebben voor dat wat het theater zo waardevol en zo vermoeiend maakt, voor het vluchtige van ons werk dat het leven op een bijna harteloze manier weerspiegelt doordat alles zodra het heeft plaatsgevonden ten onder gaat of in elk geval in het geheugen verdwijnt. De herinnering is het enige dat blijft. Natuurlijk kun je een stuk steeds opnieuw spelen, maar het zal nooit hetzelfde zijn als de vorige voorstelling, het publiek en de theatergroep zullen het elke keer anders beleven. We komen terug, keer op keer, maar hoe hard we ook ons best doen, we komen nooit terug op de plek waar we eerder waren. Het is zogezegd onmogelijk om thuis te komen. En op een dag is het onherroepelijk voorbij. Vroeg of laat is het stuk klaar, worden de decors ingepakt en gaat ieder zijns weegs, door naar het volgende project, en hoe verder we afraken van dat wat achter ons ligt, des te meer verbrokkelt het. Tot we het ons niet goed meer kunnen herinneren. Of niet precies genoeg. Dit is de belangrijkste reden dat ik na de première nooit afscheid heb genomen van mijn producties, maar bij elke voorstelling aanwezig ben geweest om achter de schermen aan het begin van de avond of tijdens de uitvoering nieuwe regieaanwijzingen te geven. Een continu zoeken naar een weg naar huis of naar uitstel van het moment waarop we moeten accepteren dat het te laat is. Verder: de meeste toneelspelers zijn op de lange duur onbetrouwbaar. Als je na een paar weken teruggaat naar een voorstelling waar geen toezicht is geweest, is die net een leeggelopen ballon, de aanvankelijke intensiteit waarmee ze iets substantieels wilden scheppen, is weg. Dat hebben ze nu gedaan, en daarmee hebben ze het in zekere zin ook opgegeven. Ze zakken in, onbedoeld. Het is alsof je er voortdurend een muntje in moet gooien, anders stoppen ze met dansen, stapje voor stapje komen ze verder van de voorstelling af te staan, tot de personages verworden tot types die je in de rimboe dumpt, zoals gymleraren, ploegbazen bij Costco of de eigenaren van dubieuze matrassenwinkels aan de rand van de stad.

in veel opzichten is het een paradox en een non-paradox dat ik als zoon van mijn ouders uiteindelijk als theaterregisseur op tournee door de VS ben met juist Better Worlds Through Weyland-Yutani, een toneelstuk van de Quebecse toneelschrijver/professor in de economie Hervé Corsaud. Nog paradoxaler is het dat dit stuk in heel veel kranten die lovende recensies schreven, werd aangeduid als ‘bloedrood’ en ‘een buitengewoon geslaagd pleidooi voor de invoering van het socialisme in de VS’. Andere kranten noemden het op hun beurt ‘ontegenzeggelijk het absoluut deprimerendste toneelstuk dat ooit in dit land is opgevoerd’. Misschien heeft iedereen wel gelijk, wie weet, maar de paradox is helemaal compleet als je bedenkt dat de Amerikanen in elke stad in de rij stonden voor kaartjes om iets bij te wonen wat in wezen niet veel meer is dan een enorm langdradige bestuursvergadering.

Dit is uiteraard de simpele versie van het verhaal. Vanaf nu worden de dingen geleidelijk aan moeilijker.

Ik hoorde voor het eerst van het stuk in 2001, toen Mischa werkte aan haar hyperrealistische schilderijen van vergaderruimtes zonder deuren en ramen die de kern vormden van haar expositie From The Office of Things Unhinged in New York. De toneelschrijver, ook een Canadees, had haar het ongepubliceerde stuk toegestuurd nadat hij gehoord had van de schilderijen waaraan ze werkte en in onze oude flat in het Apthorp-gebouw las ik het stuk met een mengeling van fascinatie en walging. Wellicht was de afschuwelijke wasem van verpulverd beton van de ingestorte Twin Towers (die nog wekenlang boven de stad leek te hangen) er debet aan. En mijn opvoeding, waardoor elke gedachte dat het kapitalisme best iets natuurlijks en menselijks zou kunnen hebben, een onmogelijke gedachte was.

Ik las het stuk, maar legde het daarna weg. Ik zag er voor mezelf geen natuurlijke ingang in en bovendien was ik in die tijd druk bezig met de opvoering van Ocean, een stuk over twee arbeiders die gevangenzaten op de bodem van de zee, en dat stond dichter bij het gevoel dat we in die tijd allemaal hadden dan de tekst waarin een ijskoud pleidooi werd gehouden voor het ware wezen van de vrijemarkteconomie. Pas vele jaren later, na een andere en bijna even dramatische crash, met de puinhopen van de Lehman Brothers en andere financiële instanties die over de kop gingen in 2008 toen de mensen hun huis, baan en bijna alle hoop verloren en we zelf samen met de andere huurders uit het Apthorp-gebouw gezet dreigden te worden, pas toen kwam het toneelstuk van Corsaud in mijn bewustzijn bovendrijven. Ik diepte het stuk op uit de dozen die we voor de aanstaande verhuizing aan het volstouwen waren met onze bezittingen en ik herinner me dat toen ik hem belde om te vragen hoe het met de rechten zat, hij bijna vergeten was dat hij dit stuk veertien jaar eerder geschreven had. ‘Is het stuk niet gedateerd?’ vroeg hij in alle ernst. Hij had geen toneelstukken meer geschreven na dit onuitvoerbare stuk, maar zich beperkt tot de universiteit en het lesgeven. ‘Het is actueler dan ooit,’ antwoordde ik. ‘De wereld gaat nu ten onder.’

Zo is het begonnen, mijn potentieel allerlaatste voorstelling. Ik vloog terug naar Los Angeles en voerde lange gesprekken met vertegenwoordigers van 20th Century Fox (die de rechten hadden van Alien, de legendarische horrorfilm uit 1979, waar het toneelstuk zwaar op leunde) en mijn eigen advocaten die ik slechts een paar dagen eerder had ingehuurd – maar ik deed mijn best de indruk te wekken dat we al jaren samenwerkten – loodsten me door het verraderlijke vaarwater van de filmindustrie. We tekenden contracten, clausules, bijlagen en extra juridische voorwaarden en toen ik die vrijdagmiddag terugvloog naar New York was dat met een vrijbrief om op het toneel alles te doen wat ik wilde in ruil voor zo goed als alle winst. Juist dat sloot naad- en probleemloos aan bij de thematiek van het stuk. Misschien, denk ik nu, was dat ook wel noodzakelijk wilde het een kans van slagen hebben. Ik moest voelen hoe het was om uitgebuit te worden door zelf het werk te doen en anderen het geld te laten opstrijken, om zo het noodzakelijke begrip te ontwikkelen voor de mensen die het kapitaal bezitten. Als deze tournee op een dag voorbij is, als alle honoraria uitbetaald en alle productiekosten afgehandeld zijn, als we ieder ons weegs zijn gegaan en ik wederom iedereen kwijtraak met wie ik me omringd heb, blijf ik achter met exact 1212 dollar boven het tarief dat ik altijd in rekening breng voor mijn werk. Het is niet van belang.

In de film Alien, onze blauwdruk, wordt de bemanning van het commerciële vrachtruimteschip Nostromo anno 2122 al voor terugkeer naar de aarde uit haar cryoslaap gewekt wordt door de boordcomputer mu-th-ur met de opdracht het noodsignaal te onderzoeken dat verzonden is vanaf de kleine planeet lv-426, hetgeen er langs tal van omwegen toe leidt dat een van de bemanningsleden (bij gebrek aan een beter woord) bevrucht wordt door een parasitaire levensvorm die, overeenkomstig de verwachtingen die kijkers van dit genre hebben, al na enkele uren uit zijn borstkas spat in een fontein van bloed en zo een van de angstaanjagendste schepselen uit de filmgeschiedenis wordt, een bliksemsnel, fallusachtig monster met zuur in plaats van bloed, met klauwen, met vlijmscherpe tanden, met een venijnige staart en met maar één doel voor ogen: al het andere leven vernietigen. Dit organisme wordt onmiddellijk aan de opdrachtgever gerapporteerd. Het bedrijf (ook bekend als Weyland-Yutani, een Brits-Japans conglomeraat met een twijfelachtige moraal, dat verantwoordelijk is voor de menselijke koloniën buiten het zonnestelsel via The Extrasolar Colonisation Administration, en dat permanent zitting heeft in The Review Board van The Interstellar Commerce Commission’s Company, met een toenemende aanwezigheid op aarde en met hoofdkantoren in Tokio, San Francisco, de Stille Oceaan en op de planeet Thedeus), classificeert de levensvorm als Xenomorph XX121 en beveelt de androïde van het ruimteschip om Special Order 937 ten uitvoer te brengen: Priority one – insure return of organism for analysis. All other considerations secondary. Crew expendable.

Dit geeft aanleiding tot veel geren door gangen en een constante wanhoop bij de personages.

In Better Worlds Through Weyland-Yutani daarentegen is elk spoortje actie en/of spanning uitgebannen. Het toneelstuk volgt de verhaallijn van de film, maar in de relatief veilige en aangename bestuurskamer op aarde gaat de discussie totaal niet over het wel en wee van de bemanning, maar over het organisme op zich en over in hoeverre een bedrijf verplicht is of niet om af en toe een ei te breken. Met andere woorden: is het niet gewoon menselijk om de kippen van je buurman te slachten om je gezin een omelet te kunnen voorzetten en zo ja, werk je dan niet zowel het bedrijf als de natuur tegen als je de kans laat lopen om onvoorstelbare rijkdommen te vergaren en potentiële militaire kracht te bemachtigen enkel en alleen om zeven vertegenwoordigers van de arbeidersklasse te redden? Wat ons dan naar een van de kernvragen van de personages van het toneelstuk leidt: is er eigenlijk een verschil tussen de top van de financiële piramide en ander kwaad of zijn die beide zo’n natuurlijk deel van onszelf dat ons niets anders rest dan ze in ons hart te sluiten? Ik herinner me dat we wekenlang discussieerden over de vraag waarom het kwaad ons nog altijd, elke keer dat we er in de media mee worden geconfronteerd of er oog in oog mee komen te staan, overvalt en schokt, gezien het feit dat we – lering trekkend uit de Holocaust, de genocide in Cambodja en Rwanda enzovoort – heel goed weten dat de slechtheid van de mens geen grenzen kent. Ik herinner me dat we ons afvroegen (en ons er in toenemende mate over verbaasden dat we geen afdoend antwoord konden vinden) of er overeenkomsten bestonden tussen de kampbazen in Auschwitz-Birkenau en de bazen van de financiële instellingen in ons land. Was er sprake van een vergelijkbare rationalisatie? Als je duidelijk ziet wat jouw handelingen met je medemens doen, maar toch vindt dat je in je recht staat; als je beseft dat de keuzes die je maakt catastrofale gevolgen kunnen hebben voor hordes individuen, maar je toch doodgemoedereerd naar huis gaat, naar vrouw/man en kinderen en rationeel vindt dat je goed werk hebt geleverd, is er dan nog wel een verschil? We discussieerden lang of dit een bespottelijke bewering was of niet, of we een van de personages zouden laten reflecteren over de vergelijking tussen deze geldhandelaren en de Sonderkommando’s van de vernietigingskampen, en of we achter een raam de silhouetten van de schoorstenen van de crematoria moesten tonen, of dat dat te expliciet zou zijn. We werden het niet eens. We waren het er wel over eens dat de miljarden die de grote jongens van de bedrijven die het hele land naar de bliksem hadden geholpen nog gauw achterover hadden gedrukt, niet zomaar uit de lucht waren komen vallen. Een fascinerende gedachte: stel dat de gezichten van de vorige eigenaren op de honderddollarbiljetten prijkten in plaats van dat van wijlen Franklin, stel dat je elke keer dat je geld ontving in de ogen keek van al die gewone arbeiders? Was het papieren geld daarom vervangen door digitale overboekingen, om het geweten te ontlasten? We waren het erover eens dat er leningen verkocht waren waarvan bekend was dat geen mens die kon betalen, dat mensen en masse besmette leningen hadden afgesloten. Op zulke dagen kwam ik thuis met een knallende koppijn en vreesde ik dat we regelrecht een mijnenveld in zouden lopen, net zoals twaalf jaar eerder gebeurd was toen ik 740 Park Hamlet in Manhattan op de planken had gebracht. Wat een lef had ik toen. Dat kan ik me nu niet meer voorstellen. Het was mijn tweede productie geweest en het idee ervoor had ik gekregen in de weken na mijn examenstuk Napoleon Wants to Stay up a Little Longer, toen we helemaal eufoor waren door de ontvangst en aandacht die dat stuk ten deel waren gevallen. Vooral Mordecai en ik, we hadden Napoleon samen geschreven als een obstinaat verzet tegen het gevoel dat we op onze theateropleiding hadden gekregen waar ons keer op keer hetzelfde stuk werd voorgeschoteld leek het wel, het ene klassieke drama na het andere. Ons toneelstuk was een min of meer biografisch verslag van de laatste jaren van de ballingschap van Napoleon Bonaparte op Sint Helena, bekeken met een soort knettergekke Stanley Kubrick-blik. Eind jaren zestig stond deze Amerikaanse filmregisseur, die een half mensenleven in Engeland heeft gewoond, op het punt om het leven van de voormalige keizer op grootse wijze te verfilmen. Kubrick had zich jarenlang ingelezen, voorbereid en beziggehouden met de planning van dit meesterwerk. Er stonden duizenden figuranten te wachten, de kostuums waren klaar en het productieapparaat was in volle gang toen mgm opeens de geldkraan dichtdraaide waardoor Kubrick de film, die volgens hem de beste aller tijden zou worden, niet kon maken. Op deze ruïnes hadden we onze voorstelling gebouwd; we maakten van de kleine Corsicaan een notoire nachtbraker die op een driewieler door de gangen reed van het vochtige, tochtige Longwood House op Sint Helena, tot wanhoop van zijn lijfarts die vond dat hij toch echt naar bed moest: we lieten Napoleon – in een nadien berucht geworden sequentie van een uur – zich in stilte afvragen wat die zwarte monoliet toch kon zijn die zich ineens in zijn kruidentuin bevond. Om nog maar te zwijgen van de scènes met de aan Clockwork Orange ontleende kamer waarin Napoleon en zijn entourage zich in witte nachthemden en met admiraalssteken op door een schilder laten portretteren. Of van de arsenicumvergiftiging die geënt was op de slag om Hue in Full Metal Jacket. Ons toneelstuk was een krankzinnige en oneerbiedige vertoning, volgepropt met gimmicks, maar op een onverklaarbare manier slaagden we er toch ook in om de verschrikkelijke eenzaamheid weer te geven waarin Napoleon verkeerde op dat eindeloos ver van de beschaving verwijderde eilandje. We benadrukten dat hij door zijn Corsicaanse Frans altijd het gevoel had gehad langs de zijlijn te staan en we lieten de scènes waarin Napoleon zijn hofhouding opdroeg in zijn kamer de grote slagen te herscheppen, langzaam veranderen, van idiote pogingen om de beschikbare meubels in te zetten als de schepen van de zeeslagen bij Trafalgar, waarbij honderden brandende kaarsen in de ruimte de brandhaarden aan de horizon voorstelden, tot de lange terugtocht vanuit Moskou en de slag bij Leipzig toen het iedereen pijnlijk duidelijk werd – niet in de laatste plaats Napoleon zelf – dat zijn triomf verleden tijd was. En dat dit een ongelooflijke nederlaag was voor een man die we hoe dan ook zeer toegenegen waren.

Als ik in de voorstellingen die ik geregisseerd heb één moment moet aanwijzen waarin we er echt in zijn geslaagd om iets buitengewoons neer te zetten, dan is het de scène aan het eind van juist deze productie als Napoleon ten slotte in bed ligt te slapen, uitgeput en stervende, terwijl de zon achter de gebarsten ramen opkwam en er een bijna spookachtige en aangename rust op het toneel neerdaalde die zich verder verspreidde over het publiek dat doodstil bleef zitten, ook toen de lichten in de zaal al waren aangegaan, omdat niemand het op zijn geweten wilde hebben Napoleon te wekken. Langzaam en eerbiedig verlieten de mensen de zaal, beschaamd omdat ze uren eerder geschaterd hadden om de dollemansrit op de driewieler, en met een nieuw, intens mededogen voor een oorlogshitser die al 175 jaar dood was.

En Mordecai. In de hoofdrol. We vonden wat hij deed geweldig.

Hij wás Napoleon.

We waren op z’n zachtst gezegd verrast dat onze eerste poging meteen raak was en die ervaring heeft er waarschijnlijk toe bijgedragen dat daarna het megalomane idee bij me opkwam om de ultieme Hamlet op te voeren. Bovendien had ik door de vrije opvoeding van mijn moeder niet echt geleerd dat goede en slechte ideeën in hetzelfde bed slapen en dat je ze ’s nachts gemakkelijk door elkaar kunt halen.

Toen ik ouder werd, miste ik de vaste structuur van mijn vader weleens.

Maar goed: 740 Park Hamlet.

De pasgeopende deuren hadden zich na mijn tweede regieopdracht voorgoed kunnen sluiten, dat het niet gebeurde was eerder aan geluk en wanhoop te danken dan aan talent. Maar zo zag ik dat toen niet en anderen evenmin. Dus bleven de deuren open en ze zijn nooit meer dichtgegaan.

Zelf sta ik in het voorportaal, op de tocht.

Het idee, dat dus een slecht idee bleek te zijn, was om het Deense hof van Shakespeare te veranderen in een steenrijke familie die een gigantisch appartement bewoonde op een van de exclusiefste adressen in Manhattan: 740 Park Avenue. Het was, van meet af aan, een tamelijk rampzalige en extravagante theaterproductie. Met een bijna pathologische obsessie voor details en authenticiteit construeerden we het vorstelijke appartement in een opslagruimte in Lower Manhattan, compleet met originele kunst aan de muren, een marmeren vloer en designmeubelen. Alleen het lijstwerk kostte al 25.000 dollar. De uitgaven voor bouwvakkers en de rekwisietenafdeling bedroegen 90 procent van het totale budget, en ondertussen zagen de acteurs en ik bereidwillig af van elke financiële compensatie. Als we niet volgens de reeds gemaakte afspraken verplicht waren geweest om de opslagruimte na de speelperiode in de oorspronkelijke staat terug te brengen, dan had het – minus de gehuurde kunstwerken en meubelen – aan de hoogste bieder verkocht kunnen worden. Het had zelfs een functionerende waterleiding en riolering, elektriciteit en verwarming. Desondanks werd het stuk al na een week stopgezet. Aan de productiekosten had het niet gelegen.

Een artikel in The New York Times, slechts een paar dagen voor de première, bracht een heftig debat op gang dat alras uit de hand liep en ontaardde. Voor ik het besefte regende het beschuldigingen over antisemitisme en werd er gedreigd met een boycot of erger. Het was ook niet bevorderlijk dat een van de klassieke replieken als volgt was herschreven: hier, jij incestueuze, moordlustige, vervloekte… Mensch! In mijn versie waren Hamlet en zijn familie Joden en de koppeling tussen het religieuze en culturele en de enigszins herschreven replieken – die duidelijk zinspeelden op het ondeugdelijke in veel van de financiële instellingen in de stad – maakten dat de voorstelling al vrij snel stopgezet moest worden. Ik was totaal niet voorbereid op zo’n reactie, de gedachte aan zoiets was niet in me opgekomen en na elk ingezonden stuk of artikel in de krant ging ik er verder aan onderdoor tot de dagen zo uiteenvielen dat ik geen fut meer had om nog op te staan. Ik lag in bed en maakte een vrije val, op alle mogelijke manieren. Ik weet nog dat ik dacht: nu is het afgelopen. Nu wil niemand meer iets met me te maken hebben. Deels voelde dit ook als een soort opluchting, diep in mij zat een persoon die stiekem hoopte dat hij het land uitgegooid zou worden, teruggestuurd naar huis, onteerd. In elk geval naar huis. Mordecai en ik werden elke avond dronken en ik zei dat ik om uiteenlopende redenen eigenlijk altijd al een Joodse achtergrond had willen hebben en hij zei dat ik in zijn ogen ‘Joods by proxy’ was (met dat donkere haar, die trieste blik en die terugkerende zelfhaat ben je in wezen een van ons, afgezien van die goddeloze huidplooi die over je eikel hangt) en dat de beschuldigingen absurd waren en onmogelijk en daarom alleen gepareerd konden worden met een groot stilzwijgen. ‘Bovendien,’ zei Mordecai, ‘al lijkt het een gigantische storm, negentig procent van de bevolking zegt theater helemaal niets, vergeet dat niet. Het zal de meeste mensen worst wezen.’ Dit herhaalde hij eindeloos tot het bleef hangen en het was een zegen te beseffen dat hij gelijk had, dat de meeste mensen belangrijker zaken aan hun hoofd hadden, en dit zette de deur open naar een gevoel van vrijheid dat sindsdien alleen maar is gegroeid en dat elke keer dat ik met deze toneelstukken aan de slag ging met een bijna bedwelmende kracht toesloeg. Maar in die tijd had ik vreselijk last van die woede jegens die andere 10 procent, vooral omdat dat waarvan ze me beschuldigden niet waar was. Er klopte geen woord van. Ik vond het beangstigend om te zien hoe snel men de grip op de waarheid verloor, hoeveel ellende een misverstand kon veroorzaken, hoe wankel het evenwicht altijd is en hoe een interpretatiefout en een artikel in slechts één krant een brand konden doen oplaaien die woedde met de felheid van een fosforgranaat.

Dus ik deed het enige wat ik kon doen.

In The New York Times plaatste ik een uitnodiging voor een avond waarop ik alleen op het toneel zou staan, zonder manuscript, zonder iemand op wie ik kon leunen of die ik de schuld kon geven. En ik sprak. Een uur, twee uur, ik stelde het publiek vragen en kreeg antwoord. De dag erna deed ik het nog een keer. Domweg omdat er een groep van een man of zestig op straat stond waarvan ik dacht dat ze zich in de dag vergist hadden.

Dat deed ik drie weken lang, deze geïmproviseerde apologie en verantwoording, die gaandeweg het karakter kregen van een voorstelling en die omgedoopt werd tot 740 Park Sorry. Ik sprak over migratie en jeugd, over oorlog en kunst, ratingbureaus en de banken op Wall Street; ik wisselde van rol en tijd, het ene moment was ik een regisseur die fragmenten van een voorstelling liet zien en zich oprecht verontschuldigde, het andere moment bevond ik me in Treblinka in de jaren veertig, of liep ik door de kantoren van Standard & Poor’s en Lehman Brothers; ik veranderde het appartement in luchthavens en gletsjers en Zuidoost-Aziatische jungles, Amerikaanse landschappen en nachtelijke autoritten door het Midwesten, in een schip dat koers zette naar Ellis Island aan het begin van de twintigste eeuw. En binnen de kortste keren werd dit geïmproviseerde stuk als een echte voorstelling besproken in dezelfde krant waarmee alle ellende was begonnen. Ik kreeg jubelende recensies en werd zelfs genomineerd voor een theaterprijs waarvan ik de naam vergeten ben (maar ik herinner me wel dat ik hem niet kreeg), ik moest dus kaartjes gaan verkopen, dat wil zeggen, de mensen kaartjes laten reserveren, aangezien ik er absoluut geen geld voor wilde hebben.

Een paar van de recensenten die vanaf het begin het felst waren geweest, gaven niet op en beschuldigden me ervan dat dit een vooropgezet plan van me was geweest om zo meer aandacht te genereren. Ze meenden aan de complexiteit en de timing te kunnen zien dat er hard aan gewerkt was. Weer wilde ik reageren, weer zei Mordecai: ‘Het zal de meeste mensen worst wezen. Er zullen altijd mensen zijn die een mening hebben die zo min mogelijk moeite kost, zodat ze energie overhouden om het van de daken te schreeuwen. Laat ze toch.’

De waarheid was dat ik zolang de voorstelling liep dag en nacht op zoek was naar manieren om duidelijk te maken waarom ik het deed, dáár ging het om. We zingen deze liederen, we maken deze voorstellingen omdat we erachter proberen te komen waaróm we doen wat we doen. Dat gold ook voor Sorry. Ik wilde dat de mensen begrepen wat ik had willen zeggen en hoe ik tot de oorspronkelijke vorm was gekomen, daarom was het natuurlijk belangrijk om dat zo precies mogelijk over het voetlicht te brengen. Dit leidde uiteindelijk tot een afgeronde voorstelling. Het natuurlijke bijproduct van een omslachtige spijtbetuiging. Routine, een onmisbaar deel van het leven, hielp me daarbij. Na de eerste week wist ik precies wat ik wilde zeggen en wanneer. Had ik in de laatste weken mensen achter de schermen die voor de kostuums en eventuele changementen zorgden? Jazeker. Deden we iets met licht en geluid? Jazeker. Er groeide een voorstelling uit, daar wil ik gerust voor uitkomen; dat is tenslotte wat ik doe. Maar als je me vraagt wat ik me het best herinner uit de tijd met Sorry, dan is het niet dat we erin slaagden om de neergestorte Hamlet als de vogel Phoenix te laten herrijzen, maar dat we erin slaagden om dagen-, weken-, ja een maand lang in Manhattan iets te scheppen waar de mensen naartoe kwamen en waardoor de mensen elkaar begrepen. Dát herinner ik me.

Better Worlds Through Weyland-Yutani heeft ons tot nu toe nog niet in de problemen gebracht. Dat we de koppeling met het Sonderkommando loslieten heeft vast geholpen. En de schoorsteenpijpen achter het raam schrapten we ook. Dat was allemaal niet nodig voor de voorstelling, maar wel voor ons begrip ervan. De nationale of religieuze achtergrond van de personages is ook niet van wezenlijk belang voor het stuk, dat geen directe band heeft met de Amerikaanse economie, het conglomeraat Weyland-Yutani is Brits-Japans en daardoor was het mogelijk om in elk geval de discussie erin te houden over het verband tussen het kapitaal en de slechtheid van de mens, tussen kampleiders en makelaars, hedgefondsbeheerders en de shorthandel. Terwijl de film Alien het bedrijf Weyland-Yutani als het symbool voor hebzucht neerzette, is de kunst en spanning in ons toneelstuk erin gelegen dat we avond aan avond het bedrijf en de personages oprecht verdedigen vanuit de gedachte dat ze domweg gedreven worden door menselijke eigenschappen die in feite de basisprincipes zijn van elk organisme: overleven en expansie. Als het personage Yamauchi halverwege het toneelstuk zegt: ‘We bekritiseren dieren niet om hun gedrag; we verwijten de eekhoorn niet dat hij noten verzamelt voor de winter en we knikken begripvol als het dier meer hamstert dan het gedurende de koude maanden kan opeten. Want een eekhoorn weet niet hoelang de winter duren zal.’

Een groot aantal mensen die naar het stuk komen kijken, zijn van mijn leeftijd of jonger, het zijn Amerikanen die op de drempel van hun carrière ineens in een economische regressie zijn beland. Ze weten heel goed hoelang de winter kan zijn en hoe koud, ik zie voor me hoe ze de sneeuwstorm hebben getrotseerd, terwijl hun hoop bevroor en dan komen ze binnen bij ons, in de warmte. En zien dit. Een bestuur dat rond de vergadertafel zit en het besluit verdedigt om zonder aarzelen hun voedselvoorraad af te pakken.

Dat moet ongelooflijk deprimerend voor ze zijn.

Misschien overwegen ze wel om weg te gaan.

Of erger.

Maar dan komt Miranda het toneel op in een rol die we aan de tekst toevoegden nadat ik haar vorig jaar in haar tweede film had gezien en die de voornaamste reden is dat we hier nu zijn. Op tournee. De enige reden, denk ik steeds vaker. Ik moest nog een keer terugvliegen naar Los Angeles om haar ervan te overtuigen dat ze de rol moest aannemen aangezien we met de productie zouden beginnen. ‘Maar het is in New York,’ zei ze. ‘Wat als het een succes wordt en ik daar straks nog moet wonen ook? Je kunt mensen niet zomaar verpoten.’ Ik beloofde haar dat het geen succes zou worden. Ik gaf haar het manuscript en zei: ‘Ik wil dat je helemaal niets zegt, de eerste keer dat je opkomt, mag je niets zeggen. Het enige wat ik wil dat je doet, is aan het publiek duidelijk maken dat het allemaal wel goed komt. Dat het beter is zo.’ ‘Waarom mag ik niets zeggen?’ vroeg ze. ‘Soms valt er gewoon niets te zeggen,’ antwoordde ik. ‘Maar de andere keren dat je opkomt…’ ‘Hoe vaak dan, hoelang?’ ‘Een keer of vijf, zes, zeven, dat weet ik nog niet, we zien wel. Ik wil dat je een soort verteller bent, weet je wat ik bedoel, zoals in oude sagen? Zoals de troubadour in Robin Hood, weet je nog?’ ‘De tekenfilm?’ ‘Ja.’ ‘Ik vond Robin en Marian altijd een beetje… hoe zal ik het zeggen? Sexy? In die Disneyfilm. Is het stom dat ik dat vind? Ik was vijf jaar toen ik hem zag en ja, er gebeurde wel iets. Misschien werd ik wel verliefd. Wat denk jij?’ ‘Ik denk dat vossen in een tekenfilm een verhaal apart zijn,’ antwoordde ik en toen zei ik: ‘Maar al die andere keren dat je opkomt, mag je wel praten. Dan mag je min of meer zelf weten wat je doet, ik laat je zeggen wat je maar wilt zeggen. Tenminste, zolang je het kapitalisme maar prijst.’

Een van de voorwaarden waaronder ik ermee ingestemd had om met Weyland-Yutani op tournee te gaan, was dat Miranda erbij zou zijn. Dat is ook de reden dat we de laatste optredens in Los Angeles hebben. Ik heb haar beloofd dat ze naar huis mag zodra we in L.A. aankomen. Dan is het voorbij.

Een groot deel van het publiek dat naar de voorstelling komt, komt uitsluitend voor Miranda.

En ik? Ik houd het vol omdat ik leef voor het moment waarop zij voor de eerste keer het toneel opkomt en eigenlijk alleen maar over het publiek heen kijkt, of niet zozeer eroverheen maar juist naar het publiek, alsof ze iedereen lang genoeg bekijkt om ze het gevoel te geven dat ze gezien worden. En dan danst ze. Op een bepaalde manier danst ze. Een dans die komisch en onhandig begint, maar na verloop van tijd blijkt hoe complex die is en hoe fraai elke beweging. Een eerlijke en troostrijke dans voor hen die genoegen moeten nemen met dat wat ze krijgen kunnen.

De andere keren dat ze opkomt en voor de zware eikenhouten tafel in de vergaderruimte gaat staan – of erbovenop – improviseert ze vooral. Maar het effect is altijd hetzelfde. Ze maakt haar entree, deze lange, ranke gestalte met haar merkwaardige kapsel en bijzondere kledij en dan doet ze haar mond open. Ik weet niet wat me het eerst trof, het briljante manuscript dat ze voor haar tweede speelfilm schreef of simpelweg haar stem en de rollen die ze speelde, maar ik weet wel dat haar stem me bijbleef, die zachte Californische stem van haar waarmee ik slapeloze nachten doorbracht als ik luisterde naar de verhalen die ze zelf had geschreven en ingesproken en de manier waarop ze het woord patio uitsprak, vooral dat, maar eigenlijk ook al die andere woorden, slepend en soms haast fluisterend, spinnend. Ik heb die korte verhalen wel een paar keer helemaal beluisterd zonder dat de inhoud tot me doordrong, ik luisterde alleen maar naar het geluid dat ze voortbracht, terwijl ik over het theatermanuscript gebogen zat en voor me zag op welk moment ik wilde dat ze het toneel op zou gaan om een personage te vertolken dat in mijn ogen steeds duidelijker het Kapitalisme zelf was, een troostende en geduldige verschijning, optimistisch, die op zeer vertrouwelijke, toegewijde toon tegen het publiek zou spreken alsof ze samen een groot geheim deelden.

Ze kwam het toneel op terwijl ze Milton Friedmans beschouwingen over hebzucht en marktwerking op zo’n manier parafraseerde dat die iets aanlokkelijks kregen, ondeugend en een beetje droevig, maar onvermijdelijk en noodzakelijk, net zoals wanneer je amandelen verwijderd worden, waarna je hoopt een ijsje te krijgen in het volle besef dat het leven geen enkele garantie biedt. Ze gaf het kapitalisme een gezicht en dat was een gezicht van liefde, terwijl ze dingen zei als: ‘Als het de bedoeling was geweest dat we konden vliegen, dan zouden we met vleugels geboren zijn. Als het de bedoeling was dat we socialisten zouden zijn, dan hadden we wel een aangeboren gevoel voor empathie en medeleven meegekregen. Maar dat is niet zo. Het is een constructie. Als een hoed. Of een ontzettend strakke spijkerbroek die iedereen opvalt. Ik wil zo’n spijkerbroek. Maar ik moet werken om die te kunnen kopen. En iemand moet hem maken, want ik heb het te druk met het verdienen van het geld dat ik nodig heb om hem te kunnen kopen. En niet iedereen kan zo’n spijkerbroek krijgen, sommige mensen zullen broekloos blijven. Er is ten slotte een grens aan hoeveel broeken er gemaakt kunnen worden. Moet ik bereid zijn om er bloot bij te lopen, omdat ik toevallig in Californië woon waar het bijna altijd warm is en je dus ook wel in een korte broek of een rokje kunt lopen? Wat als ik die broek toch wil hebben, wat als ik denk dat ik anders nooit iemand zal tegenkomen, en zeker niet de ware Jacob, als ik die spijkerbroek niet aanschaf? Wat als ik niet weet wanneer ik hem zal tegenkomen – en ik denk dat de eerste die ik ontmoet de man van mijn leven is, om korte tijd later te ontdekken dat hij het toch niet is en dat ik opnieuw moet wachten, dat ik mijn spijkerbroek moet sparen tot het juiste moment? Wat als de winter plotseling invalt?’

Iedere avond hoop ik dat ze het woord patio zal zeggen.

Al is het maar één keer.

Maar ik denk dat Miranda naar L.A. verlangt. Ze brengt steeds meer tijd alleen door, net als ik, geen idee wat ze doet. Wie weet tobt ze ook met haar nachtrust, al is het om andere redenen. Ik kan steeds duidelijker aan de andere acteurs zien hoeveel dit stuk van ze vergt. Ze gaan elke avond kapot, de thematiek van het stuk en de rollen die ze spelen trekken hen mee de afgrond in. En het duurt lang. Het is van wezenlijk belang om in de materie te blijven zitten, intensief, daarom wordt dezelfde tekst vaak herhaald, dezelfde dilemma’s en vragen worden telkens opnieuw aangehaald, gevolgd door steeds langere uiteenzettingen van degene die antwoordt, steeds langere pleidooien, tot je je als toeschouwer ten slotte gewonnen geeft. Tot je dat als acteur ook doet. Alsof je naar de rede van Goebbels in het Berlijnse Sportpalast zit te luisteren: je weet dat het krankzinnig is, maar je kunt je oren er niet van afhouden. Het is echt een onsympathiek toneelstuk. Maar het zou ook weleens het beste kunnen zijn dat ik gemaakt heb. Dat zal blijken. De voorstelling zelf duurt ook iedere avond langer, ik zie dat de kranten erover schrijven, ze bestempelen het als een kwaliteit dat de voorstelling op zoek is naar zichzelf en het definitieve antwoord. Maar de acteurs op het toneel vergaat het anders, zij hebben het gevoel meegesleurd te worden in een maalstroom van argumenten die ze niet eens willen aanvoeren, maar waarvan ze vrezen dat ze die ook in hun persoonlijke leven gaan overnemen. Ik weet niet of het publiek de voorstelling in een opgewekte of terneergeslagen stemming verlaat.

3

De dag begint. Ik ben nog steeds in Wisconsin. Weer een etmaal. Het regent. Wind en kou. ’s Ochtends lopen de mensen kromgebogen naar hun werk of naar huis. Gisteren, midden onder de voorstelling, stond er een toeschouwer op en riep ‘ik kan er niet meer tegen!’ en hij stormde de zaal uit; ik denk dat hij namens ons allen sprak. En de mensen klapten. Een daverend applaus klonk door de zaal. Maar de mensen bleven zitten. Later zei Miranda dat ze hoopte dat er een avond zou komen waarop iedereen zou opstappen.

Een vast plan hebben we eigenlijk niet tijdens de uren voor we ons in het theater moeten melden. Als we niet op weg zijn naar een andere stad hebben we de dag grotendeels voor onszelf, hebben we tijd om te winkelen, te bellen, e-mails te beantwoorden, rond te kijken of op onze kamer uit te rusten, te slapen of naar de muur te staren. Ik denk dat sommigen op hun laptop naar tv-series kijken, of naar porno en dat anderen lezen of de tekst instuderen van het stuk waarin ze gaan spelen als wij klaar zijn. Joe, die de voorzitter speelt, heeft leren breien, hij zegt dat het bewegen van zijn handen voorkomt dat hij gek wordt en ik heb hem beloofd om hem breipatronen van mijn moeder te geven als ik weer in New York ben, hij wil een echte Noorse trui voor me breien. Ik heb niet gezegd dat het nog maar de vraag is of ik terugga naar New York.

Van het doelloos dwalen door de straten van de steden die we aandoen, raak je snel gedesoriënteerd. Ik ga een hoek om en zie een winkel die ik me herinner van een andere stad. Ik loop een straat in en verwacht daar de plek aan te treffen die ik de dag ervoor besloot op te zoeken, om tot de ontdekking te komen dat het in een andere staat was, dagen geleden. Alles vloeit in elkaar over, een wirwar van straten waar we ons nooit lang genoeg in ophouden om hun onderlinge samenhang te ontdekken en die misschien ook wel veranderen zodra we ons hebben omgedraaid. Dus ik laat het centrum van Milwaukee voor wat het is en rijd naar het zuiden van de stad, richting Grant Park, in de huurauto die ik al sinds Cleveland heb. De man van het hotel zei dat je daar in de herfst mooi kunt wandelen. ‘En je kunt er heerlijk aan het strand zitten met uitzicht op Lake Michigan,’ voegde hij eraan toe. Ik wilde hem erop wijzen dat het helemaal geen weer was om waar dan ook buiten te zitten, maar hij leek zo blij dat ik zometeen naar de plek zou gaan waar hij was opgegroeid, dat er niets anders op zat dan hem om een paraplu te vragen met het logo van het hotel erop.

Terwijl ik door de woonwijk bij Grant Park rijd, valt me niet alleen op hoe het centrum van Milwaukee maar ook de voorsteden en de buitenwijken op die van andere Amerikaanse steden lijken. Overal hetzelfde ruitpatroon, dezelfde avenues, waar je ook rijdt; het zou net zo goed Garden City op Long Island kunnen zijn, alleen zijn de huizen hier misschien een tikje kleiner. Verder zien de straten er precies zo uit als de straten waarin ik rondliep toen we net in de VS waren neergestreken en ik zo snel mogelijk weer weg wilde, ook de straatnamen lijken dezelfde: Sycamore Avenue, Elm Street, Oak Street, Aspen, Cherry, Pine, Walnut, en verder als klap op de vuurpijl natuurlijk een Emerson Avenue. Hoeveel Elm Streets of Pine Streets bestaan er wel niet in dit land? Ik google met mijn rechterhand, terwijl ik afsla naar het park en het strand, golfbanen passeer die ook exact lijken op de golfbanen die ik me van Garden City herinner. Er bestaan in de VS 88.411 straten met de naam Elm Street.

Al deze plekken die op elkaar lijken, het is alsof je voortdurend door een kapotte View-Master kijkt. En tegelijkertijd bestaat die ene plek waar je ooit thuis was. Ik zou jullie tot in detail kunnen vertellen over de straat waarin ik woonde in de wijk Forus in Stavanger, over die rare bocht die erin zat, over het asfalt dat gescheurd en opgelapt was, de paardenbloemen bij het gat in de heg en de graffiti op de transformatorhuisjes; ik zou kunnen vertellen wie waar woonde en wie wie was, waar we van droomden en waar we bang voor waren, hoe het gras er na een lange winter of laat in de zomer uitzag; ik zou jullie kunnen vertellen over de straat die eens van mij was en over wat die uniek maakte en jullie zouden instemmend knikken, want mijn straat lijkt op die van jullie, en het maakt niet uit of de straat die jullie voor je zien lang en vol verkeer is en de illusie wekt de langste straat van het universum te zijn, of dat die straat juist kort is en in alle opzichten onooglijk, een straat waarvan niemand zich de naam herinnert. Wat je daar beschrijft, lijkt wel de straat waarin ik ben opgegroeid, zouden jullie zeggen. Maar dat is niet waar. Niet helemaal tenminste. Want ik ben de enige die in die straat is opgegroeid.

maar lake michigan is anders. Honderden nautische mijlen voor je Michigan hebt bereikt; wat een opluchting om weer water te zien. Ik loop noordwaarts over het vale zandstrand, dat hard en nat is onder mijn sportschoenen en ineens komt er een meeuw op me af gefladderd, door een windvlaag maakt hij een onvrijwillige duik en zet beschaamd de landing in, schudt moedeloos zijn kop en na een paar aarzelende pasjes vliegt hij op en verdwijnt achter de bomen. Dat doet me denken aan de duiven die altijd rondscharrelden onder de grote bomen bij het meertje Breiavatnet in Stavanger. Rusteloos als daklozen wachtten ze ongeduldig tot er weer een kind, dat zijn moeder met zich meetrok, zou komen aanzetten om een handje broodkruimels hun kant op te gooien. In de lucht leken ze alles onder controle te hebben, maar zodra ze landden kregen ze iets verwards, iets ontevredens over zich, alsof ze tegen hun zin teruggekeerd waren naar een werkelijkheid waarin ze niet gedijden, alsof ze de hele tijd nee, nee, nee in zichzelf zeiden, terwijl hun kopjes als een stempel op en neer gingen en ik probeerde te zien hoeveel ze oppikten tijdens hun wandelingetjes; konden ze überhaupt wel iets zien door dat fanatieke geknik of was dat juist wat hen zo mateloos irriteerde, deze bespottelijke anatomische constructie van Moeder Natuur die maakte dat ze eruitzagen als een stel idiote stumpers. Geen wonder dat ze geen verschil maakten tussen eten en afval en sowieso aan hygiëne en persoonlijke verzorging een broertje dood leken te hebben; dieper konden ze toch niet zinken en dat bevestigden ze nog eens met elke spastische stap die ze zetten.

En ik zie dat ook Lake Michigan op iets anders lijkt dan alleen op zichzelf en het kan door de regen of het strand of de golven komen die steeds groter worden, of door alles bij elkaar, maar ineens lijkt het uitzicht hier op dat op Fire Island, die dag in een lang vervlogen zomer, toen we op het strand verrast werden door de regen, Mordecai en ik. Ik zal jullie later meer vertellen over de zon op Fire Island. Ik kom erop terug, want daar heb ik Mischa ontmoet. Maar niet vandaag, niet op een dag waarop ik de straten niet uit elkaar kan houden.

Wandelen om te wandelen is niets voor mij, dat merk ik steeds duidelijker als ik het strand verlaat en het Grant Park in loop, over houten bruggetjes en beekjes en kleine kloven, over het pad dat omgeven wordt door kale bomen. Autumn leaves. Autumn left. Geel, composterend blad op de heuvel, spookachtig verlaten. Het is mooi hier, maar toch verveel ik me stierlijk. Mischa daarentegen hield altijd erg van zulke wandelingen, haar zondag was als het ware verpest als we niet naar buiten waren geweest. Waar we liepen was niet zo belangrijk. Gewoon een ommetje, zei ze dan, door de buurt, meer niet. Of door het park. Even een frisse neus halen. Ik ging alleen mee als we ook een doel hadden, een winkel, een tentoonstelling, iets wat we onderweg konden kopen. Iets wat we mee naar huis konden nemen als tastbaar bewijs van ons uitstapje.

Een wandeling in je eentje maken is nog zinlozer en ik ben hier echt in mijn eentje, geen Milwaukeeaan heeft zich door de regen laten verleiden. Dus is er ook niemand die ziet dat ik van het pad afga in de hoop dat deze wandeling wat boeiender wordt en anders dan met Mischa, dat ik over de modderige paadjes glibber en mijn paraplu moet laten vallen om mijn handen uit te kunnen steken en dat ik midden in een modderige plas stap. Niemand hoort me als ik mijn kletsnatte sportschoen, die inmiddels grijsbruin is van de modder, lostrek, het zuigende geluid van vacuüm dat verbroken wordt en het soppende geluid van mijn rechtervoet terwijl ik tegen de heuvel opklauter en de kant opga waar ik vandaan gekomen ben, het hele eind terug naar mijn auto met een kapotte paraplu en regen die met bakken uit de hemel blijft vallen. Het is nog steeds vroeg in de ochtend, ik heb de hele dag nog voor me of ik nu wil of niet en eigenlijk zou het het beste zijn om terug te gaan naar het hotel om op zijn minst droge kleren aan te trekken. Maar alleen al de gedachte aan mijn hotelkamer staat me tegen, het is er te benauwd, te benauwd en leeg, en het is me ook te veel om nog meer tijd door te brengen met ons toneelgezelschap, daarom heb ik mijn assistente gevraagd om na Cleveland de rest van mijn vliegtickets te annuleren en in plaats daarvan een auto voor me te huren. ‘Je weet toch wel dat het zes uur rijden is naar Chicago?’ vroeg ze. ‘En dat is dan nog een van de kortere afstanden. Van Milwaukee naar Houston kost je een uur of achttien. Naar Albuquerque is het twaalf uur, minimaal. Enzovoort. Je hebt een rit van twaalf uur voor de boeg door de woestijn van Phoenix en dan via L.A. naar San Francisco, en vervolgens moet je naar Seattle en dan weer terug naar L.A. Weet je zeker dat je dat wilt?’ ‘Ja,’ zei ik. Dat was wat ik wilde. Steeds een koffer inpakken met één oog op de klok, verzamelen en op de anderen wachten, de rit naar het vliegveld, het zoveelste vliegveld, weer inchecken met de toneelspelers en de rest van de crew, wachten in de vertrekhal en vervolgens uren vol smalltalk en ongemakkelijke vliegtuigstoelen, onder elke stoel bevindt zich een reddingsvest, als de cabinedruk wegvalt heeft u zuurstof nodig, de veiligheidsriem moet u als volgt sluiten aantrekken openen, wachten op de bagage, en mijn assistente die ons bij elkaar houdt als een ervaren schapenhoedster, terwijl ze telefoneert met de chauffeur van de minibus die ons naar het volgende hotel zal brengen, de volgende incheck, kamersleutel en stilte. Dat nog tien keer doen was geen aanvaardbaar alternatief. ‘Huur een auto voor me,’ zei ik. ‘Met gps.’ Ze gaf me het telefoonnummer van de chauffeur van de vrachtauto die onze decors en andere spullen van de ene stad naar de andere vervoerde. ‘Voor het geval jullie samen op willen rijden,’ zei ze. Dat wilden we niet.

Doorgaans stap ik ’s avonds, als het laatste optreden voorbij is en het afbreken is begonnen, om de anderen voor te zijn in mijn auto. Een zwarte Range Rover uit 2007. Een foeilelijke auto, maar inmiddels mogen we elkaar wel; soms denk ik zelfs bijna dat we gelukkig zijn. Zoals die nacht toen ik van Chicago naar Minneapolis reed en er nauwelijks verkeer was en het regende en ik zong, blèrde; het leek vast of ik gilde. Andere nachten, door Amerika en geen wolkje aan de lucht, alleen het zwakke zodiakaallicht dat in kleine stofdeeltjes in het zonnestelsel wordt gereflecteerd en een afgelegen gehucht en slapende boerderijen verlicht. Oom Owen was de eerste die me over dit fenomeen vertelde, hij had het verschillende keren gezien in Vietnam, als hij de wacht hield in kamp Bastogne met uitzicht op de jungle om hen heen. False dawn noemden ze dat ook wel, een onheilspellend licht. Maar de naam bevalt me. Alsof je de ochtend zou kunnen vervalsen, een goed begin zou kunnen voorwenden.

Millston, Wisconsin. Angola, Indiana. Love’s cafetaria in Oakdale, Wisconsin. Ik rijd door fly-overland. En achter het stuur ben ik niet moe.

Ik wil niet terug naar het hotel.

Nog niet.

Dus trek ik mijn schoenen uit en leg mijn sokken op het dashboard, hang mijn jasje en trui over het stuur en strek me uit op de achterbank, met uitzicht op het meer. Mijn broek is ook nat, de stof spant zo om mijn dijen dat het bijna zeer doet, maar ik durf hem niet uit te doen, niet hier; een vrij land, ja, maar geen geschikt land om in het openbaar zonder broek te lopen. Mijn sjaal houd ik om, dat scheelt een beetje. De wol is nog niet helemaal doorweekt, die voelt warm en beschermend om mijn nek. Veilig. Het hoost, eventjes gaan de parkeerplaats en het meer in elkaar over. Ik ben regisseur. Ik zal proberen van nu af aan vriendelijker tegen mezelf te zijn. Ik moet mezelf op dat punt regisseren. Het erin stampen.

Ik zoek in mijn rugzak naar een flesje water en een zakje noten dat ik, zo schoot me net te binnen, een paar dagen geleden gekocht heb in Madison, WI, op weg naar Minneapolis, maar kennelijk heb ik ze al opgegeten of ergens anders neergelegd, want het enige wat ik vind is een pakje sigaretten en een aansteker, mijn notitieboekje en pennen, het tijdschrift met het interview dat ik gegeven heb en helemaal onderin, diep weggestopt in een kleiner zakje, een doosje Ambien-slaaptabletten. Die heb ik in Chicago gekregen toen mijn slaapproblemen me ook overdag parten begonnen te spelen. De arts, een vijftiger van Ghanees-Australische origine, met verontrustend behaarde armen en de ongebruikelijke naam Dr. Fola, schreef een recept uit voor tien tabletten en gaf me verder een cd met walviszang, opgenomen voor de kust van Hawaï. Bultruggen, zei hij. Die zingen het meest en het hardst, ze kunnen wel 190 decibel halen, wist je dat? Je zou er doof van worden buiten het water. Hun zang is altijd dezelfde, in elk geval binnen de groep, thema’s van een half uur die geleidelijk veranderen. We hebben geen idee waarom ze zingen; misschien gewoon voor hun plezier. Maar veel mensen vinden het geluid rustgevend. Mij hielp hun gezang echter niet. Integendeel, liggend in het donker van mijn hotelkamer in Cleveland, met mijn koptelefoon op, vond ik hun gezang verschrikkelijk eenzaam klinken. Klagend en gekweld, alsof ze elkaar voortdurend wanhopig probeerden uit te leggen hoe ze zich voelden, maar de woorden niet konden vinden en de straf voor deze gebrekkige communicatie was dat heel hun verlangen omgezet werd in een geneurie waarvan andere soorten in slaap vielen. Bij het weggaan vertelde de arts me ook dat de bultrug wel tweehonderd meter diep kan duiken. Ik weet niet waarom hij dat zei. ’s Nachts schoot door me heen dat de bultrug wellicht naar de bodemloze duisternis afdaalt om aan zichzelf te ontsnappen, of om een paar minuten rust te krijgen, als in een omhelzing omsloten door de enorme waterdruk. Uiteindelijk nam ik een van de slaaptabletten die hij me gegeven had en de daaropvolgende vijf uur sliep ik zwaar op de monotone en zo goed als onhoorbare melodie die alleen zolpidempreparaten kunnen voortbrengen, in een donkerblauwe wereld van volstrekte leegte. Maar ik werd wakker met het gevoel alsof ik de hele nacht geen adem had gehaald, alsof er iemand op mijn borst had gezeten die kon besluiten of ik überhaupt nog zou ontwaken. Ik heb er nooit meer eentje geslikt.

Ik zet de radio aan. Een programma op een lokale zender over de geschiedenis van het bestek. Ik zet de radio weer uit en neem een slokje water, blader wat door het tijdschrift, lees een paar antwoorden die ik gegeven heb. Ik herken mezelf er niet in, weet niet wie die man is die antwoord geeft op al deze vragen over de carrière die ik gemaakt heb, maar hij heeft het over dingen die ik me nog goed kan herinneren, over mijn eerste voorstelling na 740 Park Sorry; ik bewerkte het socialistische boek The Jungle van Upton Sinclair voor theater en dat was een vreselijk lastige klus, een roman uit 1906 over Litouwse immigranten en wantoestanden in de vleesindustrie van Chicago. Maar uiteindelijk is het me wel gelukt en mijn moeder was me dankbaar, voor haar had ik het ook gedaan, de roman had ooit grote indruk op haar gemaakt en ze had hem minstens acht keer gelezen. Ik geloof dat ze zelfs een beetje verliefd werd op degene die Rudkus speelde, een van haar oude helden uit de literatuur. Maar ik weet niet of ze voor we uit New York vertrokken Better Worlds Through Weyland-Yutani nog gezien heeft, dat diametraal staat tegenover datgene wat we allemaal deden in de slachterij van Sinclair. Ze heeft er in elk geval niets van gezegd. En ik had geen zin om ernaar te vragen. Ze komt niet zo vaak meer naar New York.

In het interview neem ik de afgelopen vijftien jaar door aan de hand van mijn stukken. Het lijkt nog het meest op een rechtszaak, een openbaar verhoor. Ik verontschuldig me, leg verantwoording af, maar heb het uitsluitend over technische kwesties, over analyses van de stukken, de keuze van acteurs, ik leg de scenografie en het ritme uit; ik zeg weinig over dat wat er eigenlijk achter deze voorstellingen schuilgaat, waarom ik ervoor gekozen heb om juist deze te maken en geen andere, waarom ik me bijvoorbeeld consequent verre heb gehouden van Amerikaanse klassiekers, ervoor zorgde dat ik Tennessee Williams, Arthur Miller en O’Neill niet hoefde te doen. Hetzelfde gold voor de Scandinavische toneelschrijvers: Ibsen, Strindberg. Die kan ik onmogelijk doen, ze zijn niet van mij. En de hedendaagse schrijvers, Jon Fosse, Lars Norén? Misschien. Het zou makkelijker voor me zijn om een van hen te doen, vooral Zweeds toneel. Personkrets 3:1 heb ik trouwens nog proberen te slijten, ik weet niet meer aan wie, maar ik zei: Dit is het belangrijkste wat ik gelezen heb, Norén is ongetwijfeld de belangrijkste westerse toneelschrijver van de afgelopen dertig jaar. Ik vertelde waar het stuk over ging, ik vertelde dat het zes uur duurde. Toen schudden ze hun hoofd.

Het is ook maar de vraag of ik het kan, uitleggen hoe mijn keuzes tot stand kwamen, zoals je er ook nooit in slaagt om je stukken te laten zeggen wat ze zouden moeten zeggen. Het enige wat ik weet is dat alles wat ik gemaakt heb onlosmakelijk verbonden is met de mensen met wie ik omging, met wie ik leefde. En dat er verbanden bestaan die ik nooit onder woorden zal kunnen brengen. Vage sporen en halve woorden. Maar in het interview zeg ik daar niets over. Mijn onzekerheid, twijfel en aarzeling, de vreselijke bezorgdheid die ik al die tijd met me heb meegedragen, daar spreek ik niet over, dat vertel ik de journalist en de jury niet, ik zeg niet: In wezen gaat het daarover, over de vreselijke angst om ontheemd te raken. In plaats daarvan kom ik naar voren als iemand die ik graag had willen zijn, maar die ik niet meer herken als zijn woorden via het papier tot me komen. Een man met een lange carrière in het verschiet. Een regisseur die niet tussen zijn acteurs staat en zegt: Nee, ik weet het niet, laten we… misschien moeten we, laten we proberen… nee, maar een die zegt: Zo doen we het.

En toch ben ik ook degene die in dit interview spreekt. Mijn naam staat achter de citaten en soms vang ik een glimp van mezelf op. Maar ik kom vooral gesloten over. Weerbarstig. Vragen over Noorwegen en het gezin waar ik uit kom, vermijd ik consequent; zodra Mischa’s naam genoemd wordt, zwijg ik demonstratief, tot de journalist beseft dat die stilte pas doorbroken zal worden als hij met een nieuwe, andersoortige vraag komt. Ik vertel over Ocean, dat geschreven is door de wonderlijke uit Vermont afkomstige toneelschrijfster Frances York en waarin ik onderzocht hoelang je de inactiviteit kan rekken op het toneel, hoe stress op het toneel uiteindelijk ook overslaat naar de zaal; ik vertelde over LAX, het eerste en laatste toneelstuk dat Roberto Gorza voltooide voordat zijn oude vrienden in Mara Salvatrucha hem vonden, vertelde hoe ik me voorbereidde op de uitvoering van het stuk door dagenlang de choreografie van het wachten te bestuderen in de aankomsthal van jfk; en iets moeten we goed gedaan hebben, want LAX trok volle zalen en leverde Roberto de Pulitzerprijs op en maakte het ons mogelijk om een paar jaar later Bob Ross Paints a Pretty Clear Picture in het Vineyard Theatre in Manhattan op te voeren, een off Broadway-plek waar Mordecai de hoofdrol speelde in iets wat uiteindelijk een solovoorstelling werd en in de verste verte niets met Bob Ross te maken had. We kozen die titel omdat we vroeger altijd naar zijn schilderprogramma’s op tv keken en nog wisten dat hij zei: There are no mistakes, only happy accidents. En omdat dit de juiste slogan was voor wat we aan het schrijven waren en dit de enige manier was waarop we het aandurfden. En omdat zijn stem zo zacht en slaapverwekkend was. En omdat we beiden het interview met hem gelezen hadden waarin hij bekent dat hij zijn vogelnestjesachtige kroeskop liever had willen veranderen, maar dat zijn producenten daar een stokje voor hadden gestoken; zijn kapsel was zijn handelsmerk geworden, zijn silhouet prijkte op een heel arsenaal aan producten en de dag dat hij een nieuwe kapper zou binnenstappen, zou zijn carrière voorbij zijn. Bob Ross deed ons voor het eerst beseffen dat we op een dag het zicht op onze eigen tijd zouden verliezen, dat was het moment waarop we inzagen dat je het leven al lopende achter je laat en dat denken aan de tijd hetzelfde was als denken aan de dood. We wilden onze jeugd in Garden City vasthouden door een bijna autobiografisch stuk, maar slaagden daar niet helemaal in. We dachten van wel, we waren ervan overtuigd dat het gelukt was en voelden ons opgelucht, maar als ik het nu lees, zie ik dat we te druk bezig waren met het maken van theater. We hadden misschien nog te weinig afstand om het goed te kunnen zien en we hadden het niet over de dingen waar we het over hadden moeten hebben, we creëerden alleen nieuwe mythes.

Mordecai vertrok na dit toneelstuk voorgoed naar Californië.

Ik vertel de journalist over The Mill Stone van 2010, het toneelstuk dat ik baseerde op de gelijknamige serie documentaires en speelfilms van de Bosnische filmmaker Milorad P. Andersson over het geweld tijdens de oorlog op de Balkan en de wens van de media om deze geschiedenis met een hoofdletter boven water te krijgen. Met mijn stuk wilde ik de kloof laten zien die er gaapt tussen dat wat er werkelijk is gebeurd en dat wat men zegt dat er is gebeurd, tussen het vermogen van de media om te manipuleren en te berichten enerzijds en de potentiële agenda van de ontvanger anderzijds. Over hoe we ons datgene wat we hebben meegemaakt, herinneren. ‘Ik denk dat ongeveer zevenentachtig mensen het stuk gezien hebben,’ vertel ik de journalist. ‘De meesten waren ongetwijfeld oude bekenden, Bosnische immigranten bijvoorbeeld, die in de pauze luid over Tito spraken en aan het bekvechten waren over welk dorp het ergst verwoest was tijdens de oorlog en wie daar nog de meeste familieleden had wonen, sommige toeschouwers hielden het theater daarna ook voor gezien, volgens mij. Maar het was noodzakelijk, uitdagend en uitputtend om met deze materie te werken. Ik had het niet willen missen, maar ik zou het niet over willen doen.’

Napoleon Wants to Stay up a Little Longer. 740 Park Hamlet/Sorry. The Jungle. Ocean. LAX. Bob Ross Paints a Pretty Clear Picture. The Mill Stone. Better Worlds Through Weyland-Yutani.

Dat is alles. Meer is er niet.

Het is meer dan genoeg.

Het interview mondt uit in een lange discussie over Weyland-Yutani en de aanstaande tournee, over geld en slechtheid en dat wiskunde de enige waarheid is in een universum van variabelen. ‘Het is een toneelstuk voor tirannen,’ zeg ik. ‘Voor tirannen die niet weten dat ze tirannen zijn. Die zichzelf niet als zodanig zien. Ik heb de gewetenlozen een stem willen geven. Je hoort ze zo weinig, ze fluisteren met elkaar als wij slapen.’

En dat is wat ik doe; ik slaap aan één stuk door. Voor ik klaar ben met het lezen van mijn laatste lange antwoord waarvan ik me maar deels iets kan herinneren, leg ik het tijdschrift weg en strek ik me, voor zover dat kan, uit op de achterbank van de Range Rover; de regen roffelt op het dak van de auto en in Lake Michigan klotsen de golven, het is onmogelijk om niet in slaap te vallen bij deze geluiden. Ik slaap. Eindelijk slaap ik, met mijn hoofd op mijn vochtige trui en mijn benen opgevouwen tegen de deur zeil ik de zo felbegeerde rust tegemoet, we schudden elkaar kort de hand en dan leidt hij me een donkere kamer binnen en schuift het gordijn dicht.

Ik heb in geen tijden zo goed geslapen.

Ik slaap en ik weet dat ik slaap en ik weet dat ik nog langer wil slapen. Ik wil nog langer slapen maar ik heb al uren geslapen en ergens vanuit mijn slaap klinkt een geluid, een soort gerinkel, gerinkel van een telefoon het moet mijn telefoon zijn in mijn slaap of in werkelijkheid en langzaam dringt tot me door dat het geluid van een plek komt waarnaar ik niet wil terugkeren, maar hij houdt maar niet op die vervloekte telefoon en het gordijn wordt opzijgeschoven, ik word het licht in getrokken of niet het licht maar de avondschemering in en er knippert iets in het zakje van mijn colbert en de stof trilt voorzichtig, er zit niets anders op dan overeind te komen, mijn hand uit te steken en op te nemen.

‘Hallo?’

‘Max Hansen?’

Mijn stem: ‘Mm.’

‘Goedemiddag, mijn naam is Tobias Meyer, ik ben hoofd internationale hedendaagse kunst bij Sotheby’s.’

Hij wacht een paar seconden om me de kans te geven te reageren, maar ik zeg niets.

‘Ik bel u om te vertellen wat de veiling gisteravond in New York heeft opgeleverd.’

‘Oké.’

‘Dus, tot mijn vreugde kan ik u meedelen dat we buitengewoon tevreden zijn met de verkoop van het werk dat u aan ons toevertrouwd had. Vietnamization (Colby) van Mischa Grey eindigde op 1.515.000 dollar, inclusief commissie van de koper. Het is echt een bijzonder schilderij, zoals u weet.’

‘Wie heeft het… van wie was het laatste bod?’

Tobias Meyer ritselt aan zijn kant van het land met papier, zoekt de juiste informatie.

‘Eens even zien… het bod werd telefonisch gedaan. Het is na een lang gevecht tussen twee bieders naar een anonieme koper gegaan.’

‘Wat betekent dat?’

‘Dat betekent dat ik u helaas niet de naam kan meedelen van degene die het heeft gekocht.’

‘Welke nationaliteit heeft deze persoon, mag ik vragen of het iemand uit de VS was?’

‘Ja. De koper bevindt zich in Californië, maar het schilderij lijkt in New York te blijven. Meer kan ik echt niet zeggen, dat snapt u vast wel. Maar we zijn zeer tevreden en blij verrast dat we het verkooprecord van Grey verbroken hebben. Ik kan u een overzicht per e-mail sturen als u het wilt zien.’

‘Dank u.’

Twaalf seconden later:

‘Als het goed is heeft u het nu ontvangen. Nogmaals, we zijn blij dat wij Grey tot deze bedragen hebben kunnen opstuwen, maar u weet dat de markt weer aan het aantrekken is na… de crisis, dus mocht u meer werk van haar tegenkomen – of van andere hedendaagse kunstenaars – dan hoop ik dat u contact met ons zult opnemen.’

‘Er was er maar één.’

‘Pardon?’

‘Het schilderij. Dat was mijn enige,’ zeg ik.

‘Ik snap het.’

‘Nee, ik denk niet dat u het snapt,’ zeg ik.

Nadat ik heb opgehangen, kijk ik de verkooplijst door die hij me heeft gestuurd. Mischa is in goed gezelschap, dat zal haar bevallen. Rothko’s No. 1 (Royal Red and Blue) uit 1954 is verkocht voor vijfenzeventig miljoen dollar, Pollocks Number 4, 1951 voor veertig, en een schilderij van Bacon voor iets minder dan dertig en verder; De Kooning, Richter, Franz Kline, Yves Klein, Warhol, Basquiat, Murakami, Koons, Richard Prince en natuurlijk Wade Guyton en Gabe Gorsky voor twee keer de prijs van Mischa. Maar ik heb geen idee hoe ze zal reageren op het nieuws dat ik Colby heb verkocht, het zou kunnen dat dit het ergste is wat ik haar kon aandoen.

Waarom heb ik het in godsnaam verkocht?

Ik was kwaad, ik wilde al het oude opruimen, alles overboord gooien om ervan af te zijn. Ik ben niet kwaad meer. Ik ben moe. Ik wil naar huis. Ik weet alleen niet waar dat is.

Het is al laat op de dag, ik heb uren op de achterbank geslapen zonder dat iemand me heeft ontdekt. Mijn rug doet zeer, mijn benen zijn stijf en ik moet eruit om te bewegen. Het is gestopt met regenen. Geen zon, maar egaal bewolkt. De autoramen zijn beslagen, mijn slaapsporen. Ik heb het koud, het voelt alsof ik de tijd ben kwijtgeraakt; in mijn hoofd is het nog steeds ochtend, maar de klok wijst aan dat het al laat in de middag is. Ik moet zo terug, me klaarmaken voor vanavond. Ik rijd dezelfde weg terug, door de woonwijken die op alle andere woonwijken lijken, dan de snelweg op, langs het vliegveld en daar, midden op een terrein waar nieuwe woningen gepland zijn, staat op een enorm billboard van een projectontwikkelaar met grote, zwarte letters tegen een krijtwitte achtergrond: if you lived here, you’d be home by now.

In mijn kamer blijf ik onder de douche staan, terwijl het water me vanbinnen en vanbuiten opwarmt, tot mijn hart tot rust is gekomen en het tijd is om me aan te kleden. Een nieuwe broek, een schoon overhemd, een frisgewassen trui. Mijn sjaal en het andere jasje dat ik ook meegenomen had. Hetzelfde gezicht. Ik neem de lift naar de lobby waar mijn assistente wacht.

‘Ben je er klaar voor?’ vraagt ze.

‘Nee,’ zeg ik.

En dan gaan we.

4

Toen we nog niet zo lang in Amerika waren, droomde ik altijd dat we teruggingen naar huis. Ik droomde. Ik droomde dat het vliegtuig ons meenam over de Atlantische Oceaan en de Noordzee en de olieplatformen, de visgronden en Fladen Grunn en dat het vliegtuig de daling inzette boven de verwaaide zandduinen bij startbaan 11 op Sola, waar we landden met de staart eerst, onze veiligheidsgordels losmaakten, terwijl de stewardessen de veiligheidsinstructies inslikten; we onze handbagage uit de vakken haalden, achterwaarts het vliegtuig verlieten en de bagagelabels van onze koffers haalden, die weer uitcheckten en onze tickets teruggaven, achterwaarts de taxi instapten, het geld terugkregen en achterwaarts naar ons oude huis werden gebracht, terwijl de meterstand steeds verder terugliep tot we voor ons huis waren aanbeland, uitstapten en onze sleutel weer in het slot staken, de kamers binnengingen die altijd de onze waren geweest en kleren en spullen teruglegden in de kasten, aan tafel gingen zitten en hap voor hap uit onze mond trokken, het water uit onze mond terug lieten stromen in het glas dat steeds voller werd; en almaar door, terug in de tijd tot we het moment bereikten waarop mijn zus en ik nog niet te horen hadden gekregen dat we zouden verhuizen en de toekomst nog voorspelbaar was.

Displaced persons placht oom Owen te zeggen, maar daarmee bedoelde hij ons niet, hoewel ik altijd het gevoel ben blijven houden dat we dat wel degelijk waren. We hadden geen recht op dat woord, het behoorde ons niet toe, het was voorbehouden aan de verdrevenen, de vluchtelingen die geen keus hadden en alleen maar hoopten in leven te blijven, ze braken midden in de nacht op en hadden maar een paar minuten om te besluiten wat ze zouden meenemen en wat ze voorgoed moesten achterlaten; zij die gedwongen wegtrokken uit conflict- en oorlogsgebieden en op cnn zagen hoe hun thuisland in brand stond. Dat gold niet voor ons, maar ik voel me toch wel verwant met de term. Alsof je als mens gewoon verplaatst kon worden. En dat impliceerde dat het herstellen van leven en orde in de kosmos slechts een logistieke kwestie was.

Wij zijn niet verplaatst maar geëmigreerd, dat is niet hetzelfde. Maar dat klopt ook niet helemaal. Kinderen emigreren niet, ze zijn in gedwongen exil, zei iemand ooit eens. En dat klopt. Hun koffers zijn nooit groot genoeg, ze moeten het meeste achterlaten, al die dingen die zo klein zijn dat de volwassenen ze niet zien en waar ze een plekje voor vrij zouden moeten maken in hun eigen bagage.

houston, texas. In deze stad heb ik in mijn hotelkamer Brewster McCloud gezien, de film was ’s nachts op tv na onze op een na laatste voorstelling daar en ik bleef op om naar deze merkwaardige film te kijken, terwijl ik afwisselend volgde wat zich afspeelde op het scherm waar Shelley Duvall er op haar mooist uitzag en uit het hotelraam staarde waar het steeds duidelijker werd dat het Houston van vandaag in de verste verte niet meer leek op de stad zoals die was tijdens de opnames van meer dan veertig jaar geleden. De stad vervalt. Erodeert. Verandert. Alles wat je kende, alles waarmee je je kon identificeren of wat als baken gold, verdwijnt. Alles wordt afgebroken, herbouwd, in de nacht verplaatst, verbouwd en in nieuwere, grotere en lichtere ruimtes heropend. Ik weet ook niet of ik Stavanger nog zou herkennen als ik nu terugging, de kans zou groot zijn dat ik zou verdwalen, het zou een vreselijke ervaring worden. Ik weet niet of Forus nog bestaat, in elk geval niet zoals ik me de wijk herinner, nog altijd. Nu al zo lang. Ze kunnen van de woonwijk wel een industrieterrein gemaakt hebben, aangezien we al omringd werden door fabrieken toen wij er nog woonden, ik herinner me dat er toen ik een jaar of acht of negen was al over gesproken werd, mijn ouders lazen het droge bericht van de overheid over wat er zou gebeuren als de gemeente zou besluiten de kavels te onteigenen en op wat voor vergoeding men zou kunnen rekenen, waar we naartoe konden of wilden verhuizen (sommige buren zaten al in hun tuinstoelen te mijmeren boven de brochures van projectontwikkelaars die hen, zodra er groen licht werd gegeven, van droomhuizen konden voorzien). Ik wilde helemaal niet verhuizen. Ik huilde en vervolgens had niemand het er meer over, de gemeente schrapte het plan dat in een la verdween, de buren legden hun brochures weg, pakten een meetlint en kibbelden met elkaar over hoe ver de heg van de ander wel niet op hun grond stond; ik geloof niet dat mijn gehuil enige invloed heeft gehad op het verloop van deze kwestie. Forus en de buurt eromheen bestaan wellicht nog steeds, gedwongen naar elders verplaatst of uitgebreid en levendiger dan ooit tevoren. Mooier dan ik het me herinner. Het gebied grenzend aan de fjord, het oude boerenland daar, het weiland dat niemand gebruikte en de twee paarden die daar de hele dag rondjes liepen zonder dat er iemand voor ze zorgde volgens mij; ze zijn natuurlijk allang dood, die paarden. Of er zijn daar allang fabrieken gebouwd of dure woningen met uitzicht op de fjord voor gezinnen uit Stavanger, rijk geworden in de olie, en ik zou dat kunnen checken, ik zou het kunnen onderzoeken, ik zou mijn nieuwsgierigheid de overhand kunnen laten krijgen en een kijkje in de straten kunnen nemen via Google Maps, hoe vaak heb ik niet op het punt gestaan, ik zoomde in op Stavanger, de Gandsfjord in vogelperspectief, bijna net zoals op die dag in 1982 toen papa me mee de lucht in nam in een knalgele Piper Cub om Forus vanuit de lucht te bekijken en ik leerde hoe de straten, de wijken, de stadsdelen onder me met elkaar verbonden waren, en ik had nog verder kunnen inzoomen, tot op het asfalt, ik had het lichtgroene Google Maps-mannetje naar bekend terrein kunnen slepen om te kijken hoe alles sinds 1990 veranderd was; hoe vaak deed ik dat niet bijna, dan liet ik het figuurtje boven de kaart bungelen en zag ik de straten blauw oplichten, gereed voor Street View, het enige wat ik nog hoefde te doen was mijn vinger los te laten, dan was ik weer terug. Maar stel dat ik door het zien van de foto’s van de straten zoals ze er nu uitzagen, zou vergeten hoe ze vroeger waren? Het geheugen is een archief met onbetrouwbare medewerkers.

Maar de film van Robert Altman is nog steeds goed, in zekere zin tenminste, Brewster McCloud is nog altijd even onbegrijpelijk, zelfs van Bud Cort snap ik niets, ook niet in Harald and Maude trouwens. Maar hij is goed. Dat is het niet. Ik snap hem gewoon niet. Of misschien ook wel. Wat dan ook. Toen de film afgelopen was, had ik zin om haar een berichtje te sturen, ik wilde schrijven: Ik ben in Houston, Texas en kijk naar Brewster McCloud op tv. Weet je nog? Ik ben in Houston waar Shelley Duvall ook vandaan komt. Ze is hier vast weer gaan wonen. Ik ben in Houston waar de Rothko-kapel is die je altijd wilde bezoeken. Ik ben hier nog steeds.

Ik stuurde geen berichtje. Ik liep naar buiten en ging in mijn auto op de parkeerplaats zitten. Ik ben tijdens mijn verblijf niet één keer naar de Rothko-kapel geweest, hoewel ik dat wel had moeten doen, Mischa wist zeker dat ik er veel aan zou hebben. ‘Hij heeft daar een plek geschapen,’ zei ze, ‘een eindstation.’ En ze was ervan overtuigd dat we goede vrienden met hem geworden zouden zijn als we tegelijkertijd hadden geleefd. ‘Hij heeft zijn ouders ook nooit vergeven dat ze hem naar een plek transplanteerden waar hij zich nooit helemaal thuis heeft gevoeld,’ zei ze en ze voegde eraan toe: ‘Hij kwam uit Litouwen, dat was een deel van Rusland, ze ontvluchtten de pogroms. Je weet dat de meeste mensen ervan dromen om de plaats waar ze geboren zijn te ontvluchten. Jij en Mark Rothko zijn de enigen die ik ken die hun geboorteplaats maar niet kunnen loslaten.’

‘Er is een verschil tussen verhuizen en verhuisd worden,’ antwoordde ik.

Albuquerque, New Mexico. Wichita, Kansas. Denver, Colorado. Nieuwe steden, nieuwe plekken, nieuwe theaters, nieuw publiek. Maar dezelfde voorstelling. Dezelfde nachten. We zijn in Phoenix, Arizona. Ik heb het opgegeven om in hotelkamers te slapen, ik ben niet meer in staat om tot rust te komen onder die lakens, alsof het hele land klant is bij dezelfde wasserij en ik allergisch geworden ben voor iets in hun wasmiddel, wat dat ook moge zijn. Ik slaap in mijn auto, in de vroege ochtenduren, sluimer op de achterbank of op de neergeklapte stoelen, een deken over me heen. Halfopen mond. Fluitende ademhaling. Geen fraai gezicht. Er zijn maar weinig gasten die dit weten te waarderen en ik kan ze ook geen ongelijk geven: de garage in lopen om iets uit je auto te halen nadat je bent ingecheckt om dan een ogenschijnlijk levenloos persoon in de auto naast de jouwe aan te treffen, is niet bepaald een aanbeveling voor het desbetreffende etablissement. Maar er staat ook nergens zwart-op-wit in het hotelreglement hoelang je je in je eigen auto mag ophouden terwijl die in de garage van het hotel geparkeerd staat. Ze onderwerpen de door jou opgegeven personalia misschien aan een nader onderzoek, maar als de alarmbellen vervolgens niet gaan rinkelen, zit er weinig anders op dan de zaken te aanvaarden zoals ze zijn. Alleen als ik naar een andere plaats onderweg ben, slaap ik ’s nachts goed. Ooit was er een tijd waarin je probleemloos op de vluchtstrook van de autoweg kon stoppen voor een dutje; in 2012 ligt dat anders. Te gevaarlijk, te onwettig, ik weet niet in welke volgorde. Maar verstopt tussen de trailers op een van de grotere parkeerplaatsen bij wegrestaurants die vaak aan de rand van de stad liggen, kan ik ongestoord slapen. Dat ik uiteindelijk tot deze onorthodoxe oplossing ben gekomen heeft niets met de romantiek van het reizen te maken: ik bedoel, ik ben niet iemand die het een goed idee vindt om je studie halverwege af te breken en als verstekeling aan boord te springen van de eerste de beste goederentrein op zoek naar het ware gezicht van het land en to get away from the Man and live off the land; ik bedoel, je zult mij niet achter in een Greyhound aantreffen met een gehavende Kerouac-paperback vol onderstrepingen in mijn handen en verfrommelde papiertjes in mijn broekzakken met adressen van smerige slaapbanken waar je een paar dagen op hoopt te kunnen neerstrijken als je eenmaal bent aangekomen, waar dat ook maar moge zijn, wat ook niet van belang is zolang je maar ergens aankomt; ik speel geen gitaar en ik heb nooit de behoefte gevoeld om liedjes te zingen van Woody Guthrie en ik heb het nooit, nooit, nooit te druk om schoon ondergoed aan te trekken of mijn tanden te poetsen voor ik ga slapen, zonder dat dit mij (en ik denk dat ik dit hier gerust aan kan toevoegen) arrogant maakt. Of neurotisch. Het maakt me gewoon tot een persoon die geloof hecht aan het belang van het in stand houden van een absoluut minimum aan persoonlijke hygiëne. Dus hoe dan ook: dat ik ’s nachts uiteindelijk in mijn Range Rover belandde was het gevolg van puur pragmatisme en verder niets. Ik moest slapen. Het begon zo: ik was in Tucumcari gestopt, dat langs de route van Albuquerque naar Wichita ligt, om water en iets te eten te kopen en het regende, en ik ging achter het stuur zitten en at iets wat op een fatsoenlijke hamburger leek maar dat niet bleek te zijn, en de radio stond aan en misschien kwam het door de muziek die gedraaid werd, of de regen of de aangename slaap die me bij Lake Michigan ten deel was gevallen, dat ik zwichtte voor de verleiding en mezelf toestond om nogmaals in de auto te slapen bij wat in mijn herinnering een zachte symfonie was van een of andere Poolse componist waar het Symfonieorkest van San Francisco zijn tanden in had gezet. Ik sliep en toen ik ergens in de loop van de nacht mijn ogen opende om te zien waar de voetstappen, zachte stemmen en het aanhoudende motorgeronk vandaan kwamen, ontdekte ik dat twee grote Fed Ex-vrachtwagens zich beschermend aan weerszijden van me hadden opgesteld en dat de chauffeurs in de regen stonden te roken, terwijl ze het over de afstanden en hun waardeloze opdrachtgevers hadden. Af en toe keken ze steels naar mij en ik wou dat ik kon zeggen dat ik toen uit mijn auto stapte, een praatje met ze aanknoopte en vertelde waarom ik hier was en dat ze begripvol knikten en iets zeiden in de trant van one’s gotta do what one’s gotta do en dat er daardoor een microscopisch gevoel van saamhorigheid tussen ons was ontstaan die nacht. Maar ik kwam niet verder dan een mislukt handopsteken nadat ze zo lang naar me gestaard hadden dat ik vond dat ik iets moest doen, en ze schudden hun hoofd en liepen naar het restaurant. Toen ik weer wakker werd, waren ze vertrokken. Het was half elf in de ochtend. Ik had zeven uur geslapen.

Sindsdien zoek ik actief naar plekken om te slapen. Ik ben zes heerlijke uren onder zeil geweest tussen Wichita en Denver, op een parkeerplaats voor een motel langs de Interstate 70 en het stadje Colby, dat ik alleen al vanwege de naam niet links kon laten liggen, en ik was vijf uur lang bijna bewusteloos voor de deur van een autohandel in Durango, Colorado. Ik verheug me inmiddels op zulke nachten als ik in een hotel onder de douche sta en voel hoe mijn hoofd zeer doet en mijn ogen schrijnen van slaapgebrek; ik fantaseer over de perfecte plek terwijl ik achter het toneel zit en hoor hoe de acteurs zich door het stuk heen werken dat steeds moeilijker wordt, een steeds onmogelijker voorstelling. Een plek waar ik in slaap kan vallen en voor even kan verdwijnen.

Over vier dagen gaan we verder. Ik moet weer door de woestijn rijden, langs Joshua Tree en noordwaarts richting San Francisco, daarna resten ons alleen Seattle en Los Angeles. Nog drie weken. Dan is het voorbij. Het meeste ligt al achter ons.

5

Dit is de plek waar het begint: ik lig in het gras, in het bos tussen de fabrieken in Forus, het is 1988 en nazomer in Stavanger en vanaf morgen moeten we weer naar school. Ik ben dood, voor de achttiende keer heb ik het loodje gelegd vanmiddag en het is wel genoeg zo, het begint saai te worden om liggend in het gras hardop tot vijftig te moeten tellen voor ik weer naar de wereld van de levenden mag terugkeren. Ik lig op mijn rug, gespreide armen, dramatisch, en op die manier heb ik me ook laten vallen – zo deden we dat allemaal; we stierven allemaal op dezelfde dramatische manier toen, met onze armen uitgestrekt naar de bomen en de hemel boven ons. Van het bos maakten we een slagveld en ik herinner me dat we wel tot driehonderd moesten tellen als Bangerik (ik weet niet meer waarom hij deze bijnaam had, maar wel dat ik nooit geweten heb hoe hij eigenlijk heette) ons geraakt had met zijn M-72 die hij schuin bevestigd had op zijn grijze Bergans-rugzak waarmee hij zich door de jungle bewoog, en ik herinner me hoeveel tijd hij nodig had om die los te maken en in stelling te gaan liggen, de lege telescoopbuis uit te trekken en te richten om een denkbeeldige propellorgranaat op ons af te vuren; vervolgens zaten we er altijd over te bekvechten of hij ons nu wel of niet geraakt had en hoeveel van ons er dus opnieuw dood waren. We beschuldigden hem ervan dat hij zich niets aantrok van het feit dat het wapen eenmalig te gebruiken was en dat hij ons al verscheidene keren gedood had; hij dreigde ermee dat hij naar huis zou gaan. Zover lieten we het nooit komen, zonder zijn raketwerper zou de oorlog niet meer dezelfde zijn. Maar het ergste van in het gras liggen was niet de dood, of het enerverende aftellen dat diende te gebeuren in een voor de anderen aanvaardbaar – en volgens Bangerik ook realistisch – tempo, het ergste was om daar te liggen en van vlakbij rennende voeten te horen, de stemmen, het geroep en gegil van de anderen, en hoe het leven voor iedereen doorging behalve voor jou, alsof het er niet meer toe deed dat je ooit deel had uitgemaakt van dit leven.

Ter verduidelijking: ik werd die zomer elf jaar en twee dagen eerder had ik Apocalypse Now voor het eerst gezien. Wacht, voor je begint te protesteren en de telefoon pakt om de kinderbescherming te bellen: ik had toen al samen met mijn vader naar alle cbs-reportages uit Vietnam van Walter Cronkite gekeken, die hij via een postorderbedrijf in de VS had gekocht. Twaalf vhs-cassettes waarvan de ntsc-kleuren botsten met onze pal vhs-recorder. Desondanks hebben we ze toch bekeken. Mijn vader vindt dit goede journalistiek. Maar ik heb ook The Deer Hunter gezien. Ik heb Platoon en Full Metal Jacket gezien en de (zo zal blijken) minder gedenkwaardige films: The Boys in Company C en Hamburger Hill en niet te vergeten de memorabele First Blood, en Rambo: First Blood Part II, die een vage link met Vietnam hebben. Mijn ouders weten dit nog niet (dat ik die films gezien heb), ze vinden het niet goed (dat wil zeggen, mijn vader niet en hij is er rotsvast van overtuigd dat de van hogerhand vastgestelde leeftijdgrens streng nageleefd dient te worden; wat mijn moeder betreft, zij kent vermoedelijk de meeste van deze films niet eens en ze vindt dat het mijn eigen verantwoordelijkheid is dat ik mezelf niet blootstel aan films waarvan ik vermoed dat ik die eng vind of anderszins als onaangenaam ervaar), en dat niet alleen, ze zullen zich als de dagen waarover ik het nu heb ten einde lopen, afvragen wat ze verkeerd gedaan hebben dat hun zoon de Vietnamoorlog naspeelt in het bos en niet eens aan de kant van de fnl, maar aan die van de Amerikanen, alles waar ze tegen geweest zijn, alles waarvoor ze op de barricaden gestaan hebben, tegen gestreden hebben en de ergste avond is dan nog niet eens aangebroken, want het zal nog erger worden, ze zullen geconfronteerd worden met het feit dat ze (dat wil zeggen mijn vader, maar mijn moeder wekte de indruk dat ze er hetzelfde over dacht, iets wat ze later op haar eigen manier zal betreuren) stiekem altijd al een zwak voor dit land hebben gehad (voor het land, verzekeren ze elkaar, niet voor het regime), een geheime voorliefde waarvoor ze, als ze die hadden toegegeven, slechts een paar jaar eerder keihard uit de Partij gezet zouden zijn, terwijl ze begripvol zouden knikken om de onvermijdelijke reacties op deze zeer ondermijnende, antiproletarische doodzonde, maar die nu, omdat deze avond verandert in een nacht die niet op andere nachten lijkt, plotseling de aanleiding vormt voor een ernstige en noodzakelijke discussie.

Wordt vervolgd na de pauze.

Mijn ouders weten dus niet aan welke films ik mezelf blootstel achter gesloten gordijnen in de kelder en met de afstandsbediening in de hand, terwijl ik luister of ik geen voetstappen op de trap hoor, maar ze weten evenmin dat de oudere broer van Stig twee videorecorders heeft. Stigs broer heeft ook een maat die bij Lura Video werkt. Deze maat heeft – en dat geldt deels ook voor Stigs broer – geen enkel moreel besef wat betreft films en leeftijdgrenzen. Daar staan ze, naar eigen zeggen, boven en daarom heeft Stig de facto toegang tot elke film die je maar zou willen zien. Dat gezegd hebbende: Stigs broer is volgens mijn ouders een klassiek voorbeeld van de vulgaire bekrompenheid die in de jaren tachtig opgeld deed in Stavanger, met name in onze buitenwijk waar veel offshorewerknemers – van wie Stigs vader trouwens een gewaardeerde en gerespecteerde representant is – wonen en waar de hoofdkantoren van hun werkgevers staan, de bedrijven die hun zoveel geld en prestige hebben opgeleverd dat zij (en hun kinderen) het in hun hoofd hebben gehaald dat ze ongeveer op alle fronten kunnen doen wat ze willen. Stigs ouders hebben drie auto’s, volgens mijn ouders hebben ze aan één genoeg. En dat is niet de DeLorean waarmee Stigs broer ’s ochtends naar school gaat en die hij nonchalant naast de auto’s van de leraren parkeert aan de achterkant van de school op het terrein dat door iedereen gezien en geaccepteerd wordt als ‘de parkeerplaats van de leraren’, maar omdat er nergens een bordje staat kan Stigs broer gerust pal naast de Datsun van de rector parkeren en kunnen de genoemde leraren – of de rector – hem moeilijk vragen om zijn auto, die ongetwijfeld de meest legendarische van dat decennium is, ergens anders neer te zetten waar ze zich niet elke ochtend en middag een weg hoeven te banen door de groep leerlingen die om de auto heen staat om de whoosh van de hydraulica te horen en te zien hoe de autodeur niet opzij maar naar boven toe opengaat en om te zien hoe de broer van Stig achter het stuur gaat zitten en aan een paar knoppen draait, een paar laatste details corrigeert die nog even gecorrigeerd moeten worden voor hij de deur laat zakken en de sleutel in het contact steekt, achteruitrijdt en gas geeft, weg van de parkeerplaats en de school waar de rector bedremmeld achterblijft en met tegenzin naar binnen gaat om de conrector te vragen of hij zijn startkabel mag lenen. Mijn ouders staan ook sceptisch tegenover Stig zelf en dat wat ze ‘zijn invloed’ op mij noemen, ze zouden het liefst willen dat ik mijn vrije tijd met anderen doorbracht, maar ze duwen me nooit actief in een andere richting, ze accepteren de dingen zoals ze zijn, want Stig is ondanks alles een van mijn beste vrienden, samen met Andri (wiens gezin een IJslandse sage is, bestaande uit een vader die op kerstavond 1983 het bijltje erbij neergooide, terugging naar Akureyri en Andri en zijn steeds harder werkende en zorgelijker wordende moeder achterliet in het witte huis twee heggen van ons huis vandaan waar ze nog altijd tevergeefs wachten tot hij weer bij zinnen komt en naar hen terugkeert en in de tussentijd proberen Andri en zijn moeder zo voorzichtig mogelijk te leven en gedragen ze zich zo overbezorgd tegenover elkaar als hun ongezonde symbiotische verhouding toelaat). We zijn altijd met zijn drieën geweest, ik kan me niet herinneren dat er een tijd was waarin we elkaar nog niet kenden.

Apocalypse Now is de laatste Vietnam-film waar we naar kijken. De film waar we het minst over praten, maar het meest aan denken. Voor Stig en Andri is Vietnam vooral iets exotisch en onbekends dat binnen de categorie amusement valt, voor mij is Vietnam van belang om mijn ouders te begrijpen, om te ontdekken waar ze vandaan komen, wie ze waren. Voor zover dat al mogelijk is.

ik ben acht of negen als ik voor het eerst besef dat mijn ouders anders zijn dan de meeste andere ouders in onze straat. Ik zoek op zolder naar wat kleren van papa voor een sketch die Stig en Andri willen opvoeren tijdens de kerstafsluiting op school en ik heb net twee dozen door het lage deurtje van een kast naar me toe getrokken als er twee speldjes rinkelend voor me op de vloer rollen. FNL wint staat er op het ene speldje, rond een blauwe en rode cirkel met een gele ster in het midden. En op de andere staat: solkom. Ik steek ze in mijn zak en pak het veel te grote terlenka pak dat ik zocht en tijdens het avondeten later die dag, leg ik de speldjes voor me op tafel.

‘Wat is fnl?’ vraag ik.

Mama en papa kijken elkaar kort aan.

‘Waar heb je die in hemelsnaam gevonden?’ vraagt mama.

‘Dat staat voor Front National de Libération,’ zegt mijn vader tussen twee happen bloemkool door, ‘dat was een Vietnamees bevrijdingsleger. Ze vochten namens het volk voor een verenigd Vietnam. Heb je ze op zolder gevonden?’

‘Mm. En deze?’ Ik schuif de solkom-button naar papa toe.

‘Solidariteitskomité voor Vietnam,’ zegt hij, terwijl hij het speldje tussen zijn vingers houdt en bestudeert alsof hij in zijn geheugen moet graven om te bedenken wat dat ook alweer was. ‘We steunden de strijd van de Vietnamezen tegen de Amerikaanse oorlogsvoering eind jaren zestig en begin jaren zeventig.’

‘Max, vraag ze eens of ze communisten zijn,’ zegt mijn zus Ulrikke spottend.

‘Zijn jullie –’ begin ik zonder te weten wat de vraag betekent.

‘Ulrikke, hou op. Nee, Max, dat zijn we niet meer.’

Mijn moeder kijkt mijn vader aan.

‘Wat dan wel?’ vraag ik.

‘Niets, eet je groente maar op.’

Het is mijn vader die me de woorden imperialisme en kolonialisme leert. En communisme. En het Tet-offensief. Hij is het die me over Vietnam vertelt, niet omdat hij dat wil maar omdat ik niet ophoud met zeuren nadat ik de eerste gruwelen uit hem heb losgekregen. Hij legt uit wat napalm is en iets wat een bommentapijt heet en dit klinkt allemaal heel anders dan in de verhalen die ik eerder over oorlog heb gehoord. In mijn wereld heeft er tot dan toe ook maar één oorlog bestaan, de Tweede Wereldoorlog, met hoofdletters, en het weinige dat ik daarvan weet, valt volkomen in het niet bij dit nieuwe inferno dat mijn vader beschrijft. Hij laat me zelfs een foto zien in een boek, een verschrikkelijke zwart-witfoto van een bloot meisje dat met een verwilderde blik op de fotograaf afrent, terwijl haar huid er in flarden bij hangt. Hij zegt: Ze was van jouw leeftijd. Dit had jij kunnen zijn. Daarom protesteerden we. Hij zegt: Niet aan mama zeggen dat ik je dit heb laten zien.

Hierna bestelt hij de Cronkite-video’s. En als we samen in de bibliotheek zijn, knijp ik ertussenuit en zoek ik de grote boeken waarin ik per keer een paar minuten ongestoord de foto’s kan bestuderen van brandende dorpen en soldaten die door de jungle lopen en door de rijstvelden terwijl helikopters ongeduldig in de lucht boven hen hangen. Soms heb ik een mesje bij me, soms snijd ik wat foto’s uit waarvan ik denk dat ik die later nog eens wil bekijken. Ik denk dat mijn vader dit weet, hij vraagt me in elk geval niet waar ik al het materiaal vandaan heb dat op het bureau in mijn kamer ligt naast de roman Purperen harten van Fredrik Skagen en The Nam-strips van Marvel Comics. Hij trekt zich er niets van aan als ik om me heen strooi met slangwoorden die ik mezelf geleerd heb en didi mau zeg om aan te geven dat we ergens naartoe moeten of xin loi als ik vind dat ik me moet verontschuldigen. Ik roep numbah ten thou! als mama vispudding op tafel zet. Op mijn rugzak heb ik, paradoxaal genoeg, zijn oude buttons bevestigd. the jungian thing. Slechts één keer grijpt hij in. Uit een fotoboek heb ik een grote afbeelding gehaald van de politiecommissaris van Saigon die tijdens het Tet-offensief een Vietcong-strijder midden op straat executeert en die foto heb ik boven mijn bed gehangen. Als mijn vader ’s avonds mijn kamer binnenkomt, zegt hij alleen maar die halen we weg, voor hij in alle rust de foto van de muur haalt en voorzichtig opvouwt. Later, terwijl ik doe alsof ik slaap, hoor ik hem zijn sloffen aandoen en naar buiten gaan om de vuilnisbak te legen.

Maar het is niet mijn vader die me over Apocalypse Now vertelt, maar Stigs broer wijdt ons in. De ziekste film van allemaal, zegt hij. De enige die Vietnam laat zien zoals het echt was. We vragen of hij die niet kan meenemen van Lura Video, maar hij schudt zijn hoofd. ‘Ze hebben hem niet meer,’ zegt hij. Hij is alleen maar in Stigs kamer om een paar kronen te lenen die Stig niet heeft, om de simpele reden dat Stigs broer die twee dagen eerder al heeft geleend. ‘De laatste figuur die hem huurde,’ zegt Stigs broer, terwijl hij een laatste blik in de kamer werpt om te zien of er toch niet ergens een tientje ligt dat hij en zijn broertje over het hoofd gezien hebben, ‘is gek geworden door die film. Echt waar. Hij draaide helemaal door. Kennen jullie die vent die helemaal aan het eind van de straat van Arvid woont?’ We weten heel goed wie hij bedoelt, de persoon in kwestie maakt deel uit van de categorie mensen over wie we alleen fluisterend praten en zodra we hem zien, maken we ons uit de voeten en als we zijn bijnaam de Man aan het Eind van de Straat horen, weten we meer dan genoeg. ‘Nou,’ zegt Stigs broer, ‘daarvoor was-ie heel normaal, dat jullie dat even weten. Hij kon er kennelijk niet tegen. De verzorgers van het gekkenhuis moesten na zijn opname de videocassette terugbrengen, en toen zaten er allemaal tandafdrukken in het hoesje, diepe sporen van zijn tanden, arme kerel. Daarna besloten ze de film niet meer te verhuren.’

De officiële versie van dit verhaal is trouwens dat de Man aan het Eind van de Straat niet alleen zijn vrouw verloor toen het Alexander L. Kielland-boorplatform op 27 maart 1980 kapseisde in de Noordzee, maar ook zijn verstand. Volgens de officiële versie was de identificatie van het lijk buitengewoon gruwelijk: namelijk dat ze in tweeën gehakt was door een van de ankerlijnen die, toen het platform kapseisde, knapte en op haar afvloog.

Lastig om erachter te komen wat je moet geloven, geen mens vraagt de Man aan het Eind van de Straat er nog naar.

‘Maar heb jij ’m gezien?’ vraag ik.

Stigs broer knikt, tikt met een vinger tegen zijn slaap. ‘Sterke geest,’ zegt hij. ‘Je moet echt een sterke geest hebben. Weten jullie wel wat apocalyps betekent? Dat betekent Ragnarok. De ondergang van de wereld.’

We popelden om de film te zien. En als ik een half jaar later een gids van de tv-zender FilmNet zie liggen in een elektronicawinkel waar papa en ik zijn om een nieuwe wasmachine te kopen, zie ik dat ze deze film deze zomer verscheidene keren zullen vertonen. En Andri en zijn moeder hebben kabel-tv. Ik ken verder niemand die dat ook heeft. Op IJsland richt je je namelijk op de wereld. In onze straat vertrouwen we erop dat de Noorse publieke omroep nrk ons op de hoogte houdt als er iets gebeurt wat we moeten weten.

Stig en ik zien de film beneden in de kelder van ons huis, achter dichte gordijnen die het felle zonlicht en de 26 graden tegenhouden, waardoor de ruimte donker en koel is. Andri durft er niet bij te zijn, van zijn moeder moet hij buiten spelen met dit mooie weer en hij weet zeker dat ze zal merken als hij dat niet doet; hij vond het al lastig genoeg om de film op te nemen zonder dat zijn moeder het ontdekte.

‘Heb je het gecontroleerd?’ vraag ik als hij me die dag de blanco videocassette geeft. ‘Staat alles erop?’

‘Ja. Volgens mij wel. De aftiteling staat er in elk geval op.’

‘Wat wil dat zeggen?’

Andri zoekt in zijn broekzakken naar een betere verklaring, maar staat met lege handen.

‘Nou dat-ie zo’n beetje meteen begint.’

‘Dus?’

‘Er verschijnt niet eerst een titel of zo.’

‘Maar je weet zeker dat het begin er ook op staat?’ vraag ik nadrukkelijk en aan zijn gezicht zie ik meteen dat hij zich ongemakkelijk voelt.

‘Ik heb hem misschien tien minuten voor hij begon aangezet. Eerst hoor je een stem die zegt dat die en die film uitgezonden wordt… En dan begint hij ineens. Ik heb ’m ook een stukje doorgespoeld. Het is een en al oorlog.’

‘Mooi.’

‘Tot morgen.’

We horen hem hard lachen en wacht op mij! roepen tegen een paar andere kinderen uit de straat als hij zachtjes de kelder heeft verlaten en een paar andere speelkameraden is tegengekomen. We horen hem nog een paar keer lachen voordat het geluid van hem en de anderen wegsterft, terwijl ze op weg zijn naar de speelplaats of iets dergelijks. Andri geniet van deze warme dag. Het is hier geen IJsland.

Dan horen we hem niet meer en we stoppen de cassette in de videorecorder en drukken op play.

Het is als een koortsdroom. Ik kan niet anders zeggen.

Wekenlang word ik gekweld door de herinnering aan de soldaten bij de Do Lung-brug die met Samsonite-koffers achter zich aan naar de patrouilleboot zwemmen en vergeefs smeken of ze erin mogen. Take me home, roept een van hen. De koffers doen aan papa’s koffer denken. En aan die van mama. Als de film is afgelopen en Stig naar huis is gegaan die eerste avond en ik met hem mee naar boven ben gelopen om de deur achter hem op slot te doen, neemt de onrust bezit van mijn lichaam. Zonder nog met iemand te praten en vroeger dan ik gewend ben, ga ik naar bed, terwijl het nog steeds warm is buiten en ik hoor hoe de andere kinderen uit de straat de kans grijpen om nog een uurtje buiten te spelen voor ze binnengeroepen worden. Ik zeg alleen nog snel welterusten tegen mama maar ik kan niet slapen. Die nacht ben ik misselijk, bang, de muren van mijn kamer zijn groen, roodbruin, roze en oranje, helikopters vliegen in de gordijnen en een eindeloze rij witgeschilderde Vietnamezen zeilt door het open raam mijn kamer in, ze zien eruit als lijken met hun opengesperde monden en de squadrons helikopters verlaten de gordijnen, razen langs de muur naar mijn bed, laten het dekbed wapperen en straaljagers gooien napalm op mijn kussen, terwijl iemand door mijn haar surft; ik kan niet slapen, ik kan me niet concentreren. Nergens ben ik veilig. Er is rook, vuur. En als ik beter kijk, zie ik dat de helikopters de vorm hebben aangenomen van Noorwegen op zijn kant. Alsof het land omgevallen en opgestegen is.

Maar een paar weken later al bekijk ik de film opnieuw. Het is net als met een ontstoken kies waar je constant met je tong aan voelt. Ik kijk in mijn eentje in de kelder of bij Stig thuis, ook daar in de kelder onder de roterende ventilator die zijn vader geïnstalleerd heeft als onderdeel van de bar die hij heeft gebouwd. We bekijken de film wel een paar keer, maar praten er niet over, we weten niet wat we moeten zeggen, we durven niet toe te geven dat we er niets van snappen, laat staan dat we doodsbang zijn en dat Kurtz op ons netvlies gebrand staat, terwijl we in onze nazomerse, klamme jongenskamers de slaap proberen te vatten. De film laat ons niet los. Ik begrijp niets van de film en sommige dialogen, de lange statische gesprekken, gaan me boven de pet, maar ik beeld me in dat ik mijn ouders begin te begrijpen, dat dit was waarom ze meeliepen in de demonstraties. Deze nachtmerrie. Ik zou ze willen vragen of ze de film gezien hebben, maar ik durf het niet.

Het enige wat ik kan doen, is ze stiekem bewonderen omdat ze in verzet hebben durven komen tegen deze waanzin die in de verste verte niet lijkt op wat ik in andere films heb gezien, films die in Stig en mij een heldhaftig verlangen wekten om een miserabele frontsoldaat te zijn in de levensgevaarlijke jungle, op de vlucht voor gevangenschap en Russische roulette, onder bevel van een psychopathische commandant uitgebrande ruïnes doorkruisend bij zonsondergang, terwijl we de herkenningstune van de Mickey Mouse Club zongen. Daardoor hebben we de afgelopen weken bijna elke ochtend de Vietnam-oorlog nagespeeld in de bossen bij het industrieterrein van Forus, en als de andere kinderen ’s avonds bij het eten over de Vietcong praten, beschuldigen hun ouders de mijne van indoctrinatie met socialistische onzin. En deze ouders staan al bij voorbaat sceptisch tegenover mijn ouders, want we dossen de buste van Lenin op onze schoorsteenmantel met Kerst ten slotte uit met een witte baard en muts (de buste staat er gewoon omdat hij er altijd al gestaan heeft en omdat mama hem mooi vindt, niet omdat hij meer is dan een herinnering, een beeld uit een andere tijd). De andere ouders hebben liever dat hun kinderen, als die dan toch zo nodig oorlogje moeten spelen, een gewone oorlog naspelen, de Tweede Wereldoorlog welteverstaan, de verzetsbeweging tegen de Duitsers, Milorg, de ‘mannen in het bos’ en dat dan andermans kinderen de Duitsers spelen natuurlijk. Al deze ouders hebben zelf ouders die helden waren tijdens de oorlog, lijkt het wel, en al van jongs af aan bieden we tegen elkaar op wie de heldhaftigste grootouders heeft, die ook nog eens het meest geleden hebben en het langst gevangenzaten in de concentratiekampen Grini, Sachsenhausen en Bergen-Belsen. Noorwegen is een land met vier miljoen inwoners en twee keer zoveel oorlogshelden, het is een som die niet klopt, maar daar heeft niemand het over nu het zo goed gaat met het land en de oliegelden binnenstromen.

En dan is er nog een film, dat is de laatste film die Stigs broer voor ons regelt en ik geloof dat het eind september van dat jaar is, kort nadat ik mijn ouders heb horen praten over dat waar ik ze niet over wil horen praten. We zitten in de kelder bij Stig aan de bar, waar we naartoe gaan zodra we de kans krijgen en altijd zetten we de ventilator aan omdat we het leuk vinden als die boven ons hoofd roteert, ook al klaagt Andri – die Apocalypse Now niet gezien heeft en onze associaties dus niet snapt – dat hij het koud krijgt door de tocht en dan komt Stigs broer binnen, die op een van de twee wankele barkrukken gaat zitten die al voor het tweede jaar wankel zijn omdat zijn vader zo vaak offshore is dat hij geen tijd heeft om de bar af te maken en ook geen fut om de losse schroeven in de barkrukken vast te draaien aangezien hij vooral thuis is om bij te komen, en Stigs broer heeft bier bij zich, hij zet een sixpack in de koelkast en opent er eentje, tilt die schuin omhoog en zet een paar wankele passen en op dat moment ongeveer zegt Stig als een donderslag bij heldere hemel:

‘Max heeft hem gezien.’

‘Wat gezien??’ vraagt Stigs broer.

‘De film, joh. Die waar de Man aan het Eind van de Straat gek door geworden is. Apocalypse Now.’

Stigs broer haalt diep adem door zijn neus, heft met een plechtig gebaar zijn flesje naar me op.

‘Respect,’ zegt hij en hij drinkt het flesje half leeg. Pauze. ‘En? Vond je ’m goed?’

Andri kijkt me aan en dan kijken we beiden naar Stig, vragen ons af waarom hij niet trots meedeelt dat hij hem ook gezien heeft, een paar keer zelfs.

‘Hij was oké,’ antwoord ik zo nuchter als ik maar kan. ‘Cool, met die tijger en zo.’ Stigs broer laat zich voorzichtig van zijn kruk glijden en komt naar me toe, legt een hand op mijn schouder. Het is een fantastische hand.

‘Deze jongen,’ zegt Stigs broer tegen het publiek, ‘heeft stalen zenuwen.’ En ik weet niet of Stig bang is dat zijn broer ons zal gaan pesten omdat we de film, waar we veel te jong voor zijn, gezien hebben en dus liever buiten schot wil blijven, of dat hij wil dat ik, die verder niet zo veel heeft om over op te scheppen en indruk te maken in de ogen van zijn familie, alleen met de eer ga strijken; ik weet alleen dat Stig mijn allerbeste vriend is en dat ik gloei van trots. Heel eventjes sta ik op gelijke voet met Stigs broer.

‘Wat vond je van de helikopteraanval op dat ene dorp dan.’

‘Verdomme, man,’ zeg ik. Ik vloek eigenlijk nooit. Ik maak een uitzondering al voelt Andri zich er ongemakkelijk bij en ik zie dat Stig popelt om juist iets over deze scène te zeggen en zijn mond beweegt, maar gelukkig houdt hij zijn stem in bedwang en Stigs broer knikt, zegt dat de scène een van de meest realistische is die er is gemaakt en dan vertelt hij hoeveel drugs de makers van de film namen en dat die daarom zo raar is en ik zou hem willen vragen of hij zich de scène bij de brug nog herinnert met die zwemmende mensen en hun koffers, of hij die naar vond, maar ik weet niet of het een belangrijke scène is en ik wil liever niets verkeerds zeggen, dus zeg ik maar niets en luister wat naar wat Stigs broer verder nog vertelt over Marlon Brando, terwijl hij bier drinkt en sigaretten rookt en dan zegt hij: ‘Als je Apocalypse Now hebt begrepen, vind je Brewster McCloud misschien ook wel leuk. Het is geen oorlogsfilm, hoor, maar toch best goed.’ Stigs broer verdwijnt verder de kelder in en rommelt wat tussen zijn videocassettes, die op een speciale plank staan en waar we niet aan mogen komen als hij er niet bij is.

‘Hier,’ zegt hij, terwijl hij me de video geeft. ‘Je mag hem wel een paar dagen lenen. Niet kwijtmaken, oké?’

‘Oké.’

‘Het is een oude film, dat je het even weet, hij is net zo oud als ik. Maar een van de beste die ooit gemaakt is. En hij is vreemd. Als je hem gezien hebt, kijk je heel anders tegen vogelpoep aan, geloof me.’

Ik pak de video aan en kijk naar Stig die ineens een beetje bokkig en wrokkig lijkt, aangezien zijn broer niets tegen hem gezegd heeft over deze film. Stig is normaal gesproken de spreekbuis van Stigs broer als Stigs broer zelf niet in de gelegenheid is om zijn wijsheden te verkondigen. Ik knik naar de video en dan naar Stig en Andri ten teken dat we die natuurlijk samen gaan bekijken. Stig krijgt weer wat kleur op zijn wangen, lijkt het en hij is de vernedering alweer genoeg te boven om te doen alsof er niets gebeurd is als hij zich tot zijn broer richt.

‘Ga je nog uit vandaag?’

‘Is het vrijdag?’ vraagt Stigs broer, terwijl hij weer gracieus op de kruk gaat zitten. Hij is ook een evenwichtskunstenaar.

‘Ja,’ zegt Stig.

‘Dan ga ik uit,’ antwoordt Stigs broer. ‘Feest op het Hinnastrand.’

‘Is het niet een beetje koud om nu buiten te zijn?’ vraagt Andri. ‘Het is al september.’

‘Op een feest is het toch nooit koud,’ antwoordt Stigs broer.

Dat klopt.

‘Je trekt gewoon een jas aan, man,’ zegt Stig, alsof hij weet waarover hij het heeft. Dat is alleen niet zo. Niemand van ons weet waar hij het over heeft. Ik droom ervan om volwassen te zijn en te weten wat ik op vrijdag doe, droom van lange, wilde feesten op het Hinnastrand en van een tijd waarin heel Stavanger zich voor ons zal openen en de stad groot, vriendelijk en gevaarlijk zal worden en we ieder hoekje zullen kennen en zullen weten hoe de stad er ’s nachts uitziet, zoals we nu ons buurtje kennen en Forus, waar we vaak de gordijnen opzijschuiven, als we ’s nachts wakker zijn geworden, om te kijken hoe de wereld er buiten onze kamers uitziet. Hier zullen we opgroeien. In deze stad gaan we onze levens doorbrengen en we hebben er zin in. We vinden dat we geluk hebben. We weten niet beter.

Maar nu zijn we nog kinderen en Apocalypse Now was al moeilijk te begrijpen, maar van Brewster McCloud snappen we alle drie echt helemaal niets. We vermoeden dat het te maken heeft met al die vogelpoep die de mensen de hele tijd op hun hoofd krijgen, maar wat dat te betekenen heeft en waar de film eigenlijk over gaat, is moeilijk te zeggen. Het enige wat ik eraan overhoud is Shelley Duvall. Als Andri en Stig vertrokken zijn en in de dagen erna, spoel ik heen en weer naar de scènes waarin zij meespeelt en bekijk die telkens opnieuw, zet hem af en toe op pauze en bestudeer dan de beelden. Zo’n meisje, denk ik. Met zo’n auto. In die stad. De volgende keer dat we Stigs broer zien en ik de video teruggeef, probeer ik te voorkomen dat hij iets vraagt over de vogelpoep, maar ik heb ook het gevoel dat ik iets moet zeggen.

‘Superleuk meisje in de film,’ zeg ik, ‘die met dat donkere haar.’

Maar Stigs broer kijkt me aan alsof ik net gezegd heb dat de aarde plat is en bedekt met marsepein. Dan lacht hij, luid en spottend en zegt: ‘Man, jij hebt verdomme zelfs een communistische vrouwensmaak.’

Ik weet niet helemaal zeker wat dat betekent. Maar als ik Stigs broer een paar weken later met zijn nieuwe vriendinnetje zie, snap ik het misschien toch. Hij heeft totaal geen smaak.

de zomer van 1988 stond in het teken van Vietnam, en de slag om Hue woedde bijna twee weken lang bij de afgedankte graansilo’s en het aangrenzende bos. We konden ongestoord tekeergaan in het vijf verdiepingen hoge fabriekspand met kantoorruimtes waarvan de ramen kapot waren en we konden doen wat we maar wilden met de stoffige inventaris, de stoelen, bureaus, archiefkasten en papieren en wat er verder nog was achtergebleven na de sluiting. Elke ochtend verzamelden zich een stuk of tien van ons, allemaal jongens uit de buurt en ongeveer van dezelfde leeftijd, in het bos ernaast om zich op te delen in een Amerikaans en een Vietnamees kamp volgens regels die zo complex waren en zo onlosmakelijk verbonden met factoren als exacte leeftijd, vriendschap, adres, hoeveelheid wapens en algehele geschiktheid dat ik geen zin heb om in detail te treden. En daar zijn we nu naar op weg, Stig, Andri en ik. Ik draag een groene outdoorbroek met de pijpen in mijn sokken gestopt, een te groot T-shirt dat mijn vader droeg toen hij een eeuw geleden in dienst zat en het jasje dat hij uit protest had meegepikt toen hij twee jaar geleden voor de eerste en de laatste keer op herhaling was geweest. Ik heb de gele helm van de Burgerwacht op mijn hoofd, die oom Jan me gegeven heeft en het woord burger heb ik met stift doorgestreept en vervangen door het woord forus en ik ben er erg mee in mijn nopjes. Maar dit alles valt in het niet bij Stigs speelgoedgeweer, een M-16, dat hij op Mallorca gekocht heeft en dat een buitengewoon authentiek geluid maakt als je twee batterijen in de kolf stopt (hij heeft altijd een paar reserve bij zich, voor het geval dat) en ook bij zijn kinderuniform met tijgerprint dat zijn vader God mag weten waar op de kop heeft getikt voor een bedrag dat Stig zonder blikken of blozen aan de grote klok hangt, maar dat ik bij ons thuis van mijn leven niet eens fluisterend zou durven uitspreken. Andri heeft een klappertjespistool van 17 mei, de nationale feestdag, en een geweer dat hij bij handenarbeid heeft gemaakt; verder draagt hij een muts, een groene gebreide muts die zijn moeder hem gegeven heeft omdat ze geen tijd heeft om elke middag zijn haar op teken te inspecteren, maar hij doet die muts meestal meteen af als hij voor de eerste keer doodgaat of als iemand hem ermee plaagt.

Eigenlijk moet ik ook Johan noemen (maar dan tussen haakjes), die niet meer met ons meespeelt maar die op de eerste dag van deze oorlog bijna anderhalf uur lang het angstaanjagendst was van ons allemaal en ongetwijfeld ook het meest gerespecteerd. Hij had geen speelgoedgeweer, al dan niet zelfgemaakt of uit de winkel, om mee te nemen de jungle in en dus ging hij vastberaden naar de klerenkast in de slaapkamer van zijn ouders, pakte de GA-3 van zijn vader, die daar lag omdat zijn vader lid was van de Burgerbescherming, gooide hem over zijn schouder en verliet het huis. De geruchten die de ronde deden in de weken na dit voorval wilden dat Johan, voor hij op weg was gegaan naar het bos van Forus, de kelder waar de ammunitie lag was ingedoken en eigenhandig het magazijn met twintig 7.62 mm-patronen had gevuld, lood met koperlegering, en het magazijn had teruggeplaatst in het automatische geweer. Maar wij, die de bewuste dag bij hem waren, weten dat dit niet kan kloppen, niet alleen omdat hij vaker dan nodig het magazijn eruit had gehaald, ‘herladen’ had, en het er weer had ingezet, en omdat we het gezien zouden hebben als het magazijn gevuld was geweest (want niets ontsnapte aan onze aandacht, we waren zo onder de indruk van zijn wapen dat we elk detail gretig in ons opnamen), maar er was nog iets belangrijkers: Johan had weliswaar niet de juiste uitrusting voor onze oorlog en hij nam een weinig doordacht besluit, maar hij was heus niet zo gek of dom dat hij niet wist wat voor schade een schot met dit geweer zou kunnen aanrichten. Hij wilde gewoon meedoen. Hij wilde gewoon dat ons kamp zou winnen. Maar een horde huismoeders heeft natuurlijk gezien hoe dat kleine joch door de straten stapte met het zware gevechtswapen over zijn schouder en of ze eerst de politie of eerst elkaar gebeld hebben, is moeilijk te zeggen, de details en de volgorde van de dingen zijn op dit punt wat onduidelijk, maar wij die er die dag waren, weten nog goed hoe het bos ineens vergeven was van de blauwe zwaailichten en moeders met grauwe gezichten en twee politieagenten met vizieren en megafoons en autoritaire stemmen die ons instrueerden om plat met gespreide armen in het gras te gaan liggen. Johan werd vervolgens afgevoerd en achter in de politieauto gezet waar hij en zijn moeder waarschijnlijk gewezen werden op de ernst van de situatie. Ik zeg waarschijnlijk omdat geen van ons hem sindsdien nog gesproken heeft. We hebben hem alleen een paar keer in zijn tuin zien zitten, half verscholen achter de heg samen met zijn moeder en een persoon die, denken we, wel van de kinderbescherming moet zijn geweest, want ze had een lange en korte oorbel en een asymmetrisch kapsel en bovendien hield ze de hele tijd haar hoofd schuin en sprak ze met een bijna akelig zachte stem. We zagen dat hij met zijn handen in de schoot zat te knikken, terwijl hij af en toe snikte. De zon aan de stralende hemel was voor hem niet meer iets wat hij verbond met lange, fijne dagen buiten spelen die eindigden in zoele avonden, waarop hij uitgeput en blij deed alsof hij protesteerde als zijn moeder erop stond dat hij ging douchen om al het zand en ander vuil van zich af te spoelen dat zich in de loop van de dag op een onvoorstelbare manier aan hem vastgehecht had en ze zei dat ze het avondeten klaar zou hebben als hij weer frisgewassen was zodat ze dan misschien een deel konden zien van de tv-serie die ze zo leuk vonden als hij niet te veel treuzelde, maar voor deze ene keer eens opschoot met douchen. De zon waar hij nu onder zat, in de tuin op de witte plastic stoel met groene aanslag, was gereduceerd tot een brandende straf van boven die hem langzaam verschroeide en die zijn best deed hem te herinneren aan alles wat voorlopig aan zijn neus voorbij zou gaan. Het huisarrest dat zijn ouders hem gaven (zijn vader, pijnlijk getroffen en geschokt door dit alles, heeft zich hierna vast uit de Burgerbescherming teruggetrokken, of is eruit gezet en heeft zijn wapen moeten inleveren) duurde weken, misschien zelfs maanden, en toen het eindelijk afgelopen was, was er zoveel tijd verstreken dat niemand op het idee kwam om bij Johan aan te bellen en te vragen of hij buiten kwam spelen. Of misschien waren we inmiddels gaan geloven in de geruchten die de ronde deden dat hij niet helemaal gezond was en dat het daarom beter was om ver bij hem uit de buurt te blijven.

Vanaf die dag werden alle soldaten door onze moeders aan een wapencontrole onderworpen alvorens we afmarcheerden naar het front.

Maar dit is het beeld dat ik van ons heb van die dag: Andri, Stig en ik met gele helm, groene muts en dat fantastische camouflagepak, gezamenlijk op weg naar de beslissende slag van de Forus-variant van het Tet-offensief in 1988. De dag erna beginnen we in groep acht, maar eerst moeten we de oorlog nog winnen. Het is een snikhete ochtend, vast de warmste van die zomer en in andere delen van de stad stijgt de barbecuelucht al op uit rokerige tuinen waar ouders die vroeg willen beginnen aan de laatste maaltijd om zo veel mogelijk uit deze allerlaatste dag te halen voordat de routine weer losbarst met broodtrommels, het wassen van gymspullen en huiswerkbegeleiding, toch niet genoeg meenden te hebben aan een klein scheutje aanmaakvloeistof. Maar in onze buurt ruikt het niet naar barbecue, het ruikt er naar gras, zomer, parfum en mentholsigaretten, want onze moeders zwaaien de scepter nu, terwijl bijna al onze vaders (en een enkele moeder) op de helft van hun tweewekelijkse ploegendienst op de Noordzee zijn. Stigs vader is daar, hetzelfde geldt voor de vaders van Ommundsen (niemand weet wat zijn voornaam is), Harald, Lars, Bjørn Erik en Håkon. Eigenlijk iedereen, behalve mijn vader en een leraar die net als de leerlingen acht weken vakantie heeft en dus zeeën van tijd om met zijn ogen knipperend tegen de zon op de trap voor zijn deur te zitten terwijl hij naar natuurkundecolleges luistert op zijn walkman. Als hij zijn koptelefoon even afgezet zou hebben, had hij kunnen horen dat er enorm veel geroezemoes in de straat klonk als je bedacht dat veel bewoners op dat moment naar hun werk waren. Ik weet niet of hem de verandering die op gezette tijden in onze straat en wijk plaatsvond ooit is opgevallen, maar wij konden de klok gelijkzetten op deze eeuwige afwisseling van lawaai en stilte. De geluidloosheid en het lawaai, die elkaar telkens afwisselden als een soort metronoom van onze jeugd, een trage, regelmatige polsslag, veroorzaakt door het gaan en komen van onze vaders, iets waar we geen van allen ooit echt aan zouden wennen. Je had het lawaai van mij en de andere kinderen, dat zich vermengde met het lawaai van de fabrieken die ons zo’n beetje aan alle kanten omringden. En dan had je de stilte. Als een branddeken bedekte die het bestaan, samen met al die vaders die thuiskwamen van de platforms.

Als onze vaders offshore waren, was het leven eenvoudiger, we mochten langer buiten blijven en we werden meer vertroeteld, we mochten met onze moeders mee boodschappen doen en opblijven en series op tv kijken waar we eigenlijk nog te jong voor waren, de jongsten mochten in het grote bed slapen en op vrijdag en zaterdag kregen we frisdrank. Maar ineens was dat voorbij. Even plotseling als ze waren vertrokken, kwamen de vaders weer thuis, in stoeten taxi’s, met gigantische weekendtassen en nog steeds gekleed in hun oranje survival suits en van het ene moment op het andere moesten we allemaal stil zijn, want onze vaders moesten ontspannen en bijkomen. Op de booreilanden hadden ze twee weken lang diensten van twaalf uur gedraaid en ze waren kapot, hun zakken waren goedgevuld met salaris, overurenvergoedingen en offshoretoeslagen. Je had ook vaders die maar niet tot rust konden komen in de vier weken die ze hadden voor ze weer aan de bak moesten, hoe stil we ook waren. Er waren vaders die tweemaal per dag het gras maaiden en de dakgoten en het leisteen van de oprit met een tandenborstel schoonmaakten, mannen die kamers in huis boenden die door niemand gebruikt werden en die zoveel hout hakten dat ze makkelijk een nieuwe ijstijd konden overleven terwijl ze de binnentemperatuur constant op dertig graden hielden. Ik zou graag zeggen dat ik dit allemaal maar verzon. Ik herinner me een vader die elke keer dat hij thuis was zijn auto uit elkaar schroefde, hij was nog niet binnen of hij ging al aan de slag, demonteerde zijn Saab tot de laatste moer, stoelen eruit, carrosserie eraf, dashboard en versnellingsbak eruit, carburatoren en uitlaat, koppeling en ophangpunten van de mistlampen. Het kostte hem twee weken om zijn auto zo volledig uit elkaar te halen dat je nergens meer aan kon zien wat het was geweest. En als er verder niets meer uit elkaar te halen viel, zette hij hem weer in elkaar, stukje bij beetje, in hetzelfde monotone, vreugdeloze ritme. Hij had nog net tijd om de olievlekken met een doekje weg te vegen voor de taxi hem kwam halen om hem naar de wachtende helikopter te brengen. En daar gingen we weer, de volumeknop kon open en het leven kon weer worden opgepakt, dat andere leven, en ik heb nooit geweten of de moeders zich nu vrijer voelden als ze alleen waren of dat alle activiteit, alle herrie en hun grenzeloze geduld niet in wezen hun manier was om de teleurstelling te verdragen dat hun mannen in feite nooit thuis waren met de feestdagen, met Kerst en Oudjaar en op 17 mei, als er extra veel verdiend kon worden, in combinatie met de knagende angst voor alles wat er wel niet met ze kon gebeuren daar op zee, de helikopter kon neerstorten, lichaamsdelen konden bij het boren klem komen te zitten, de boorkroon kon een mens het leven kosten, het platform kon kapseizen, misschien probeerden ze met hun overdreven gezelligheid gewoon al hun zorgen toe te dekken. Misschien hadden ze het gevoel dat ze niet echt leefden als hun mannen weg waren, wie weet dachten ze wel dat ze gevangenzaten in dat wat in vele opzichten een moeras was en bleef.

Stilte. Lawaai. Stilte. Lawaai. Daar zat ten minste een soort systeem in. Voor de meesten. Maar ik, mama en Ulrikke hadden nooit een goed systeem van waaruit we konden plannen, papa kwam en ging zonder dat we wisten wanneer precies, om te plannen moest je verstand hebben van de ingewikkelde internationale vliegroutes, vertragingen, holding patterns en op welk vliegtuig hij gezet werd, je werd al duizelig als je daaraan dacht, zoals ik ook vaak duizelig werd als ik zomers in het gras lag en naar de blauwe hemel staarde die doorsneden werd door witte condensstrepen die minutenlang zichtbaar bleven na elk vliegtuig dat opsteeg naar elders of juist daalde naar hier, met mensen aan boord voor wie de reis niet snel genoeg kon gaan of juist met mensen die wilden dat ze om te beginnen nooit op reis waren gegaan.

Als ze boven Forus vlogen, vroeg ik me vaak af of ze ons ook konden zien vanaf hun stoelen, de passagiers die niet verdiept waren in kranten, boeken, gesprekken en rapporten die doorgenomen moesten worden. Soms zwaaide ik voor de zekerheid, ik wilde dat ze wisten dat ze over een fijne plek vlogen waar de mensen vriendelijk waren en graag naar vliegtuigen zwaaiden als ze eventjes niets te doen hadden. Maar ik kan me niet herinneren dat ik vanaf die hoogte zelf weleens mensen heb gezien; die keren dat ik in een vliegtuig zat – altijd bij het raam – en naar beneden keek, zag ik auto’s, boten, landbouwmachines en vrachtwagens, fabrieken en huizen en tuinen en voetbalvelden; als ik al mensen heb gezien, die bovendien ook nog naar me zwaaiden of in elk geval mijn kant op keken, dan ben ik dat vergeten. En als het klopt dat het moeilijk, zo niet onmogelijk was om mensen te zien vanuit een vliegtuig dat de hemel boven Forus doorkruiste, zouden de passagiers dan evenmin in de gaten gehad hebben dat er woonhuizen tussen de vele fabrieken en loodsen stonden? Waren ook Forus en Nord-Jæren fly-overland? Wisten ze niet dat wij ervoor gekozen hadden om hier te wonen en dat op zijn minst één van ons op het grasveld in de tuin stond te zwaaien omdat hij er trots op was dat hij daar hoorde? Ze moesten eens weten dat ik op mijn zevende gedetailleerde kaarten van Forus-Oost tekende, op grote vellen papier van A0-formaat die papa voor me meebracht en dat hij me hielp om de verschillende gebouwen en wegen op de juiste schaal aan te brengen. Ze moesten eens weten dat we de drie enorme vellen aan de muur van mijn slaapkamer hingen zodat ik naast een Forus kon slapen van 84 bij 350 cm, waarin ik de drafbaan en de hoofdkantoren van Statoil, Mobil, BP, Agig, Shell etc. had getekend, de school en het voetbalveld tussen Nådlandsberget en Ulsberget, de fjord en het strand en de zagerij van Trelastkompaniet op een steenworp afstand van ons huis en de levensgevaarlijke spoorbaan daar weer achter, Papirlageret AS die zich aan de andere kant van onze heg bevond zodat we insliepen op het geronk van vrachtwagens die stonden te wachten tot ze volgeladen zouden worden met wc-papier en keukenrollen; de brouwerij, drukkerijen, ikea, diverse fabrieken die pijpen en kabels in alle soorten en maten produceerden en de bama-fruit- en -groentegroothandel, waar mensen met de juiste contacten zich ’s avonds konden verheugen op een gezellig potje zaalvoetbal tussen de fruitpallets. En de straten, al die wegen met namen die sprekend op elkaar leken, de nachtmerrie van iedere postbode: Gamle Forusvei, Forushagen, Forusmyra, Forusskogen, Forusvågen, Forusstraen, Forane. ’s Avonds lag ik deze enorme kaart te bestuderen, en van absoluut iedereen die ik kende had ik de naam genoteerd bij het huis waarin ze woonden en ik beschouwde dit alles als mijn rijk, een plek die je alleen kon vinden als je erover gehoord had en had je dat niet, dan miste je heel wat.

ik ben alweer dood, dood in de jungle buiten Hue en slechts een paar meter rechts van me vandaan ligt Bangerik achter een bemoste steen tussen de bomen en hij is bezig om zijn M-72 van zijn rugzak te halen, zodat hij zijn telescoop kan uittrekken om zijn vizier op me te richten en me te doden zodra ik weer op de been ben. Hij heeft zijn eenmalige raket vandaag al zo vaak afgevuurd dat je het gerust weinig serieus kunt noemen of in elk geval komt het nogal onzinnig over dat hij een minuut nodig heeft om het wapen van zijn rugzak los te maken om het een minuut later weer te bevestigen voor hij verder rent. Bangerik houdt zich daarom de meeste tijd schuil, in eeuwige afwachting van het juiste moment. Maar dat is niet wat me dwarszit; wat me zo mateloos irriteert is dat we als een kip zonder kop door het bos rennen, misschien heb ik verzuimd om Stig, Andri en de anderen van mijn Amerikaanse eenheid – Ommundsen en Tore – het bevel te geven om op onze flanken te letten als we ons in waaierformatie verplaatsen en misschien is Bangerik, ook al heeft hij in de verste verte geen idee wat flanken zijn of wat de tactische betekenis ervan is, erin geslaagd om die genoemde flanken van ons te omzeilen zodat hij ons zonder problemen kan afmaken, terwijl wij onze handen vol hebben aan het beantwoorden van de schoten die op ons gelost worden van achter de bomen voor ons, door Petter, Lasse en Rolf (die nota bene een Aziatische rijsthoed en sandalen draagt) die in volle vaart op ons afkomen en vanuit de met bladeren gecamoufleerde schuttersput waarin P en Kuddi zich verschanst hebben met waterballonnen die wel of niet gevuld zijn met de stront van de zieke kat, waarvan niemand weet van wie die is, maar die altijd op de speelplaats in Forushagen zit. Ook zij snappen helemaal niets van de militaire manoeuvre die Stig en ik zo zorgvuldig hebben opgebouwd, wat ook wel begrijpelijk is, ze zijn allemaal opgegroeid met dezelfde doelloze Tweede Wereldoorlog-films waarin ze altijd frontaal aanvallen en ze er altijd in slagen om ongeschonden de andere kant van de vuurlinie te bereiken met hooguit wat roet op hun gezicht en een gescheurd uniform, maar met hun haar nog keurig in model. Maar wat ze ook doen, ze doen het duidelijk goed, wat ze – de Vietcong – ook ingezien lijken te hebben, want met Bangerik in de flank en met de vijand die frontaal op onze perimeter af komt stormen zullen wij – de Amerikanen – onherroepelijk of in paniek raken en ons in twee groepjes opsplitsen, ieder een andere kant op om tot slot in alle verwarring op elkaar te gaan schieten, of ons samenballen als een egel en daarmee een makkelijke prooi voor Bangerik vormen.

Exact dat laatste gebeurt. Ik ben klaar met tellen en kom overeind om Stig te assisteren, terwijl hij zijn geweer herlaadt (we hebben geen strakke regels over hoe vaak je dat moet doen, maar wie niet af en toe de tijd neemt om te herladen, loopt het risico dat hij tot vijftig moet tellen) en op hetzelfde moment komen Andri, Ommundsen en Tore op hetzelfde goede idee om ons te ontzetten. Het regent stinkende waterballonnen, die tegen de boomstammen openbarsten zodat de inhoud alle kanten op spuit en schouder aan schouder, op onze hurken gezeten roepen we ta-ta-ta-ta-ta-ta-ta-ta-ta naar het vijandelijk kamp. Maar dat heeft geen enkele zin, want Bangerik komt langzaam omhoog en richt zijn raketwerper op ons en brult boem! jullie zijn allemaal dood! Het heeft geen zin om tegen dat schot te protesteren. We moeten keurig op de grond gaan liggen en tot driehonderd tellen, terwijl de Vietcong-leden als schimmen het bos in verdwijnen, zich hergroeperen en uit het zicht raken en ik tot 168 ben gekomen als het alarm van het digitale horloge dat Andri afgelopen Kerst heeft gekregen luid begint te piepen en hij met een stem van gene zijde zegt: ‘Ik moet nu naar huis.’ ‘Vergeet dat maar mooi,’ fluister ik want dit is de laatste dag en hij weet het, hij weet dat we kunnen winnen, ‘je blijft hier tot we klaar zijn.’ Ik kan hem niet zien, Andri ligt op zijn zij achter me, maar ik hoor dat hij het knopje indrukt zodat zijn alarm stopt en zegt: ‘Goed. Ik kan nog een keer doodgaan, maar dan moet ik naar huis. We eten vroeg vandaag.’

Nu niemand ons in de gaten kan houden, besluiten we dat het meer dan genoeg is als we tot 220 tellen en we komen overeind, sluiten ons aan bij Stig als pointman en ik blijf in sluiphouding achter hem en het is Stig die ons stil en alert door de jungle voert, met nooit minder dan vijf meter tussen elke man om te voorkomen dat we opnieuw een makkelijk doelwit vormen. Ommundsen is de laatste en hij houdt in de gaten of we niet van achteren door iemand gevolgd worden, maar dat is niet zo, deze keer niet. Het is nu doodstil in het bos, ook in het donkerste en dichtst begroeide deel ervan, daar waar we bijna nooit komen, daar waar bijna geen levende ziel ooit een voet heeft gezet en waar de varens en andere planten tot ons middel komen en zich om dode en afstervende bomen slingeren die te weinig licht krijgen en geen ruimte hebben om te gedijen, helemaal tot het lege waterreservoir van beton, een enorm cirkelvormig geval, half ingegraven in de heuvel waarvan de bodem en zijkanten bedekt zijn met mos, bacteriën en gras dat door de kieren heen is gegroeid. We gaan hier zelden naartoe omdat je sneller in het reservoir valt dan dat je er weer uitkomt en vanwege de geruchten die de ronde doen over dat wat zich in de twee gigantische drainagepijpen bevindt waarvan de zwarte openingen ooit afgesloten waren met traliewerk, maar nu niet meer.

Ommundsen komt naar ons toe.

‘Wat denken jullie?’ vraagt hij.

Ik schud mijn hoofd. ‘Hier zijn ze in ieder geval niet geweest,’ zeg ik.

‘Dat kun je niet weten,’ zegt Ommundsen, terwijl hij het bos afspeurt.

‘Dan hadden we wel gezien dat het gras platgetrapt was,’ antwoordt Stig. ‘Wij zijn de enigen hier.’

‘Misschien zijn ze naar de silo’s gegaan,’ zeg ik. ‘De fabriek.’

Stig denkt na. ‘Zou kunnen. Andri?’

‘Mee eens. De fabriek.’ Hij probeert te verbergen dat hij controleert hoe laat het is.

‘Oké,’ zeg ik en dan hurken we neer in het gras om niet gezien te worden, terwijl ik het plan doorneem waar ik al dagen over nagedacht heb voor het geval zich een situatie als deze zou voordoen. De tactiek is dat we ons in twee groepjes verdelen zodra we aan de noordzijde van het gebouw aankomen. Ik en Andri zullen door het open raam aan de westkant naar binnen gaan, terwijl Stig met Ommundsen en Tore de hoek omgaat en door de hoofdingang aan de oostkant naar binnen komt. Mochten ze op tegenstand stuiten in de opening tussen de twee silotorens aan de andere kant van de straat, dan kunnen Andri en ik ze meteen komen ontzetten via het gebouw, op dezelfde manier kan Stigs ploegje vanaf de oostkant aan komen stormen mocht mijn groepje in de problemen raken. De anderen hebben totaal geen verstand van windrichtingen, dus als ik klaar ben moet ik alles nog een keer doornemen, nu met het veel saaiere rechts en links als referenties. Stig trommelt met zijn vingers op zijn geweer en denkt een ogenblik na.

‘We lopen het risico dat we onder vuur genomen worden,’ zegt hij. ‘Als ze daarbinnen op ons liggen te wachten.’

‘Klopt.’

Maar dit is het enige plan dat we hebben.

‘Didi mau,’ zeg ik.

Ongeveer tien minuten later, niet omdat de afstanden zo groot zijn, maar omdat we ons zo stil en geconcentreerd mogelijk verplaatsen, ervoor wakend niet met onze uitrusting te rammelen of onnodige geluiden te maken – want we zijn er al op hardhandige wijze achter gekomen dat dit sneller dan je lief is kan leiden tot een ingebeelde kogel door je achterhoofd – komen we uit het bos en lopen het grindpad op dat naar het stukje open grasland voert dat we moeten oversteken zonder ontdekt te worden en waar de vijand ons probleemloos een voor een kan neerschieten; hiervandaan kunnen we de silo’s zien en het fabriekscomplex met het hoge, grijze hoofdgebouw dat onder de graffiti zit en dat er enger uitziet dan in mijn herinnering. Het is stil hier. Geen zuchtje wind, geen hond die blaft, geen golf die rolt verderop in de fjord (die we die dag Perfume River noemen). Geen auto’s. De mensen zijn aan het barbecueën of zitten op de Noordzee. De mensen wachten tot de lange schoolvakantie afgelopen is en ze weer in de tredmolen van alledag zullen belanden. Maar terwijl we naar de noordkant van het gebouw rennen en ons tegen de muur drukken en ik het teken geef dat we ons in twee groepjes moeten opsplitsen, meen ik verderop een schotenwisseling te horen en een B-52 die vanaf grote hoogte zijn bommen laat vallen die de aarde onder onze voeten doen trillen. Het is zomer, het is midden op de dag, maar het is ook een dag in januari 1968, Tet, het jaar van de Aap, het is ook avond en Hue staat in brand, het ruikt overal naar rook; we vechten van huis naar huis, van straat naar straat, en Andri volgt me als ik op het olievat onder het open raam klim en het bedompte, vochtige kantoorgebouw binnen klauter, met die enge kelder die niemand van ons ooit binnen heeft durven gaan. We staan naast elkaar met onze rug tegen de muur gedrukt en houden onze adem in. De stilte binnen is nog nadrukkelijker dan de stilte buiten, dat komt door het licht, denk ik: de weinige lichtstralen die door de paar smerige stoffige ramen vallen die nog niet kapot zijn, smoren bijna alles. Er liggen bierflesjes verspreid over de vloer, kapot; we zijn niet de eersten hier. Dan wordt de deur van de hoofdingang zachtjes opengeschoven en Stig komt tevoorschijn, hij kijkt me aan en wacht tot ik hem een teken geef. Ik gebaar dat hij binnen moet komen en we stellen ons op achter twee zuilen in het midden van de ruimte.

‘Hier is ook niemand,’ fluistert hij. ‘Wat moeten we doen? Wil je naar binnen?’

‘Laten we naar boven gaan.’

Hij kijkt naar de trap. We zijn nooit hoger dan de tweede verdieping geweest, elke volgende etage lijkt nog desolater dan die ervoor. Vandaag zou weleens de dag kunnen zijn dat we helemaal naar de vijfde moeten.

‘Jij eerst,’ zegt Stig.

‘Jij bent onze pointman,’ breng ik ertegen in.

‘Niet meer,’ zegt hij. ‘Niet hierbinnen.’

We komen in beweging. We komen met tegenzin in beweging en ik loop voorop, met nog meer tegenzin, de trap van beton op, de treden zijn her en der beschadigd door zware voorwerpen waarmee gegooid of gesleept is, getuige de tot stof verkruimelde stukjes cement op een aantal treden en hierdoor lijkt de trap op een mond met een rij scherpe en scheve tanden. We horen alleen het geluid dat we zelf maken. Onze adem als we ons gewicht van de ene voet naar de andere verplaatsen, stapje voor stapje de trap op lopen, eerst naar de eerste verdieping, waar de vertrekken net zo uitgestorven zijn als beneden; we gaan verder omhoog, naar de tweede, de derde, de vierde etage, steeds trager en geconcentreerder, alsof we eigenlijk stilstaan en langzaam naar boven worden getrokken. We zijn nooit zo hoog in het gebouw geweest, niemand waarschijnlijk, het is hier nog donkerder dan beneden, maar als onze ogen aan de duisternis gewend zijn, zien we dat de ruimtes anders zijn dan de vorige. Er liggen niet overal papieren en de meubels staan nog overeind, de laden zijn niet uit de archiefkasten getrokken en her en der neergegooid. De ramen zijn niet kapot. Wel een dikke laag stof op de vloer, met een subtiel patroon erin van knaagdieren die er kriskras overheen hebben gerend; overal liggen rattenkeutels. Geen van ons heeft zin om de laatste trap op te gaan, de vijfde verdieping. De oudste kinderen uit onze buurt drukten ons al meteen de eerste keer dat we deze verlaten graanfabriek ontdekt hadden op het hart: Ga nooit naar de vijfde verdieping. Niemand van ons had een helder antwoord los weten te krijgen op de vraag waarom we juist dit gebod koste wat het kost moesten gehoorzamen, hoewel we de vraag diverse keren gesteld hebben en veel meer kinderen dan aannemelijk is claimen dat ze helemaal bovenin geweest zijn. Sommigen zeiden dat de vloer hier van hout is en helemaal verrot door het vocht, en dat de kans groot is dat je erdoor zakt en in een inpandige silo belandt waar je alleen maar hoge, gladde muren hebt en geen uitgang; anderen zeggen dat er mensen wonen, drugsverslaafden die er al een hele poos zitten en geen prijs stellen op wat voor bezoek dan ook, of dat er een verzegelde ruimte is waarin de Duitsers Zyklon B-flessen hebben opgeslagen die in de loop der jaren zijn gaan roesten door de regen die door de gaten in het dak naar binnenvalt en die nu een dodelijk gas bevatten. Er wordt ook gezegd, in elk geval door één persoon, dat de vijfde verdieping een zoldervertrek heeft waarop kantoor staat en dat je daar oog in oog komt te staan met de Duivel.

‘Ik moet naar huis,’ fluistert Andri.

‘Zo meteen,’ antwoord ik.

We gaan de laatste trap op omdat de zomer bijna voorbij is. Stig, Andri en ik wagen het erop, terwijl Ommundsen en Tore weigeren om mee te gaan en liever op de vierde de wacht blijven houden voor het geval er iemand van beneden komt, en ik ben trots op Andri, dat hij nog niet naar huis is gegaan maar is gebleven, want hij is de aardigste van ons drieën, alleen niet de moedigste. Ik weet dat hij hier vannacht van zal dromen en dat hij het daarom morgen aan zijn moeder zal verklappen want hij heeft geen keus als ze ziet dat hij bang is en ze hem toedekt met een deken van zorgzaamheid en hem troost op een manier die we helemaal niet van haar kennen, in elk geval niet van onze eigen moeders, en die hem een paar dagen het gevoel zal geven dat hij onoverwinnelijk is, al is de prijs die hij daarvoor moet betalen dat ze hem zal verbieden het gebouw in te gaan waarvan ze hem toch al verboden zou hebben naar binnen te gaan als ze geweten had dat hij dat van plan was geweest.

Ik weet niet wat ik verwachtte, waar we ons op meenden voor te bereiden, terwijl we laatste trap nemen en de vijfde verdieping betreden, maar er is hier helemaal geen duivel, niet voor zover we kunnen zien. En de vloer is van beton, die geeft helemaal niet mee. Ook geen afgesloten ruimtes met gas, geen drugsverslaafden in een berg van gebruikte naalden, ontlasting en smoezelige slaapzakken, meer dood dan levend. Wel een hoop veren en duivenpoep, wat niet zo vreemd is aangezien er drie grote gaten in het dak zitten. Bijna de hele verdieping baadt in het warme zonlicht dat door deze gaten naar binnen valt. Voor de rest: niets. Geen meubelstuk, geen deur, geen kast en geen papieren. Een stoffige vloer met een voetspoor van slechts één paar sportschoenen, iemand is een keer heen en weer gelopen, niets dramatisch dus; we hebben geen idee van wie de voetstappen zijn, maar wat we wel weten is dat heel wat jongens die voetstappen zullen claimen zodra ze horen wat we gezien hebben.

‘Is dat alles?’ vraagt Andri bijna teleurgesteld.

Stig haalt zijn schouders op en zegt iets als kennelijk. Hij loopt een stukje naast het andere voetspoor de ruimte in. Hij is de tweede man op de maan.

We beseffen langzamerhand dat we misleid zijn en dat de Vietcong zich helemaal niet in dit gebouw bevindt en ik word kwaad, want nu moeten we naar hen op zoek. En dat niet alleen, een gevecht op een van de bovenste verdiepingen zou de grote finale zijn die deze langdurige oorlog heeft verdiend. Dat kunnen we nu wel vergeten, zo gaat dat als lieden die niet snappen waar het om gaat aan het improviseren slaan en daarmee de regels veranderen. Iedereen weet dat deze fabriek het hoofdkwartier is, daar hebben we het over gehad en we hebben hier al vaker gevochten; iedereen was het erover eens dat wie de fabriek in handen heeft de winnaar is. Maar dat kan ze kennelijk niets schelen en nu zijn ze ergens anders naartoe gegaan, naar huis denk ik, typisch iets voor Bangerik, hij heeft de hele club omgepraat om ons te pesten en te voorkomen dat wij zouden winnen.

‘Zouden ze naar huis zijn?’ zeg ik, terwijl ik wat opgedroogde duivenpoep wegschop.

‘Dat denk ik niet,’ zegt Stig.

‘Dan hebben wij gewonnen,’ zegt Andri. ‘Ik bedoel, als ze hier niet zijn dan hebben wij toch gewonnen. Dat zijn de regels. Ze hebben gecatipu… gecatipu…’

‘Gecapituleerd,’ zeg ik.

‘Ja.’

‘Wat stom,’ zegt Stig.

Alles heeft naar dit moment geleid, alles. We zijn zelfs tot de vijfde verdieping gekomen en dan: niets. Wat een roteinde van onze vakantie.

‘We smeren ’m,’ zeg ik en dan krijg ik een idee, het is een prima idee, denk ik: ‘Niet tegen Ommundsen en Tore zeggen dat hier helemaal niets is behalve wat vogelpoep.’

‘Waarom niet?’ vraagt Andri.

‘Omdat de plek dan zijn magie verliest,’ antwoord ik.

Stig gaat als eerste de trap af, ik loop achter hem en lang voordat we de onderste trede hebben bereikt, bestoken de achtergebleven soldaten ons met vragen.

‘Geen VC,’ zegt Stig, terwijl hij met zijn hoofd schudt.

‘Maar… wat hebben jullie dan gezien?’ wil Ommundsen weten. ‘Was er iemand?’

‘Zijn jullie het Kantoor ingegaan? Hebben jullie de gesloten deur gevonden?’

Ze richten hun ogen op Andri, die op briljante wijze kijkt alsof hij net de schrik van zijn leven heeft gehad.

‘Zeg dan iets!’ roepen ze bijna.

‘Wat we zagen,’ begin ik en Stig draait zich om zodat ze niet zien dat hij lacht. ‘Wat we zagen is niet te beschrijven. Beloof me dat je nooit naar boven gaat. Nooit. Oké?’

Aarzelend, met tegenzin beloven ze het. ‘Maar zeg dan in elk geval hoe het eruitzag, wat er zo erg was dat jullie er niet eens over willen praten?’

‘We hebben de dood gezien,’ zegt Stig, ineens ernstig. Hij trekt een geheimzinnig gezicht. ‘En we hebben onze eigen dood gezien, hoe die zal zijn, op welke dag en in welk jaar we zullen sterven. Andri wordt niet oud.’

Ze kijken naar Andri die nu geen angst simuleert, dat wat Stig net heeft gezegd komt zo geloofwaardig over dat Andri niet meer weet wat hij moet geloven, dus gelooft hij het ergste, bovendien is hij altijd al bang geweest dat hij vroeg zou doodgaan, waarschijnlijk doordat ze in zijn familie niet zo oud worden.

‘We gaan naar huis,’ zeg ik en ik sjok de trap af richting uitgang met de anderen in mijn kielzog.

wat gebeurt en wat ook gebeuren moet, al is het maar omdat ieders jeugd nu eenmaal bestaat uit een eindeloze stroom verrassingen, onvoorziene, onbegrijpelijke gebeurtenissen met onvoorspelbare en niet te overziene consequenties, is dat P, Bangerik, Petter, Kuddi, Lasse en Rolf – de zes leden van de zeer lokale fractie van de Vietcong – vanuit hun behaaglijke schuilplaats in het bijgebouw naast de silo’s aan de andere kant van de straat kunnen zien hoe ik en mijn soldaten het grijze hoofdgebouw innemen, waarop zij in een vlaag van tactisch inzicht volgens het de-uitzondering-bevestigt-de-regel-principe lang genoeg wachten tot ze zeker weten dat we naar boven gaan, zodat ze zelf het gebouw door de hoofdingang in kunnen lopen om in alle rust hun posities in te nemen voor de ultieme hinderlaag – niet op de begane grond, want ze vermoeden terecht dat we daarop voorbereid zijn, maar op de eerste, waar we juist verwachten dat alles rustig zal zijn terwijl we erop los kletsen en de trap af slenteren van de vierde naar de derde en dan naar de tweede etage, trots en vervuld van onszelf omdat we de beruchte bovenste verdieping hebben weten te bereiken en het er levend vanaf hebben gebracht. De hinderlaag is in alle opzichten een schoolvoorbeeld van prepuberale oorlogsvoering en als zodanig een indrukwekkend staaltje vakmanschap.

Eerst komt het geluid. Het is een hels geroep en gegil van zes Vietcong-strijders in miniatuur die in één beweging omhoogkomen vanuit hun strategisch gekozen schuilplaatsen achter bureaus, kasten en dozen in het halfdonker langs de muren van de noord- en westkant van de eerste verdieping, precies op het moment dat we met onze rug naar ze toe de laatste trap willen aflopen. Overrompeld en in verwarring gebracht blijven we staan, hergroeperen ons en draaien ons in de richting van de geluidsbron. Dan vallen de waterballonnen. Of daar kattenstront in zit of niet is slechts een formele en technische kwestie – want zowel de stank, de kleur als de consistentie van de vloeistof die over ons heen gutst, terwijl we elkaar panisch vastgrijpen en elkaar wegduwen om dekking te zoeken, spreken boekdelen: dit is stront. Dan gaat het snel. Bangerik richt zijn granaatwerper, terwijl Stig koortsachtig zijn ingebeelde magazijn in de rondte leegschiet; ik raak Lasse, die omvalt en Andri valt ook op de grond – niet omdat hij geraakt is, maar omdat ‘plat op je buik gaan liggen’ de instructie is die zijn lichaam hem geeft en de grond de veiligste plek lijkt; Ommundsen en Tore dekken elkaar zo goed ze kunnen, maar veel haalt dat niet uit want we zijn binnen en Bangerik vuurt een projectiel af waardoor wij allemaal, inclusief hijzelf, volgens alle aardse logica van de aardbodem worden weggevaagd, maar kennelijk gelden er ineens andere spelregels, want niemand telt langer dan tot tien als hij dood is – als er al geteld wordt voor de dode weer opspringt – en niemand overziet in deze chaos wie er nog leeft, wie er dood is en wie er wint, terwijl Petter blijft schieten al had hij allang moeten herladen en Bangerik zich een weg baant naar de westelijke muur en om de trap heen loopt om vanuit de oostkant te kunnen aanvallen en Stig verwilderd loopt te roepen en Petter naar ons begint te gooien met papieren en archiefmappen en vervolgens met stoelen en andere delen van de inventaris en Tore een van de bureaus inzet als stormram. In deze chaos pak ik zonder na te denken het brandblusapparaat dat aan een van de pilaren hangt, trek de pin eruit, richt de spuitmond op de vijand die nu overal om ons heen is, druk de handgreep in en schreeuw angstaanjagend, terwijl ik de hele verdieping benevel en we elkaar in het fijne witte poeder uit het oog verliezen. We blijven vechten, roepen, schreeuwen en iemand brult stop!, maar niemand stopt en we kunnen elkaar niet zien en ik denk dat Bangerik rechts van me staat en ik pak zijn arm beet en op hetzelfde moment hoor ik vlakbij het metalige geluid van nog een zekering die ergens uitgetrokken wordt en dan een knal als een donderslag, maar de witte rook die op ons af golft en zich vermengt met de wolk uit het poederapparaat is heel iets anders, die prikt in mijn ogen, in mijn hele gezicht, ik krijg geen adem meer, ik heb het gevoel dat ik verdrink; speeksel stroomt uit mijn mond, uit mijn neus en ik zoek wanhopig een weg naar buiten, maar ik zie helemaal niets, ik kan me niet oriënteren, dus ik spuit de rest van het poeder van het brandblusapparaat willekeurig om me heen, verlies mijn evenwicht, val achterover en in het tumult botst iemand misschien tegen me aan, ik weet het niet, maar ik word naar een van de kapotte ramen geduwd en een seconde later, zo’n seconde die uren lijkt te duren, zweef ik door de lucht buiten het grijze hoofdgebouw, ik maak met wapperende armen een vrije val van de eerste verdieping en land met mijn armen op het brandblusapparaat, en hoor het misselijkmakende, verrassend harde geluid van beide sleutelbeenderen en polsen die breken. Een briljant vuurwerk achter mijn ogen flitst op, terwijl botsplinters mijn zenuwuiteinden dieper mijn vlees in drukken.

Ik draai me op mijn rug en gek genoeg word ik blij als ik langs de blauwe hemel boven me een Chinook van de Helikopter Service zie vliegen, die ongetwijfeld op weg is naar de Noordzee, maar in mijn wereld is het een troepentransport in het luchtruim boven Hue. Dan hoor ik ineens in de verte gehoest en braakgeluiden en voeten die de trap afrennen en iemand die probeert mijn naam te roepen. Ik zie ze niet aankomen, ik heb mijn ogen gesloten, mijn netvlies, gezicht, longen, huid branden en ik ben niet de enige; alle soldaten die wankelend het gebouw uit komen om te kijken hoe het met me is, zijn kennelijk van de kaart, zo zal Stig me later vertellen. Ze lopen voorovergebogen, happen naar adem en spugen ongecontroleerd, want iemand, wie het ook moge zijn, heeft op de eerste verdieping een CS-granaat gegooid waarvan we ons nog maandenlang zullen afvragen waar die vandaan was gekomen (alle betrokkenen zullen hardnekkig ontkennen dat ze hem hadden meegenomen, dat geldt natuurlijk ook voor degene die hem bij zich had, wie het dan ook was, een vraag die nooit beantwoord zal worden, tenzij ontkennend: Satan was het niet), en we zullen het erover eens zijn dat de granaat, met al zijn ellende, het hoogtepunt was; we zullen iedereen die het maar horen wil en ook iedereen die het niet horen wil, vertellen hoe vreselijk het was om op dat moment in het gebouw te zijn en we zullen steeds meer gaan overdrijven en we zullen eensgezind beweren dat we deze ervaring niet hadden willen missen, want dit betekende dat we de oorlog hadden meegemaakt en de traangaslucht bleef dagen in onze kleren hangen tot onze vaders terugkwamen van zee om onze moeders er fijntjes op te wijzen dat kleren die blootgesteld zijn geweest aan gas toch echt apart gelucht moeten worden en gewassen om te voorkomen dat de deeltjes in je schone kleren gaan zitten. Dat wij luidkeels protesteerden, elke keer dat we onder de douche gingen, kwam doordat het water het gas reactiveerde en opnieuw verspreidde en zodoende vanuit ons haar, dat er nog vol mee zat, naar onze ogen, neus en mond stroomde en dat we niet slim genoeg waren om onze adem zo lang mogelijk in te houden maar als gekken om ons heen begonnen te slaan en op die manier de piepkleine duivelse deeltjes door de hele badkamer verspreidden, tot onze vaders, lachend maar ook kwaad, een met citroen besprenkelde sjaal om hun gezichten moesten wikkelen en hun zonen en de badkamer te lijf moesten gaan met zeep en doekjes tot ze er kramp van kregen en het kleinste restje van deze zeer effectieve chemische stof was verwijderd.

volgens de eerste debriefing die Andri, ik en Stig een paar dagen later op mijn kamer houden, terwijl ik in bed wacht tot de tijd sneller gaat en ik weer een paar pijnstillers mag nemen, en nog voor Andri vertelt hoe het was om weer naar school te gaan en wie er bevriend is geraakt met wie en wie er ruzie hebben gekregen in de loop van de zomer en wie er onherkenbaar is veranderd en daardoor in zekere zin beschouwd moet worden als een geheel nieuw persoon en hoe het nieuwe klassenlokaal is vergeleken met het vorige waar we de afgelopen twee jaar in zaten en wie van de meisjes eigenlijk veel mooier is dan in onze herinnering van eind juni het geval was en dat dit jaar volgens hem het ideale jaar is om met een van hen verkering te krijgen en nog voor Andri ons het schema heeft laten zien dat hij de avond ervoor gemaakt heeft met onze namen in de ene kolom en de namen van de meisjes in de andere en een web van dwarslijnen en prioriteiten en kansberekeningen in verschillende gekleurde parallelsystemen die het ons makkelijker moeten maken om a) te besluiten op wie we verliefd zullen worden en b) bij wie we de grootste kans maken; vóór dit alles krijg ik te horen dat Stig degene was die helemaal van de graansilo’s en de fabriek naar ons huis was gerend waar hij drie keer achter elkaar aanbelde en toen zelf de deur maar opendeed omdat hij niet het geduld of de rust had om langer te wachten hoewel er niet veel seconden verstreken voor mama ter plekke was met een gezicht waarop vast een mengeling van een ik-wist-dat-dit-zou-gebeuren-gelatenheid en acute angst te lezen stond en ze het geratel van Stig aanhoorde en de tijd nam om een ambulance te bellen en de situatie uit te leggen, om daarna op de fiets te springen en Stig te volgen, die zo hard hij kon terugrende naar de plek des onheils waar ik er nog ongeveer net zo bij lag als hij me had achtergelaten, maar nu was ik zo hard aan het schreeuwen dat mijn stem het bijna begaf omdat het traangas zo in mijn ogen brandde dat ik er wel in moest wrijven (waardoor het alleen maar erger werd), en mijn zenuwen bij iedere beweging ontvlamden als ze gestoken werden door het versplinterde bot, in de hoop dat ik bij zinnen zou komen en me rustig zou houden.

Ik herinner me er niets van.

Ook van de ambulance en de rit zelf, die ik graag bewust had willen meemaken omdat ik altijd al eens een ambulance vanbinnen had willen zien, kan ik me totaal niets herinneren. Ik herinner me alleen mama die naar me keek en me over mijn haar streek, maar ik weet niet of dat op weg naar het ziekenhuis was of nadat ze me een kamer binnengereden hadden waar ik een eeuwigheid moest wachten voor ze me kwamen halen en me als een soort trofee in optocht door de gangen duwden; ik heb niet meegekregen dat ze onder beide sleutelbeenderen een snee maakten of dat ze wondklemmen aanbrachten en nog dieper sneden tot ze bij de gebroken botten waren, die weer tegen elkaar duwden en vastklemden met twee staalplaten, gaatjes boorden en het hele zaakje vastschroefden, me dichtnaaiden en mijn armen in het gips zetten. Ik heb niet gezien dat ze de operatie afrondden, dat ze hun rubberhandschoenen uittrokken en het instrumentarium steriliseerden, terwijl ik naar de verkoeverkamer werd gereden, dit alles ontdekte ik pas later nadat ik de folder gelezen had die ze me mee naar huis hadden gegeven; dit alles zie ik voor me iedere keer als ik mijn wijsvinger langs mijn sleutelbeenderen laat glijden en het gladde staal eronder voel.

Wat ik me wel herinner is de pure blijdschap die ik voelde toen ik in het ziekenhuis lag, omringd door mijn ouders en zus Ulrikke, die de hoorn van de witte ziekenhuistelefoon tegen mijn oor hield toen Stig belde om te zeggen wat ik zelf ook al gedacht had: ‘Nu ben je gewond geraakt in de strijd.’ Als ik vandaag de dag terugdenk aan dit telefoongesprek, moet ik vooral glimlachen om de volle ernst waarmee hij dit zei, alsof het niet iets was waar je aan kon twijfelen of waarmee je de spot kon drijven. ‘Je bent een oorlogsveteraan nu, dat zijn we allemaal. Maar jij hebt een million dollar wound. Daar zul je een Purple Heart voor krijgen.’ Ik herinner me dat hij zei dat we de oorlog hadden gewonnen, zelfs Bangerik was het daarmee eens geweest. We hadden hard en dapper gevochten en we hadden gewonnen. We verdienden het om naar huis terug te keren. ‘The horror,’ fluisterde ik in de hoorn, maar ik weet niet of Stig opgehangen had en of ik het wel hard genoeg zei zodat hij me kon verstaan, ‘The horror.’

Dat was de allerlaatste keer dat we oorlogje speelden.

Nu zou ik kunnen zeggen dat er vervolgens een probleem ontstond dat direct verband hield met mijn verwonding, waardoor bijna iedereen die ik op school kende – en een groot aantal die ik niet kende – dezelfde vraag stelde, namelijk: Hoe doe je dattum dan? En met dattum bedoelden ze poepen en pissen zonder handen en iedereen die zich opmaakte me deze vraag te stellen wist natuurlijk allang wat het antwoord zou zijn, ze wilden het me alleen horen zeggen zodat ze geschokt konden zijn en dingen konden zeggen als dat zou ik nooit toestaan zonder erbij stil te staan dat zij, in een vergelijkbare positie, zich evenmin de luxe zouden kunnen permitteren om zoiets wel of niet toe te staan, ook zij zouden stuk voor stuk genoodzaakt zijn de realiteit onder ogen te zien; ik had tegen ze kunnen zeggen dat de lichamelijke logistiek het ergste was wat me in die periode is overkomen en ik had ze allemaal wel een poosje kunnen vermaken met wat ze horen wilden, namelijk hoe traumatisch het was als je moeder (mijn vader weigerde en lobbyde ervoor dat we een soort thuishulp zouden krijgen) je lid een paar keer per dag moest vasthouden alsof je weer een luierkind was en het absurde was dat ze per se wilde dat ik erna ook mijn handen waste (dat wil zeggen mijn vingertopjes) hoewel ik in de verste verte nergens aangezeten had en dat ik dan vervolgens vertelde dat ik er zo tegen opzag om te poepen, dat ik het de eerste keer een paar dagen ophield tot ik vreselijke buikpijn kreeg en me gewonnen moest geven en dat elke keer dat ik voorovergebogen in de badkamer stond en mama me afveegde een eindeloze nachtmerrie was.

Maar de waarheid is dat het helemaal niet zo erg is. Omdat mijn moeder een natuurlijke en bijna vriendelijke houding heeft ten opzichte van al het organische en omdat we ons in een situatie bevinden die niemand wenst, maar waar we evenmin aan kunnen ontsnappen en waar we coöperatief mee moeten omgaan, ontstaat er een hele eigen vorm van samenzijn tussen ons in de badkamer, een bijzondere intimiteit waarbij het niet gaat om dat waar wij (zij) mee bezig zijn (is), maar om onszelf. In deze badkamer, ver verwijderd van de woonkamer waar papa zit en Ulrikke ook en ver weg van de straten buiten waar het leven zijn gangetje gaat, praten mama en ik meer met elkaar dan we in lange tijd gedaan hebben; in de badkamer is er tijd en ruimte voor haar om te praten over de dingen waarover ze nadenkt, haar baan en collega’s en alles wat haar nog meer bezighoudt: ze krijgt nauwelijks de kans om zulke dingen aan papa te vertellen in de paar uur per keer dat hij thuis is en ze is niet close genoeg met de andere moeders om haar gedachten te delen. Ze vertelt me waar ze allemaal bang voor is en wat haar blij maakt, ik zit geduldig met gestrekte armen op de wc en soms treuzel ik zo lang mogelijk om haar de ruimte te geven om te zeggen wat ze graag wil zeggen, tegen iemand, tegen wie dan ook, voor ik mijn mond open en zeg: Ik denk dat ik klaar ben.

Toch vertelt ze het allerbelangrijkste niet, dat wat het leeuwendeel van haar mentale capaciteit in beslag neemt en met een enorme snelheid in haar gedachten rondsuist zodat de vonken ervan afspatten, als je in haar hersenen had kunnen kijken, en dat wat in bijna twee jaar in een steeds hogere versnelling raakt, tot het besluit, waarvan ze de voors en de tegens afweegt, wordt genomen en uitgevoerd, onomkeerbaar en als ik het ten slotte te horen krijg, per ongeluk op een avond als ik een gesprek tussen mijn ouders afluister, durf ik haar er evenmin naar te vragen. Maar ik haat haar in stilte vanwege het zwijgen dat achter al dat gepraat van haar schuilgaat.

Dit is de ergste gebeurtenis na de oorlog: over een paar dagen mag het gips eraf (dat van boven tot onder is volgeschreven door bijna alle leerlingen van de Gauselschool, lijkt het wel, op creatieve wijze aangebracht rond de woorden charlie don’t surf! en i love the smell of napalm in the morning die Andri met vaste hand en vette zwarte stift op zowel de rechter- als de linkergipsarm heeft geschreven, niet omdat hij zelf iets met die citaten heeft, maar omdat hij in tegenstelling tot Stig een fraai handschrift heeft en omdat, nou ja, ik het zelf natuurlijk niet kon schrijven), het is al september, binnenkort word ik weer mezelf, het gips mag eraf en krijg ik mijn armen terug en ik zal niet langer afhankelijk zijn van Stig die de bladzijden van mijn boek op de tafel omslaat en van de overschatte goedheid van de gymleraar en de onverdiende waardering die hij van zijn collega’s krijgt omdat hij een ‘aangepaste opdracht’ voor me heeft bedacht voor al die weken dat de anderen in touwen moesten klimmen, bokje springen en trefbal spelen en Joost mag weten wat nog meer, want deze ‘aangepaste opdracht’ (waar niemand de gymleraar specifiek naar gevraagd heeft, maar waarvan men zonder meer aanneemt dat hij me door de magische woorden ‘aangepaste opdracht’ hanteerbare taakjes heeft gegeven die zowel uitdagend als stimulerend zijn in het licht van mijn tijdelijk gereduceerde fysieke capaciteit en zijn lange en indrukwekkende loopbaan als gymleraar) hield slechts in dat hij een tv en videorecorder naar het podium van de gymzaal rolde en mij er in een stoel voor zette om me te laten kijken naar de vier uur durende film The Ten Commandments van Cecil B. DeMille, met Charlton Heston in de rol van Mozes, niet één maar twee keer omdat hij, zoals hij zei zonder te verhullen dat hij dit pas inzag toen hij op Madagaskar als missionaris werkte, een achtergrond die hij deelt met een verrassend groot aantal leraren van deze verder zeer gewone, openbare en allesbehalve seculiere school, erachter was gekomen dat: de boodschap van de Bijbel schuilt in de details. Het is nogal wat dat je de zee in tweeën kunt splijten door je geloof alleen, nietwaar? vraagt hij, terwijl hij op zijn knieën voor me zit in zijn strakke korte broekje dat meer accentueert dan alleen zijn zijdezachte benen, die hij om de veertien dagen scheert om zich nog altijd elke donderdag in de Hetlandshallen in het old boys-zwemteam van de school verdienstelijk te maken. Charlie don’t surf, antwoord ik. Maar hij heeft Apocalypse Now niet gezien.

Ik zit op de bank in de kleedkamer, terwijl de anderen douchen. Door de damp in het vertrek wordt het gips iets soepeler zodat ik mijn polsen een beetje kan bewegen; het valt me mee. De pijn in mijn sleutelbeenderen is zo goed als over. Andri en Stig dragen per toerbeurt mijn rugzak van school naar huis, ze hebben hem op hun buik en lopen met hun fiets aan de hand naast me, ik denk dat ze blij zullen zijn als ik mijn armen weer terug heb. Binnenkort doen de kou en de vorst hun intrede, worden de straten glad, over een paar maanden kunnen we onze fietsen aan de kant zetten tot het weer voorjaar wordt. Maar tot die tijd verheugen we ons erop om weer ons oude zelf te worden, zodat we het systeem van Andri in de praktijk kunnen brengen. De meisjes. Wij. Groep acht. We zullen onze ouders vragen of we naar de jongerendiscotheek van de Godeset-school mogen, we moeten eerst leren dansen, we kunnen niet dansen, behalve op de manier van de zanger in de clip van ons favoriete nummer ‘Beds Are Burning’ en als we dat doen, worden we er gegarandeerd uitgegooid. Het doet er ook niet toe, Andri zal wel niet mogen en Stig moet het waarschijnlijk aan zijn vader vragen, de eerstvolgende keer dat die thuiskomt van de Noordzee en in de juiste stemming is om een dergelijke vraag te beantwoorden, en hij zal bovendien moeten accepteren dat hij uiterlijk om half tien bij de discotheek wordt opgehaald en daardoor is het uitgesloten dat Stig meegaat en ik heb niet echt zin om alleen te gaan, maar het maakt niet uit, nog niet in elk geval, niet vandaag nu het niet lang meer zal duren voor ik weer mezelf zal zijn en wij daarmee ook weer onszelf zullen zijn; we hebben nog een hele herfst, nog jaren voor ons.

Ik zie nu trouwens wat ik hier al schrijvend zit te doen, al deze omwegen, al die eindeloze details waardoor ik om het eigenlijke verhaal heen draai: ik stel dat wat ik niet wil zeggen uit, de ergste herinnering die ik heb en die dubbel zo erg is omdat ik de enige ben die het zo ervaart, maar deze herinnering is dus het nulpunt, het epicentrum van de aardbeving die onze exodus voor mij was; dit is wat ik niet vertellen wil omdat die vreselijke avond dan echt wordt: ik lig in bed, ben voor de een-na-laatste keer door mama onder de dekens gestopt, ze heeft me geholpen op de wc, mijn tanden gepoetst en kussens onder mijn armen gelegd. Ze heeft welterusten gezegd en de deur dichtgedaan, maar ik slaap niet. Er is zoveel om aan te denken, er staat zoveel te gebeuren en een dik uur later hoor ik de buitendeur open- en dichtgaan, papa komt thuis van twee vluchten heen en weer naar Trondheim en hij is doodmoe, ik hoor het aan de manier waarop hij zijn jasje aan de kapstok hangt en aan zijn stem die scherp en gefrustreerd klinkt als hij zegt: ‘Ik weet het zo langzamerhand niet meer met die maatschappij, wat zijn ze van plan, sturen ze de hele club in één keer de laan uit of wachten ze tot we er genoeg van hebben en zelf ontslag nemen?’ Mama’s stem, zachter, zorgzaam: ‘Zal ik nog wat eten voor je opwarmen? Heb je zin in een glaasje wijn?’ Papa mompelt, ik versta hem niet maar ik denk dat het over de sas en de andere piloten gaat en dan verandert mama’s stem ineens. ‘Dan moeten we maar verhuizen,’ zegt ze fel. ‘Zo, dus je hebt erover nagedacht?’ vraagt papa. Stilte. Dodelijke stilte. ‘Ik denk er de hele tijd over na,’ antwoordt ze scherp, ‘je laat me immers geen keus?’ ‘Het kon erger, toch?’ ‘Is dat zo? Weet je het heel zeker?’ ‘Het zijn maar de VS, en niet de binnenlanden van Afrika. Kijk eens om je heen, we wonen al bijna in Amerika, wat maakt het uit? Ik kan bij American Airlines een veel betere baan krijgen, dat weet je. Eén telefoontje is genoeg.’ ‘En Max dan? Hoe denk je dat hij het zal vinden? Hm? Al zijn vriendjes wonen hier, wil je hem dan gewoon losrukken uit zijn omgeving?’ ‘Mijn God, Beate, in Amerika zijn ook wel vriendjes te vinden, je hoeft niet zo verdomd dramatisch te doen.’ ‘Het is dramatisch, Svein. Voor mij in elk geval wel. En dat zal het voor Max ook zijn.’ Papa kreunt. ‘Laten we geen ophef maken voor we iets besloten hebben,’ zegt hij, ‘we hebben het er morgen nog wel over.’ ‘Maar het klinkt alsof je het al besloten hebt.’ ‘Misschien wel, ja.’ ‘Dus wanneer ga je het aankaarten? Morgen? Over twee weken? Met Kerst, is dat een geschikt moment?’ ‘We hoeven niet –’ ‘En Braathens safe dan, die moeten toch iets voor je hebben, ik weet niet, heb je…’ ‘Je weet best dat ik dat gedaan heb, hoe vaak moet ik het je nog zeggen, daar hebben ze precies dezelfde problemen. Ik zeg alleen maar dat ik denk dat we het prima naar onze zin kunnen hebben in New York. Het is tenslotte wel New York, Beate.’ ‘Nou ja, Long Island, dat is niet exact hetzelfde, lijkt me.’ ‘Je weet wat ik bedoel.’ ‘Ja, dat klopt en ik heb toch al gezegd dat ik erover zal nadenken.’ ‘We gaan pas verhuizen als Max van de basisschool is, zo lang kan ik het nog wel uithouden.’ ‘Ik zal erover denken, zeg ik toch.’ ‘Doe dat.’

Eén ding is in elk geval zeker. Ik denk er ook over na. Ik lig klaarwakker in bed, terwijl de tranen over mijn wangen stromen en ik hoor hoe mijn ouders doorgaan met praten over verhuizen naar de VS en ze trekken een fles wijn open en mama warmt het eten op en hun glazen rinkelen en ze gaan harder spreken, ze lachen en papa’s stem wordt ronder, net zo mild als die van mama, ze zitten in de kamer en praten honderduit over Amerika en schetsen ons nieuwe bestaan en plannen onze emigratie en ik wil het niet horen, ik wil ze niet zo horen praten, want ik vrees niets op deze wereld meer dan te moeten verhuizen en dat is precies waar ze over zitten te praten en ik wil niets liever dan mijn handen voor mijn oren houden maar mijn armen zitten in het gips, mijn sleutelbeenderen zijn nog stijf, ik heb geen keus, ik moet luisteren naar iets wat niet voor mijn oren bestemd is en ik besluit dat ik er tegen niemand iets over zal zeggen, ook niet tegen Stig, niet tegen Andri en ik zal mama niet laten merken dat ik heb meegeluisterd. Want als ik niets zeg, houden ze er misschien wel over op, zoals ze het ook nooit meer over de onteigening van onze huizen hebben. Ik kan mezelf morgen als ik wakker word dwingen te denken dat ik het allemaal maar gedroomd heb.

Als het gips er twee dagen later afgeknipt wordt, zijn mijn armen dun en bleek, ze zien er belachelijk uit zoals ze uit de mouwen van mijn T-shirt steken. Maar het is nog steeds warm tijdens deze laatste zomerse dagen van het jaar. Ik ben veel buiten en zorg ervoor dat mijn armen zoveel mogelijk in de zon komen. Ik doe alsof ik niet weet dat we hier in geleende tijd wonen.

Ik doe alsof ik gelukkig ben.

6

Marin County in de ochtend. Ik zit op een bankje, word omringd door toeristen met iPhones en spiegelreflexcamera’s met oneindige geheugenkaarten en het vermogen om te fotograferen met de vuursnelheid van een minigun. Net als ik kijken ze naar de Golden Gate Bridge; ze vinden het fijn om hier te zijn. We vinden het allemaal fijn om hier te zijn. We hebben allemaal zo onze redenen. Onze lachjes zijn een taal met een miljoen dialecten. Kwart over acht in de ochtend, de nachtelijke kou hangt nog in de lucht al is de dag allang begonnen. De stad ligt aan de overkant, San Francisco. Alcatraz en Berkeley liggen verderop. Ik ben hier nooit eerder geweest. Het is een mooie stad, niet zoals Los Angeles, in San Francisco had ik wel willen wonen. We zijn gisteren aangekomen. Ik heb hier vannacht geslapen, in de auto. Ik heb goed geslapen, ongestoord, bijna acht uur lang, totdat een Duitser op mijn raam tikte en me wakker maakte om me te vragen of het iets kostte om hier te parkeren. Toen was het ook tijd om op te staan. Opstaan en weer gaan zitten. Zo gaat het. Geen reden om te lopen als je niet ergens naartoe hoeft. Ik zit op een van de twee bankjes hier, al meer dan een uur neem ik die in beslag; ik rook sigaretten en drink water, slechts een van beide is in deze contreien sociaal geaccepteerd. Ergens verderop in de stad staat het theater. Ik kan me zo gauw niet herinneren hoe het ook alweer heet, maar wat maakt het uit? Het adres staat toch in mijn gps, hetzelfde geldt voor hotel The Fairmont waar ik in principe ingecheckt ben. Op papier dan, zoals dat heet. Het toneelgezelschap heeft zich verheugd op deze stad, San Francisco staat bekend om zijn theaterpubliek en ik gun hun graag een paar gemakkelijke dagen, ze hebben wel een publiek verdiend dat hen met open armen zal ontvangen, ook al is bijna alles wat er vanaf het toneel de zaal in geslingerd wordt genoeg om ervoor te zorgen dat iemand zich het liefst ginds van de brug wil werpen. In dat geval is hij niet de eerste. Of de laatste. Een onrustbarend aantal mensen maakt elk jaar een einde aan zijn leven vanaf die rode brug, zoveel dat de plaatselijke autoriteiten overwegen er een net onder te spannen om de ongelukkigen en wanhopigen op te vangen voor we ze voorgoed kwijtraken. Misschien hadden we dat in het theater ook moet hebben. Ik schaam me ervoor dat ik Better Worlds Through Weyland-Yutani op de planken heb gebracht. Wat wilde ik eigenlijk? Ik geloof dat ik door woede gedreven werd, ik geloof dat ik die woede op het toneel wilde laten zien in de hoop dat die zou afnemen. Dat gebeurt niet. Het publiek luistert braaf naar de tekst die hun vertelt dat ze er niet toe doen en dat niemand om hen geeft als het erop aankomt. Vreselijk om te zien. Hoe ze applaudisseren voor hun eigen ondergang, omdat ze denken dat ze niet beter verdienen. Mijn oog valt op een man die over de Golden Gate richting Marin County jogt en heel even ben ik bang dat hij een van hen zal worden, dat hij over de reling klautert en verdwijnt, zo iemand is die niet eens aarzelt. Maar hij blijft rennen, voorovergebogen tegen de wind in, een man van begin of eind veertig, moeilijk te zien van deze afstand. Een half uur later komt hij zwoegend over het slingerende pad naar boven waar hij me passeert, hijgend en rood aangelopen, met een leeg waterflesje en het zweet druipt onder zijn pet vandaan waarop het woord awesome staat, in grote gele letters op een lichtblauwe ondergrond. Een man die spijt heeft van alles, lijkt het. Ooit zal ook hij zijn bestemming bereiken. Dit is wat ik weet: ooit was ook ik een hardloper.

iedere maandag, woensdag en vrijdag komen we in de gymzaal van onze school bijeen in onze donkerblauwe trainingspakken met op de rug Forus en Gausel Sportclub gedrukt, altijd precies op tijd, in elk geval Stig en ik, altijd tegelijk, slippend stoppen we bij het fietsenrek en rillen in de middagkou. Een paar minuten later komt Andri. Sorry, zegt hij, mijn moeder had veel tijd nodig om te koken. Dat heeft ze altijd. Koken is niet haar sterkste kant.

We hebben te horen gekregen dat we een groot potentieel hebben, dat we het ver kunnen schoppen, we hebben een atletisch potentieel en de mensen die ons trainen, hoofdzakelijk ouders uit de buurt die ieder op hun eigen wijze verstand van sport hebben, klagen onophoudelijk over al die kinderen die er ineens de brui aan geven als ze een jaar of veertien, vijftien zijn. Maar wij gaan door, dat weten we zeker. Ik begin het ook te geloven want mijn ouders hebben met geen woord gerept van de verhuizing en het is inmiddels 1989, er is meer dan een jaar verstreken, het is begin oktober en ik ben twaalf jaar. Ik denk dat we hier blijven. Dus ik peins er niet over om Sean teleur te stellen, de fysiotherapeut uit Ierland die onze conditie altijd overschat en ons, geïnspireerd op de Spetsnaz-strijdkrachten, onmogelijk lange einden laat rennen en onderweg bij een heuvel intervaltraining inlast, of Ola, de goedgehumeurde en kale meditatiegoeroe die niet weet hoe de schijnwerpers aan moeten en ons in het donker op het voetbalveld laat hordenlopen en speerwerpen en die als we het laatste half uurtje weer de warmte van de gymzaal in mogen, bizarre, meerdimensionale hindernisbanen voor ons uitzet, die zowel onbegrijpelijk als onuitvoerbaar zijn.

Ja, we gaan door, ook als we vijftien zijn. Uiteraard.

We rennen en hebben het gevoel dat we doodgaan. Het is koud buiten. Zo herinner ik me al die trainingen uit die tijd, als iets wat zich afspeelde in de herfst, of aan het eind van de winter, in het donker, terwijl het asfalt glom van de koude regen die net gevallen was. We moeten ook in het voorjaar en de zomer hebben getraind, maar in mijn herinnering hangt onze adem altijd in een wolkje voor onze mond en moeten we steeds in beweging blijven om niet af te koelen en laten we de straatverlichting achter ons, terwijl we telkens grotere afstanden rennen, altijd naar plekken waar we nooit eerder zijn geweest en we hebben geen idee wanneer we weer bij school terugkomen. Ons groepje bestaat uit Stig, Andri en ik plus Seans oudste zoon en een andere jongen van zeventien die, tot onze afschuw, bij Ulrikke in de klas zit en een fan is van Bruce Springsteen. De twee oudsten nemen altijd de leiding en weten waar we heen moeten, ongetwijfeld in de stille hoop dat de drie kleine opdonders die achter hen aan rennen wel achterop zullen raken, er de brui aan geven en met hangende pootjes naar huis zullen gaan. Maar we geven nooit op. We bijten ons erin vast, ook wanneer we meer dan twintig kilometer hebben gerend en zeker weten dat we niet levend zullen terugkeren. We houden het eerste kwartier vol, het eerste half uur, dat altijd het moeilijkst, het zwaarst is, met steken in je zij en een ademhaling die je niet onder controle hebt, we praten in bijzinnen tegen elkaar om onze focus te verleggen of om te bewijzen dat we nog energie overhebben; we rennen heel Forus door en al die plekken hebben ook een naam, ik weet ze allemaal nog: we rennen via de Ulsbergbakken en de Heddeveien de heuvel op, door het bos en de Godesetdalen, gaandeweg vallen onze stemmen stil en klinkt alleen nog het geluid van hardloopschoenen op nat asfalt en van onze regelmatige ademhaling, in-uit, in-uit, in de maat, we ademen synchroon, we zijn net een menselijke metronoom, een organische machine in beweging, we lopen en lopen en al snel wordt het donker om ons heen, er zijn steeds minder straatlantaarns en huizen en dan laten we de stad achter ons, rennen voorbij de boerderijen en de akkers langs de Jåttåveien. Er gebeurt iets prettigs in ons hoofd als we stoppen met denken aan hoe vermoeiend dit allemaal is, als benen en hersenen afscheid van elkaar nemen en beide hun eigen gang gaan. Dit heeft Ola al zo vaak tegen zijn meditatieleerlingen gezegd, laat je gedachten los. Dus dat doe ik. Ik laat mijn gedachten los en we rennen richting de snelweg en Hinna en ik verlaat mezelf en word opgetild, steeds hoger, ik hoor ons niet meer lopen en het landschap opent zich, ik zie van bovenaf dat we door een stuk terrein rennen dat het laatste bewijs is dat onze woonwijk ooit een landbouwstreek was, ver verwijderd van de stad, van de wereld. Ik stijg nog hoger en staar omlaag naar de woonbuurten en de wegen en de scholen en de winkels en de fabrieken die de donkergroene weilanden omringen waarin de laatste paarden aan het grazen zijn, nog onwetend van wat er te gebeuren staat en te midden van dit alles zie ik vaag vijf personen voorthollen, sneller dan ze in het begin deden, hun benen schieten bij elke pas uit hun onderlijven naar voren en trekken de rest van het lichaam mee, het is een prachtige aanblik en dan belemmert een wolk me even het zicht. Pas als we over de Jåttåvågen lopen waar de Condeep-platforms worden gebouwd en naar de Noordzee verscheept, vinden we onszelf weer, nu op de terugweg en ik geloof dat we gloeien, in elk geval weet ik dat ik gloei, maar ik ben niet moe, we zijn geen van allen moe; we zijn onoverwinnelijk, we staan op de drempel van iets groots, binnenkort gaan we naar de middelbare school, volgend jaar al zullen onze levens beginnen en niemand weet wat er daarna zal gebeuren, de poort naar het echte leven gaat wagenwijd open en wij zullen in het centrum staan. We bedwingen de laatste eindeloze heuvel, de Gauselbakken, we leven nog, we hebben nog energie. Ik kan mijn eigen gezicht zien als ik de top bereik, ik zie de school en weet dat we er zijn, ik zie mezelf en ik weet wat ik denk, want ik denk aan mijn ouders, ik denk dat het vrijdag is en dat ik zo meteen, nadat we ons eerst nog een half uur lang in een fanatiek potje zaalvoetbal zullen storten voordat we het voor gezien houden die avond, naar huis ga. Ik zal tot later tegen mijn vrienden zeggen, op mijn fiets stappen en naar huis fietsen en mama zal een knoflookstokbrood uit de oven halen en voor me neerzetten, met een glas frisdrank, ik zal wat eten en dan ga ik douchen en terwijl ik me afdroog en aankleed, luister ik naar de tune van Noorwegen Rond en ruik ik het hout van de open haard en hoor ik papa die iets tegen mama zegt en dat ze lacht vlak voordat ze naar mijn kamer loopt, aanklopt en zegt dat de pizza klaar is, daarna gaan we met z’n allen in de kamer zitten, op de bruine bank die tegenover de mooie bank staat waar we nooit op durven te gaan zitten behalve als er bezoek is, maar dat komt niet vaak voor, en Ulrikke is op stap met haar vrienden en ik heb mijn ouders, die volgens mij van elkaar houden, voor mezelf. Papa vraagt of het een zware training was en ik vertel welk parcours we hebben gelopen en dat het landschap veranderd is en hij vraagt of ik in de baai de drie enorme betonnen poten van het nieuwe Condeep-platform heb gezien dat bijna af schijnt te zijn en ik knik, schuif nog een stukje zelfgemaakte pizza op mijn bord en schenk frisdrank bij en zo verstrijken deze avonden altijd, tot ze vervagen en oplossen in het niets. Ik denk dat het komt omdat ik moe ben, het is een lange week geweest, ik heb zo’n eind gelopen en nu moet ik slapen, dus loop ik weer naar de badkamer, poets mijn tanden zo grondig mogelijk en hang mijn kleren over de rand van het bad voordat ik naar mijn kamer ga, onder de deken kruip en wacht tot iemand me een nachtzoen komt geven, want dat vind ik nog steeds fijn, daar word ik nooit te oud voor en mama komt een paar minuten later al binnen, ze loopt heel zachtjes, zo zijn haar voeten ingesteld, heel anders dan papa die door de wereld stampt alsof hij buiten op sneeuwschoenen door een dikke laag sneeuw loopt en zijn voeten stevig neer moet zetten om zijn evenwicht te bewaren. Mama’s loopje is daar in veel opzichten aan verwant, het is alsof ze voortdurend bang is dat het ijs zal scheuren en dat het ijsblauwe water haar zal opslokken. Geen van beiden vertrouwen ze de grond onder hun voeten.

‘Ben je moe?’ zegt ze, terwijl ze op de rand van mijn bed gaat zitten.

‘Ik geloof het wel.’

‘Je kunt uitslapen morgen. Het is zaterdag.’

‘Ja,’ antwoord ik. ‘Morgen is het zaterdag.’

En op die zaterdag vertellen mijn ouders – terwijl Ulrikke demonstratief met haar armen over elkaar op de armleuning van de fauteuil zit omdat ze weg moet en geen tijd heeft voor een plotseling familieberaad en ik verwachtingsvol op een eettafelstoel naast haar zit – dat we deze zomer, zodra het schooljaar is afgelopen, naar de VS gaan verhuizen.

het is herfst 1989 en een nieuw decennium breekt aan. Winter en voorjaar 1990. De laatste weken van mijn leven op de basisschool en na de laatste gewone schooldag half juni is er een eindfeest bij Andri thuis, een feest dat precies om zes uur ’s avonds begint en om tien uur is afgelopen. Uiterlijk. We dansen op Percy Sledge en eten broodjes en koek en iemand heeft een spiegelbal aan het plafond gehangen om een discosfeertje te scheppen. Velen van de aanwezigen zijn al weleens in een discotheek geweest en weten hoe het er toegaat. Stig, Andri en ik horen daar niet bij. Maar wat één ding betreft zijn we allemaal gelijk, iedereen uit onze klas die zes jaar lang een eenheid vormde, brengt de avond door met een gejubel dat het verdriet en de angst moet overstemmen die we voelen omdat de eenheid waarvan we deel uitmaakten niet langer bestaat, we hebben eerbiedig afscheid genomen van onze klassenleraar en beloofd dat we nog een keer langskomen (waarschijnlijk zullen maar twee van de meisjes dat doen en hooguit één keer, enigszins beschaamd omdat ze ineens beseffen dat het iets is wat je zegt maar niet doet, want hij heeft alweer nieuwe klassen onder zijn hoede), als het najaar wordt maken we onze entree in andere klassen, op scholen verder weg. We zullen een grotere afstand naar school moeten afleggen, we zullen nieuwe leraren krijgen, nieuwe klasgenoten met wie we de strijd zullen aanbinden of door wie we gepest zullen worden. In onze herinnering is er bijna geen tijd geweest waarin we niet samen waren, we hadden allemaal onze vaste plekken en we weten alles van elkaar. Wie tegenover elkaar zaten, wie achter elkaar, twee rijen rechtsachter; niets van dit al zal meegaan. Maar tegelijkertijd kunnen we haast niet wachten, de zomer lijkt oneindig lang en het duurt nog een eeuwigheid voor we aan de andere kant zijn, daar waar de toekomst zich bevindt en de middelbare school begint. Dan is er gelukkig geen weg terug meer. Dan word je alleen nog maar ouder en worden de dingen gestaag moeilijker. Je moet elke kans met beide handen aangrijpen. De wereld gaat ook anders ruiken. Als een overwinning.

Maar dan ben ik niet meer hier. Niemand weet het, want ik heb aan niemand verteld dat we over een paar weken gaan verhuizen. Dat we Noorwegen voorgoed zullen verlaten. Ik had dat wel moeten doen en het was ook mijn bedoeling geweest, in elk geval had ik het Stig en Andri willen zeggen. Maar ik heb het niet gedaan, ik doe alsof er niets aan de hand is, ook als we het hebben over de nieuwe klas waar we deze herfst in hopen te komen en ik lieg dat ik ook een welkomstbrief van de middelbare school heb gekregen. Ik heb het zo ver voor me uitgeschoven dat ik begin te denken dat het maar beter is dat ik op een dag gewoon verdwijn.

De twee eerste weken van die zomer. Er komt geen eind aan, de brandende junidagen kruipen om. In het geheim, achter dichte slaapkamergordijnen, pak ik langzaam mijn spullen en leven tot dan toe in. Ik heb twee dozen gekregen die ik mag meenemen naar de VS en er zijn een heleboel dozen voor alles wat ik ‘wil’ weggeven, aan het Leger des Heils schenken of waar het ook maar mag belanden. Het is eigenlijk wel fijn dat niemand ons vraagt wat er gaande is, want er zijn ongetwijfeld buren die zien dat we bezig zijn, dat we de zware gordijnen van velours weghalen en dat het ene na het andere busje met onze meubels wordt volgeladen en wegrijdt naarmate de dag van vertrek dichterbij komt. Misschien denken de mensen dat we aan het opruimen zijn. De meeste meubels stamden nog uit de jaren zeventig en als mensen hun huis herinrichten doen ze dat doorgaans in de zomer.

en dan is de dag van vertrek aangebroken. Ik had allang thuis moeten zijn, maar ik wil niet. Ik zit samen met Stig en Andri op de top van de Ulsberget en achter ons ligt de atletiekbaan en als we willen, kunnen we nog net de elfjarigen zien die zojuist met hun training zijn begonnen en heen en weer rennen langs de korte kant van de baan, terwijl hun trainer, waarschijnlijk een vader, naar hen staat te roepen, ze aanspoort om harder te lopen, beter en gecontroleerder – maar we zitten niet achterstevoren dus we horen ze alleen maar, in de verte, hun geroep en het geluid van hun voeten die heen en weer gaan over de sintels en voor ons, onder ons ligt Forus met zijn fabrieken en benzinestations en de Scania-garage, waar rijen trailers geparkeerd staan voor de nacht en ik had allang thuis moeten zijn, maar ik zit hier. Ik wil niet naar huis, ik wil hier blijven zitten, want het is een hopeloos mooie avond en we zitten samen op de top van de Ulsberget met Forus onder ons en het wordt al wat killer, terwijl de zon nog niet eens onder is gegaan, dat duurt nog wel een uur en misschien is het gewoon een fijne avond en heeft het weer er niets mee te maken, is het zo’n avond waarop het weer geen enkele rol van betekenis speelt. Misschien was ik net zo blij geweest als het geregend had, ik weet het niet, ik weet alleen dat het bijna een akelig mooie avond is en dat ik niet naar huis wil, maar het moet want alles wat niet ingepakt en met mijn naam erop op de juiste plek klaarstaat voordat papa naar bed gaat, voor de laatste keer in ons huis, zal achterblijven.

Morgen om zes uur is het te laat.

Dan vertrekken we. Voorgoed. Voordat de buren wakker worden. We zullen om tien voor zes door een taxi worden opgehaald en dan zullen alle sporen van ons worden uitgewist, alsof we er nooit gewoond hebben.

De plek waar onze Mazda al die jaren heeft gestaan zal ingenomen worden door een verhuiswagen en mannen die we geen van allen kennen, zullen ons huis binnengaan met de sleutel die mijn vader ze heeft gegeven, ze zullen de dozen naar de verhuiswagen dragen en ervoor zorgen dat die naar ons nieuwe adres worden gestuurd. Binnenkort zullen nieuwe mensen en nieuwe stemmen de kamers vullen, ze zullen hun eigen meubels meebrengen, hun eigen gordijnen en gewoontes en hun eigen grasmaaier en ze zullen hun kleren te drogen hangen aan de waslijn en een andere auto in de garage zetten. De buurt eromheen, de straten en wegen, de fabrieken en de kantoren van de oliemaatschappijen, het verkeer en de stukken bos, het spoor en de rotsen, het strand en de fjord, niets van dit alles zal nog van mij zijn, anderen zullen het overnemen, ik zal het moeten doen met de herinnering dat dit ooit mijn thuis was, deze plek en geen andere, daar waar de zomers vochtig zijn en in het gunstigste geval wisselvallig en waar de winters nooit echt koud zijn, de regen van opzij komt en harde windvlagen de eeuwig natte sneeuw voortstuwen en de straten slechts af en toe glad zijn in de periode van november tot april.

En ik zal mijn twee beste vrienden kwijtraken. Daarom heb ik er ook niets over gezegd tegen Stig en Andri.

Zolang ik niets zeg, is het ook niet waar.

Het is al tien uur geweest. Het begint kouder te worden, ik rits mijn jack dicht, trek mijn knieën op hoewel de zon nog in onze ogen schijnt. Het is begin juli, normaal is het altijd slecht weer als iedereen vakantie heeft, maar er zijn deze zomer kennelijk meer dingen anders dan anders. Een paar uur geleden nog liepen we de heuvel af naar de fjord, naar de kade achter de pijpleidingfabriek Sønnichsen waar Andri altijd vist (hoewel het eten van de vissen die hij daar vangt onmogelijk gezond kan zijn); we kwamen uit bij het Gauselstrand en zwommen in water dat waarschijnlijk iets te koud was, maar het is belangrijk om te zwemmen in de zomer volgens Stig, dat brengt geluk en ik weet dat hij het ter plekke verzonnen heeft maar ik wankel naar hen toe over het stenige strand, met kippenvel over mijn hele lijf en ik trap op een zeester, maar dan zwem ik de fjord in, ik krijg het weer warm en ik denk dat ik in elk geval beter kan zwemmen dan alle anderen bij elkaar. Ik zwem het rondje van zevenhonderd meter om het eilandje Gauselholmen heen, waar drie jongens en drie meisjes van een jaar of vijftien zitten te barbecueën en te roken, ze hebben een zilverkleurig tentje opgezet en willen er zeker de nacht doorbrengen, het ziet er verleidelijk uit, ik voel dat ik ze benijd en een van hen, een jongen met halflang haar, een wollen trui en een broek met wijde pijpen aan en een sjekkie in zijn mond gaat staan als ik langszwem, lacht en applaudisseert zodat ik harder ga zwemmen, even denk ik dat hij op me lijkt, maar dan draait hij zich om en zegt iets tegen de anderen, ze lachen, ik weet niet waarom en ik zwem terug naar het strand bij de grote villa’s waar Stig en Andri op het keienstrand met steentjes de schilden van de krabben kapot proberen te gooien, terwijl ze wachten tot ik weer aan land kom. We blijven zitten tot we opgedroogd zijn en zeggen niet veel en daarna lopen we terug door dezelfde heuvels, zwerven door Forus, van de Storaberget via de Heddeveien naar Kviestølen, Bamsefaret, Ulsbergbakken, Petroleumsveien en de Løwenstrasse en weer terug, ik weet niet meer waar we het over hadden, alleen dat ik het gevoel had mee te lopen in een processie, als een afsluiting van iets wat veel langer had moeten duren en ergens onderweg, bij de kruidenier aan de Kviebakken, komen we een paar oude klasgenoten tegen, die na de zomer weer bij Stig en Andri in de klas zullen komen, ik ga gauw de winkel binnen, loop heen en weer tussen de rekken om de tijd te doden terwijl ze buiten met elkaar staan te praten en ik ga pas naar buiten als ik zie dat ze weer alleen zijn. Daarna kopen we alle drie een flesje nep-cola en grote stokbroden die we zonder beleg opeten, terwijl we met onze rug tegen de rode, warme baksteen van de winkelmuur zitten. Dan gaan we verder alsof we het druk hebben en dat is ook zo, we kruisen ons eigen spoor en gaan het bos in dat achter de grote nieuwbouwwijk ligt, omhoog naar de Ulsberget, het hoogste punt in de buurt, daar gaan we zitten en daar zitten we nu al veel te lang als ik het eindelijk zeg:

‘Morgen ga ik verhuizen.’

Het blijft lang stil, en dan zegt Stig zachtjes:

‘Ik dacht al dat er iets was. Weet je het al lang?’

‘Een poosje.’

Ze knikken langzaam.

‘Dat wordt dus niet dezelfde school na de zomer,’ zegt Andri. ‘Geen driemanschap en zo.’

‘Jullie redden het wel, zo te zien,’ antwoord ik.

‘Jawel, maar toch. We zijn toch met ons drieën –’ Hij maakt zijn zin niet af, maar vraagt: ‘Waar gaan jullie naartoe dan?’

‘Naar Amerika. Long Island.’

Er gaat een schok door ons heen als we alle drie beseffen hoe ver dat eigenlijk is.

‘Is dat… in Californië?’ vraagt Andri. Gewoon doen of er niks aan de hand is.

‘Nee, in de buurt van New York, volgens mij.’

‘Californië schijnt gaaf te zijn. Hollywood. Misschien kun je er een keertje naartoe.’

‘Misschien.’

En dan hebben we het een poosje over Californië en hoe we denken dat het daar is, aangezien het geen zin heeft om over Long Island te praten waar we al helemaal niets van weten en Andri zegt dat mensen in Californië op straat vermoord worden als ze te langzaam rijden op de snelweg, met een schot door de voorruit, zegt hij. Andri heeft dat ergens gelezen en het kan best eens waar zijn. Maar aan de andere kant heeft Amerika ook filmsterren en geld en de beste bands en enorme porties, wat je ook bestelt, zeggen we tegen elkaar en we zijn het erover eens dat Amerika gaaf is, er is niets mis met de VS, we kunnen ons best voorstellen dat we daar wonen, dat we daarheen verhuizen en er leven zoals we willen. Ooit. Maar niet nu, niet morgen. Dat is te vroeg, veel te vroeg.

‘This is for us,’ zegt Andri, terwijl hij over Forus uitkijkt.