JORIS LUYENDIJK

HET ZIJN
NET MENSEN

BEELDEN UIT HET MIDDEN-OOSTEN

Uitgeverij Podium
Amsterdam

Voor mijn vader

Eerste druk juni 2006

Vijfendertigste druk december 2016

Met speciale dank aan Toon van de Put

© 2006 Joris Luyendijk

Omslagontwerp: Studio Jan de Boer

Foto auteur Merlijn Doomernik

Foto omslag David Silverman/Getty Images

Deze digitale editie is gemaakt naar de vierendertigste druk, december 2016

Kaarten Hester Schaap

Verzorging ePub CO2 Premedia, Amersfoort

ISBN e-book: 978 90 5759 854 8

www.uitgeverijpodium.nl

www.jorisluyendijk.nl

‘... En dan zeg ik: Ja, God, ik wil het toch eens weten, God hè. Al die honger, ellende, ziektes, rampen. Uuuh, kindermishandeling, kinderporno en de holocaust. Waarom? En dan zegt Hij: Nou ja, vanwege zus en zo, dit en dit en dit en dit en dat. En dan zeg ik: Aha! Ja inderdaad. Jajaja, och ja. Natuurlijk... Nee, nou snap ik het. Valt nog mee dan, toch?’

— Hans Teeuwen, Trui

‘There’s a war between the ones who say there’s a war and the ones who say there isn’t.’

— Leonard Cohen, There’s a War

Proloog

Hello everybody!

‘Nog eentje?’ De coördinator van Artsen Zonder Grenzen stapte de barak uit en bestudeerde zijn laarzen. Ik knikte en besefte dat ik snel iets moest verzinnen. Anders biggelden in de volgende barak de tranen over mijn blanke wangen en dat wilde ik echt niet.

Het was een regenachtige septemberdag en ik liep rond in het dorp Wau in Zuid-Sudan, een gebied dat in kranten al twintig jaar bijzinnen meekreeg als ‘door honger geteisterd’ en ‘door burgeroorlog verscheurd’. Ergens aan de overkant van de rivier lagen de rebellen, aan onze kant had Artsen Zonder Grenzen een kamp ingericht voor ‘uitgehongerde vluchtelingen’. Zolang het duurde gold een staakt-het-vuren.

‘Weet je zeker dat je het wilt zien?’ had een ervaren collega in de hoofdstad Khartoem gevraagd, ‘hongerkampen doen iets met je harde schijf.’ Een ander adviseerde: ‘Het is een gevalletje automatische piloot. Puur denken: kan ik dit gebruiken voor mijn stuk?’

Nou, wat de Artsen Zonder Grenzen-coördinator me net in de eerste twee barakken had laten zien, kon ik prima gebruiken voor mijn stuk. Het was precies als in het Journaal of een filmpje van Novib. Kinderbuikjes waarvan ik al sinds de lagere school wist dat ze juist door de honger kogelrond zijn. Botten die door de huid priemen, als stokken in een half omgewaaide tent. Peuters zo uitgeteerd dat de moeders het hoofd permanent moeten ondersteunen, anders breekt het nekje. Dit kon ik gebruiken voor mijn stuk.

De coördinator en ik liepen langs een poster. ‘Vecht niet tegen de burgerbevolking’ stond boven een tekening van plunderende soldaten en weerloze burgers. Het dorp waarin het kamp lag was gesloten: koffiehuis De Islamitische Zuiverheid, middelbare school Paus Johannes Paulus, kruidenier Nazareth, het Bureau voor Registratie van Erewoorden en Beloftes. De luiken waren naar beneden, de deuren waren dichtgetimmerd en op de veranda’s zaten vluchtelingen. Alles liep hier door elkaar, vluchtelingen, dorpsbewoners, mensen die geloofden in Jezus of in Allah, in geesten of in boomgoden.

We slalomden langs plassen en vuilnis naar de derde barak. Daar zouden weer vijftig mensen voor zich uit zitten te staren, schuilend voor de regen, rouwend om hun doden, wachtend op de volgende voedseluitdeling. Ze leken door me heen te kijken, alsof iemand het licht in hun ogen had uitgedraaid. Daarom heette ellende dus dof. ‘Uitgeblust,’ noteerde ik in mijn opschrijfboekje.

We waren er. In de eerste twee barakken had ik een ernstige blik opgezet en een soort minibuiging gemaakt, om me een houding te geven en de tranen binnenboord te houden. Maar in een reflex stak ik mijn hand op, plooide mijn wangen tot een grijns en riep: ‘Hello everybody!’

En toen gebeurde het. Opeens ging bij mensen het licht aan. Meisjes giechelden, een oud mannetje ging verzitten en kinderen stootten hun moeders aan van: Kijk mama. Een kereltje van een jaar of twee maakte zich los van zijn zusje, greep met beide knuisten mijn knie, en kukelde om. De moeders met uitgeteerde peuter schoten in de lach, en gebruikten hun vrije hand om te zwaaien.

Zo begon in 1998 mijn correspondentschap Midden-Oosten en vijf meeslepende jaren later was het voorbij. Terwijl mijn spullen in een container terug naar Nederland werden gevaren, maakte ik een afscheidsrondje langs ‘contacten’, mensen aan wie ik visa, persoonlijke introducties of andere diensten te danken had. De laatste op mijn lijstje was een Arabische ambassadeur. In zijn statige pand in Den Haag dronken we thee, en deed ik een laatste keer mijn kunstje ‘ik spreek Arabisch, luister maar’. De ambassadeur zei dat het een merkwaardig moment was om te stoppen als correspondent, net nu de Amerikanen naar Bagdad optrokken. Ik vertelde dat ik al eerder had willen stoppen, maar voor de oorlog een paar maanden was blijven hangen. Een assistent kwam binnen, fluisterde de ambassadeur wat in zijn oor en zette CNN aan. We zagen hoe in Bagdad op het Fardoes-plein (Plein van het paradijs) het kolossale standbeeld van Saddam Hussein omver werd getrokken. Juichende Irakezen schreeuwden in de camera en sloegen met schoenen op het beeld. ‘Thank you mister Bush!’ De presentator sprak plechtig van ‘een historisch moment’: de oorlog was ten einde. De nachtmerrie Saddam was achter de rug. Bagdad viert de bevrijding. Met die kop zouden de volgende dag ook Nederlandse kranten openen.

De ambassadeur zapte naar de Arabische zender Al-Jazira. Die bracht ook het Fardoes-plein, alleen lag in hun montage het accent anders. We zagen op hetzelfde plein Amerikaanse soldaten een Amerikaanse vlag triomfantelijk over het beeld van Saddam gooien. Daarna zagen we koortsachtig overleg en Amerikaanse soldaten die dezelfde vlag weer zo snel mogelijk weghaalden. Vervolgens liet Al-Jazira de juichende Irakezen van CNN zien, maar alleen veraf gefilmd zodat duidelijk werd hoe weinig mensen eigenlijk op het plein stonden, en dat de meeste van een afstandje toekeken.

Ik nam afscheid van de ambassadeur en in de maanden die volgden deed ik wat correspondenten bij terugkeer plegen te doen: ik probeerde een boek te schrijven over hoe het allemaal zit in mijn gebied. Ik liep vrijwel meteen vast. Soms zag ik in de krant of op tv iemand beweren dat het fundamentalisme zus in elkaar zat of zo, en dat er vrede in het Midden-Oosten zou komen ‘als Israël zich maar terugtrok uit de bezette gebieden’ of ‘als Amerika niet langer de dictators steunde’. En dan dacht ik: daar kun je goede argumenten voor bedenken. En je kunt er ook goede argumenten tégen bedenken. Ik kwam er niet uit en daarom lukte het niet met dat boek.

Toen moest ik terugdenken aan mijn tweede week als correspondent. Ik was net terug uit Sudan en zat bij het ministerie van Informatie in Cairo te wachten op een stempeltje. Het duurde maar en ik raakte aan de praat met een collega die ook zat te wachten. Het was een echte veteraan, die binnen vijf minuten met een whiskystem vertelde dat zijn beste vriend in de Iran-Irakoorlog was omgekomen. ‘Het Commodore-hotel tijdens de Libanese burgeroorlog, dat waren tijden! O, je kent het Commodore niet?’ Zo’n man. Ik vertelde hem dat ik schrijver was en net begon als correspondent. Hij had gegrinnikt: ‘Een boek over het Midden-Oosten moet je in je eerste week schrijven. Hoe langer je hier rondloopt des te minder je ervan begrijpt.’

Dat was niet aardig geweest en waarschijnlijk zo bedoeld, maar terug in Nederland begon ik eindelijk te begrijpen waar die veteraan het over had gehad. Voordat ik er een stap zette, had ik bij het Midden-Oosten al ideeën en beelden gehad, grotendeels afkomstig uit de media. Eenmaal ter plekke werden die ideeën en beelden langzaam vervangen door de werkelijkheid zelf, en die bleek een stuk minder overzichtelijk en begrijpelijk dan de media hadden doen voorkomen. En de eerste keer dat ik hier tegenaan liep was in die derde barak in Wau.

Toen ik daarheen ging, had ik in mijn achterhoofd de beelden gehad van zielige mensen uit het Journaal. Ik kreeg in de eerste twee barakken zielige mensen te zien, en als ik niet in die derde barak zonder na te denken ‘Hello everybody’ had geroepen, was ik waarschijnlijk vertrokken met het idee dat die mensen zielig waren. Ze wáren natuurlijk zielig, ze stierven bijna van de honger. Maar ze waren niet alleen zielig. De omgeving van Wau is zo vruchtbaar als Nederland en die zielige mensen waren boeren die altijd voor zichzelf hadden gezorgd, totdat een van de strijdende partijen ze van hun land joeg. De mensen in dat hongerkamp hadden vooral enorme pech.

Terugkijkend op vijf jaar correspondentschap kwamen steeds meer van dit soort ervaringen boven. Het werd nog interessanter toen ik mijn archief erbij nam en keek hoe Wau in de krant was terechtgekomen. Ik had de verrassende reactie van ogenschijnlijk zielige en uitgebluste mensen in de derde barak verwerkt in mijn artikel, evenals een gesprek met een arts in de ziekenboeg van het kamp. Hij werkte met de zwaarste gevallen en turfde dagelijks voor de statistiek van ‘tachtig doden per dag in Wau’. Zijn grootste probleem waren de gekrompen magen, had hij verteld: ‘Bij te veel voedsel barsten hun ingewanden, bij te weinig gaan ze dood. Terwijl ze sterven van de honger, letterlijk, moeten wij voedsel bij ze weghouden. Volgens medische handboeken zijn deze mensen allang dood.’

Die laatste zin heet op redacties een ‘prachtige quote’, en de eindredactie had hem gebruikt voor de kop. Als illustratie was een kolossale foto uitgezocht met het onderschrift: ‘In een vluchtelingenkamp bij Ajiep, niet ver van Wau in Zuid-Sudan, baart een vrouw een kind. In dezelfde barak ligt een uitgehongerd familielid te sterven.’ Je zag rechts een uitgemergelde man die waarschijnlijk probeert te achterhalen waar dat raadselachtige geluid van een klikkende camera vandaan komt, in het midden een huilend kereltje en links twee vroedvrouwen en een gespannen aanstaande moeder.

Dat was een krachtig beeld, maar de redactie had ook een foto kunnen plaatsen van die lachende mensen in de derde barak, en als kop een ander citaat eruit kunnen lichten. Bijvoorbeeld dat van een andere arts in het kamp: ‘De weerbaarheid van deze mensen is onvoorstelbaar. Geen westerling had dit overleefd, maar hier wachten ze tot het vrede is, lopen honderden kilometers terug naar hun dorp, planten hun pinda’s en pakken de draad weer op.’

Ik bleek als correspondent verschillende verhalen te kunnen vertellen over dezelfde situatie. Media konden er daar maar één van brengen, en vaak was dit het verhaal dat het al bestaande beeld bevestigde; zoals in Wau van zielige mensen die volgens de medische handboeken allang dood zijn, en niet van onvoorstelbaar weerbare mensen met heel veel pech.

Zo was het vaak gegaan in die vijf jaar en dat maakte het Fardoes-plein een toepasselijke afsluiting. Amerikaanse en Nederlandse journalisten beschouwden de val van Bagdad als een ontwikkeling ten goede. Ze kregen beelden binnen van uitgelaten Irakezen die het standbeeld van hun dictator omvertrokken, dat sloot aan bij hun verwachtingen en ze dachten: ons werk is gedaan. Bij Al-Jazira zagen ze de val van Bagdad als het begin van een bezetting. Zij zochten daar symbolische beelden bij, en vonden die in de triomfantelijke Amerikaanse soldaten die spontaan hun vlag over het standbeeld gooiden.

Zo konden beeld en werkelijkheid uit elkaar lopen, en toen ik dit helder had, wist ik welk verhaal ik wilde vertellen. Geen boek dat verklaart hoe de Arabische wereld kan democratiseren, hoe tolerant de islam is, of wie er gelijk heeft in de strijd tussen Israël en de Palestijnen. Maar het tegenovergestelde: een boek dat laat zien waarom je in het Midden-Oosten over dergelijke grote vraagstukken zo moeilijk zinnige dingen kunt zeggen. Of eigenlijk gewoon een boek over al die momenten waarop ik bij mezelf zei: ‘Hello everybody!’

Deel I

Hoofdstuk 1

Journalistiek voor een beginner

De meeste correspondenten leren in eigen land het vak en worden dan de wereld in gezonden. Bij mij ging het anders. Ik had geen journalistiek gestudeerd maar sociale wetenschappen en Arabisch. Voor deze studies had ik een jaar onderzoek gedaan onder leeftijdgenoten in Cairo. Daarover had ik een boekje geschreven en zo waren de Volkskrant en het Radio 1 Journaal op mijn naam gekomen.

Bij aankomst in mijn standplaats Cairo had ik dus nauwelijks ervaring, en hoewel ze me bij de krant en de radio een paar dagen hadden laten meelopen, keek ik naar de journalistiek zoals een doorsnee lezer, kijker of luisteraar: journalisten weten wat er speelt in de wereld, het nieuws geeft daarvan een overzicht, en dit overzicht kan objectief zijn.

In de jaren die volgden, zou van deze ideeën weinig heel blijven. Toen ik Israël en de Palestijnen ging ‘doen’, sneuvelde mijn geloof in de mogelijkheid van onpartijdig nieuws. In de jaren daarvoor — van de eerste week in Wau tot en met de nasleep van de aanslagen van 11 september — leerde ik dat journalistiek niet mogelijk is in de Arabische wereld, en je dus niet kúnt weten wat daar speelt. Niet als journalist en nog minder als kijker, lezer of luisteraar.

Ik ontdekte dit geleidelijk, en sommige dingen ben ik achteraf pas gaan snappen. Maar mijn twijfels ontkiemden al vroeg, te midden van alle stress die vrijkomt als je op een dag wakker wordt en Midden-Oostencorrespondent bent.

Daar zat ik die eerste week in Cairo tussen onuitgepakte verhuisdozen toen de telefoon ging en iemand van de krant zei: ‘Je moet naar Sudan!’ Had ik net een appartement gevonden, moest ik meteen naar een land waar ik nog nooit was geweest! Hoe werkte dat? Hadden ze daar ziektes waar ik van moest weten? Ik voelde mijn hart racen, zoals Engelsen zeggen, en ik wist toen nog niet dat ik een hongerkamp zou gaan bezoeken. Gênanter nog: ik wist niet eens dat er in Sudan hongersnood was.

De krant belde namelijk omdat een of ander ‘Islamitisch Front tegen de Joden en de Kruisvaarders’ twee Amerikaanse ambassades in Afrika had opgeblazen. Daarop had Washington trainingskampen van dat Front in Afghanistan gebombardeerd, en een fabriek in Sudan. Volgens de Amerikanen maakte de fabriek chemische wapens en was die eigendom van de leider van het Front, ene Osama bin Laden. Maar bewijzen gaf Washington niet en volgens het regime in Khartoem werden in de Al-Shifa (de Genezing) fabriek medicijnen gemaakt.

In de rij bij de Sudanese ambassade in Cairo legden collega’s uit wat er gebeurde: jarenlang had Khartoem westerse journalisten zoveel mogelijk buiten de deur gehouden, want die zouden toch alleen met verhalen over wanbestuur, uitbuiting en oorlogsmisdaden komen. Maar kennelijk ging het regime er nu van uit dat journalisten verhalen zouden maken als ‘Amerika verwoest enige medicijnfabriek in straatarm Sudan’. Binnen een uur had ik een visum.

Ik boekte een vlucht, schaarde mij onder de vleugels van ervaren collega’s en ging net als de meeste Europeanen naar het Akropole, een betaalbaar familiehotel dat werd gerund door een Grieks geslacht dat al generaties in de stad woonde. Er werd gezamenlijk gegeten, je had geen internationale telefoonlijn op je kamer, en alleen in de centrale hal stond een televisie. De Amerikanen gingen zonder uitzondering naar de vijf sterren van het Hilton, waar ook het tijdelijk perscentrum van de Sudanese overheid zat.

Ik had geen idee wat ik moest doen en liep de volgende morgen maar achter mijn collega’s aan. Die waren allerhartelijkst en snel werd me duidelijk waarom zij in het vliegtuig de nacht ervoor niet zenuwachtig waren geweest over wat, waar en hoe. Want alles stond voor ons klaar. Bij de gebombardeerde fabriek hadden de Sudanezen resten van de Amerikaanse raketten en andere ‘visueel sterke’ details van de verwoesting uitgestald: toetsenborden tussen smeulende medicijnpotjes, zwartgeblakerde telefoons en overheadprojectorsheets met de targets voor de komende herfst. Het ministerie van Informatie wees de weg naar ziekenhuizen met de gewonden en naar de demonstraties in de stad. Die waren klein, maar in close-up leken ze groot en zo kwamen ze op CNN: ‘Woedende menigtes protesteren in Khartoem tegen bombardement.’ En iedere dag was er een persconferentie. Daar werd niets nieuws gezegd of aangekondigd, wat zou het regime kunnen aankondigen: ‘Armste land in Afrika dreigt Verenigde Staten met sancties’? Maar je kon er nieuwtjes en roddels uitwisselen, en de exportmanager van Al-Shifa liep er rond, onvermoeibaar bereid om zijn verhaal aan steeds nieuwe journalisten te vertellen: ‘Er zit voor de Amerikaanse president niks anders op dan zijn excuses aan te bieden.’

Zo ging dat en het bombardement bleek goed voor drie dagen nieuws. De melding (‘Kruisraketten op Sudan’), de reacties bij de bevolking (‘Clinton liegt ook over Al-Shifa’) en een analyse (‘Khartoem buit “agressie” VS uit’). Hiermee was het bombardement gecoverd, de exportmanager kon op zoek naar een nieuwe baan en de nieuwskaravaan trok verder naar de volgende story.

Die story was niet de hongersnood in het zuiden van Sudan, zeiden collega’s, ook al vielen daar honderden doden per dag. Maar ik wilde die ellende zien, en de krant zei: kijk maar hoe ver je komt. Ik vroeg rond en ontdekte dat in het kader van het charmeoffensief het zuiden tijdelijk toegankelijk was voor journalisten. Omdat Nederland relatief veel ontwikkelingsgeld geeft aan Sudan, kon de ambassade een permit regelen voor het oorlogsgebied. Artsen Zonder Grenzen wilde graag publiciteit voor haar activiteiten en stelde een plekje in haar vliegtuig beschikbaar, in ruil waarvoor ik haar naam zou noemen in mijn artikel.

Zo ging dat.

De redacties in Nederland noemden de reis naar Sudan een daverend begin van mijn correspondentschap. Zo voelde het ook en overladen met verwarrende, nieuwe indrukken keerde ik terug naar Cairo. Ik had vluchtelingen altijd beschouwd als, ja, gewoon als slachtoffers. Maar de belangrijkste kopzorgen van Artsen Zonder Grenzen bleken knokpartijen en diefstal. Kampbewoners stalen spullen van de hulpverleners en van elkaar, ze vochten vetes uit, saboteerden de voedseldistributie tenzij ze een voorkeursbehandeling kregen... Ik had het vooraf niet kunnen bedenken, maar toen de coördinator het vertelde, dacht ik bij mezelf: wat had je dan verwacht? Hetzelfde met de Sudanese ambtenaren en bestuurders. Ik was ervan uitgegaan dat die de ellende wilden oplossen. Maar in het armste land van Afrika ging dat anders. Lokale ambtenaren wisten dat westerse hulporganisaties de giften waar moesten maken en dat de carrière van individuele hulpverleners een deuk opliep als de voedselhulp niet op tijd op de juiste plaats was. Dus chanteerden ambtenaren de hulpverleners: toestemming voor die voedselzending naar het zuiden kost duizend dollar, anders laten we het wegrotten in de haven.

In Cairo sliep ik een etmaal bij, pakte wat verhuisdozen uit en toen werd het maandagochtend. Ik ging achter mijn bureau zitten, legde mijn ‘Middle-East Correspondent’-visitekaartjes op een rijtje, controleerde of fax, telefoon, computer en internet waren aangesloten en keek toen recht in het gezicht van een probleem. Misschien werd in Jemen wel een westerse toerist ontvoerd, bliezen ze in Libanon een geestelijke op, hield het regime in Bagdad een woedende demonstratie of werd in het zuiden van mijn eigen Egypte een groep fundamentalisten opgepakt... Hoe moest ik daarvan weten? Zet het nieuws aan, zou je zeggen. Maar ik wás nu het nieuws.

Het bleek als volgt te werken. Alle redacties van kranten, radio en televisie zijn geabonneerd op persbureaus: Reuters, Agence France Presse (AFP), Associated Press (AP) en hun kleinere concurrenten. Deze persbureaus sturen verslaggevers naar belangrijke gebeurtenissen, en hebben tot in de verste uithoeken van de wereld betaalde tipgevers. Als zo’n verslag- of tipgever van bijvoorbeeld Reuters iets nieuwswaardigs hoort, belt hij of zij de coördinator. Deze overlegt met zijn superieuren en bij groen licht gaan er verslaggevers en fotografen op pad. Hun beelden en informatie gaan naar de lokale hoofdstad of naar Londen, waar ze er een bericht van maken dat zo snel mogelijk wordt doorgestuurd naar de duizenden redacties overal ter wereld. Vierentwintig uur per dag, zeven dagen in de week persconferenties, begrafenissen, wereldrecords, schietpartijen, verkiezingsuitslagen, medische wonderen, aardbevingen, miraculeuze reddingsoperaties, onverwachte sneeuwval, grensincidenten...

De persbureaus zijn de ogen en oren van de wereld en hun stortvloed heet in het vak ‘de nieuwsstroom’ of gewoon ‘de persbureaus’: ‘Hier Hilversum. We zien op de persbureaus dat er fundamentalisten in je land zijn opgepakt. Weet jij daar meer van?’ In het begin wilde ik wel eens uitroepen: ‘Hoe kan ik daar meer van weten als het lokale journaal hier nieuws soms dagen stilhoudt?’ Het was natuurlijk een standaardvraag, maar de implicatie was bijna vernederend: als ze in Hilversum eerder en beter wisten wat er in mijn gebied gebeurde dan ikzelf, wat was dan mijn rol?

Presenteren. Dat was de eerste taak van iedere correspondent, zo ontdekte ik anderhalve maand later toen het Midden-Oosten even echt het wereldnieuws domineerde. Saddam Hussein heerste nog over Irak en had de wapeninspecteurs van de Verenigde Naties het land uit gestuurd. Amerika eiste dat hij ze opnieuw toeliet, en dreigde met bombardementen.

Er werd een ultimatum gesteld, en journalisten spoedden zich naar buurland Jordanië, waar de enige nog functionerende Iraakse ambassade stond. Het was een weerzien met collega’s die ik had leren kennen in Sudan, maar intiem werd het niet, daarvoor waren er te veel nieuwe gezichten. Amerikaanse bombardementen op Irak bleken namelijk nieuwswaardiger dan op Sudan, en uit de hele wereld waren verslaggevers ingevlogen; vorige week een brandhaard in Azië en straks door naar Afrika. Het leverde boeiende taferelen op in de vijfsterrenhotels van Amman. Je had de diplomaten en westerse zakenlui die in Irak werkten en in allerijl met hun fourwheel drives uit Bagdad naar Amman waren gekomen. En je had de journalisten die in allerijl naar Amman waren gekomen, juist om met zo’n fourwheel drive naar Bagdad te scheuren. Er schenen ook Iraakse geheim agenten te zijn die in de vijfsterrenhotels probeerden bij te houden met wie de expats spraken.

Het was beregezellig met al die oorlogscorrespondenten, en praktische problemen beheersten onze gesprekken. We schermden met contacten, spraken geheimzinnig in onze telefoons, probeerden na veel bier andermans trucs te doorgronden of smeekten om hulp bij de BBC, die, zo werd gefluisterd, een functionaris van het Iraakse ministerie van Informatie op de loonlijst hadden en aan visa konden komen. Want daar draaide alles om, ook voor mij: visa. Een vernederende ellende was het. Je vulde je gegevens in op een formulier en ging twee keer per dag naar de Iraakse ambassade om de consul meneer Sadun onder een grote poster van Saddam Hussein de Gezalfde de Glorieuze de namen te horen voorlezen van de gelukkigen. Als kleuters om een kinderlokker stonden we om Sadun te dringen en ik zag volwassen kerels staan huilen bij de poorten van de ambassade toen ze ook de laatste nacht voor het verstrijken van het ultimatum achter het net visten. Het was voor hen misschien een troost dat even later meneer Sadun van alle drukte een hartaanval kreeg. Sommige nieuwsorganisaties stuurden een fruitmand.

Terug in ons hotel ging iedereen drinken: ‘Arafat! Ja, Arafat. Die keer toen Clinton naar Gaza kwam. — O, met die gast die zo’n super zelfgemaakte whisky had. — Ik heb hem nog geïnterviewd. — Wie? Arafat?! — Ja, maar ik zeg niet hoe ik dat heb geregeld.’ Sprakeloos dronk ik mee, al was het maar omdat de alcohol me hielp vergeten dat in mijn paspoort evenmin een visum stond en ik de oorlog vanuit mijn hotelkamer in Amman moest ‘doen’.

De bombardementen begonnen en een golf van onderdrukte opluchting sloeg over de correspondenten, vooral de freelancers. Saddam had op het laatste moment kunnen toegeven en dan was er niet gebombardeerd. Geen bombardementen betekende geen opdrachten, terwijl de kosten om naar Amman te komen al waren gemaakt.

De persbureaus berichtten over de eerste inslaande bommen en mijn Radio 1 Journaal ging permanent uitzenden. Maar wat viel er te melden? Of alle doelen waren geraakt, was nog niet vast te stellen, dat de bommengooiers zeiden dat alles goed ging en de gebombardeerden boos waren, liet zich raden en kon ik een paar keer vertellen. Maar verder? Ik kon niet eens de deur uit. Niet alleen was het midden in de nacht, de Jordaanse telefoonmaatschappij leverde onvoldoende geluidskwaliteit om de ‘kruisgesprekken’ met de radio mobiel te doen.

Ik zie mezelf nog zitten in kamer zoveel van het Intercontinental te Amman. Waar het vrees ik op neerkwam, was dat ik aan de roomservice-ober vroeg wat hij nou vond van die bombardementen. Dit is mijn kans, dacht die man, en hij zei iets als: ‘Bij Allah, dit zal de woede tegen Amerika alleen maar groter maken.’ Tien minuten later zat ik in de uitzending met eerst een vraag over een uit Hilversum toegefaxt persbureaubericht, toen iets over het ook in Nederland te ontvangen Al-Jazira, en daarna de vraag hoe gewone Arabieren hier dan over dachten. Waarop ik mijn deskundigenstem opzette en zei: ‘Dat is moeilijk in te schatten, maar wat je wel hoort is dat dit eigenlijk vooral de fundamentalisten in de kaart speelt. Zij profiteren althans het meest van de woede tegen Amerika, en dat deze bombardementen die woede vergroten, daar lijken maar weinigen aan te twijfelen.’

Het Witte Huis noemde de bombardementen Operation Desert Fox en gaandeweg begreep ik waarom. Nieuws is ook showbusiness. Daarom moest ik vanuit Amman persbureauberichten samenvatten over bombardementen op Bagdad, in plaats van dat iemand dit deed vanuit de Hilversumse studio waar die berichten binnenkwamen. ‘Vanuit Amman’ klonk beter. Zo leerde ik een nieuwe journalistieke term: dateline. Dat is de plaats van waaruit je een artikel of bijdrage brengt: ‘In de Jordaanse hoofdstad Amman is onze correspondent aangekomen. Joris, hoe is de sfeer?’ En in de krant:

‘Duizendmaal gezondheid voor onze geliefde koning!’

Door onze correspondent

AMMAN — Voor misschien wel de laatste keer vierden de Jordaniërs deze week...¹

Hoofdredacties bleken hun correspondenten en verslaggevers in sterke mate af te rekenen op de dateline: of je ‘het’ had en of je ‘er’ was. Dat wil zeggen of je niets groots van de persbureaus had gemist, en of je aanwezig was op de plek van het nieuws: ‘Mooie analyse, jammer van de dateline.’ Daarom hadden die volwassen kerels staan huilen bij de poorten van de Iraakse ambassade in Amman: in Bagdad zouden ze weliswaar direct zijn opgesloten in hun hotel en zijn veroordeeld tot dezelfde persbureaus als ik in Amman — als de faxen werkten. Maar in Bagdad zouden ze ‘scoren’.

De radio had die eerste nacht uren achtereen uitgezonden, met vrijwel elk uur een bijdrage van mij (‘de woede neemt alleen maar toe’). Na afloop vroeg een vriend hoe ik tijdens die kruisgesprekken ieder uur en zonder aarzelen alle antwoorden had geweten op alle vragen. Op mijn antwoord dat die vragen net als bij het Journaal op tv van tevoren worden afgesproken, kreeg ik een mail vol verwensingen terug want die vriend besefte wat ik zelf eerder onder ogen had gezien. Hij keek en luisterde op het Journaal al decennia naar toneelstukjes.

Ik was verrast en gevleid geweest, toen de Volkskrant en de radio mij aanzochten als correspondent. Ik had willen geloven dat ze gewoon heel erg veel vertrouwen in mij hadden, ondanks mijn gebrek aan journalistieke ervaring en kennis van de politiek in de regio. Maar de werkelijke reden dat ze het met mij wel hadden aangedurfd, was minder vleiend: het basiswerk van een correspondent is niet zo moeilijk. De redactie in Nederland belde dat er iets was gebeurd, ze faxten of mailden de persbureauberichten en die vertelde ik in mijn eigen woorden na op de radio, en verwerkte ze tot een artikel voor de krant. Daarom vonden mijn redacties het belangrijker dat ik ter plaatse bereikbaar was, dan dat ik op de hoogte was. De persbureaus leverden genoeg informatie om je door iedere crisis of topontmoeting heen te praten en te schrijven.

Het was even slikken, de praktijk van het correspondentschap, een eerste deuk in mijn beeld van journalistiek, nieuws en media. Ik had me een correspondent voorgesteld als een soort historicus-op-het-moment-zelf. Als er iets belangrijks gebeurde ging hij erop af, zocht uit hoe het zat en deed verslag. Maar ik trok er niet op uit om vast te stellen hoe het zat. Dat was allang gedaan. Ik trok erop uit om als een presentator op locatie het nieuws door te geven. Vooraf had ik het niet kunnen bevroeden, maar het was logisch: er zijn dagelijks duizenden persconferenties, topontmoetingen, begrafenissen, betogingen, aanslagen en rellen. Hoe kun je die als redactie allemaal overzien? Er zijn bovendien wel tienduizend redacties in de wereld. Stel dat die allemaal afkwamen op een persconferentie of een begrafenis...

Even later was ik voor het eerst kort terug in Nederland voor overleg met de redactie, en ik begreep waarom mijn superieuren blind voeren op de persbureaus, en zo’n nadruk legden op ‘er zijn’ en ‘het hebben’. Ik had bij ‘buitenlandredactie’ gedacht aan verstandige mannen en vrouwen die de wereld overzagen en na rijp beraad besloten: dat wordt het nieuws. De mannen en vrouwen op de redactie bleken inderdaad verstandig, maar ze overzagen niet de wereld. Ze overzagen de persbureaus, en daaruit maakte de baas, ‘chef’ in het jargon, een selectie. Of eigenlijk: hij maakte een selectie uit de selectie van de persbureaus, want die gaven in een speciaal blokje al aan hoe belangrijk ze iets vonden: breaking news, urgent news, update... Opnieuw gold dat ik het niet had kunnen bevroeden, maar toen ik het voor me zag, besefte ik: het kan niet anders. De chef had geen ervaring in de Arabische wereld, hij werkte onder grote tijdsdruk, moest de hele wereld volgen én hij voelde de hete adem van de hoofdredacteur in zijn nek. Die wist nog minder van de Arabische wereld en moest behalve een uitdijend pakket ‘managementtaken’ alle redacties in de gaten houden: binnenland, Den Haag, sport, economie, kunst... Wat konden chef en hoofdredacteur anders dan naar de persbureaus en de directe concurrentie kijken en vragen: ‘Waarom hebben wij dat niet?’ Daarom zie je bladerend in kranten en zappend langs de journaals vaak dezelfde beelden en verhalen. Al die redacties betrekken hun informatie en filmpjes van dezelfde bron. Daarom ook noemen mensen die de persbureauberichten vertalen en bewerken, zich meestal geen journalist maar ‘redacteur’. Ze gaan niet zelf op pad, maar geven berichten door, of laten die bewerken door een correspondent.

Gelukkig deed een correspondent meer dan het nieuws presenteren. Er werden ook analyses en reportages verwacht. Hoe kwam ik daaraan, als ik niet wilde afgaan op een roomservice-ober? Collega’s wezen me op specialistische tijdschriften en websites over het Midden-Oosten, en op publicaties van de Verenigde Naties, het Internationaal Monetair Fonds en denktanks. Verder had je in ieder Arabisch land VN-diplomaten, lokale wetenschappers en mensenrechtenactivisten die westerse journalisten ontvingen. Je legde ze een kwestie voor en verwerkte het commentaar in een artikel: ‘“Het lijkt niet door te dringen dat veel Arabieren niet tegen Amerika zijn maar tegen specifiek Amerikaans beleid,” aldus professor politicologie Ra’s Mutakallim van de Universiteit van Cairo.’ Dit soort mensen werd talking heads genoemd en collega’s hadden lijstjes met namen en nummers. Je kon ook een fixer in de arm nemen, een local die voor tussen honderd en tweehonderd dollar per dag afspraken voor je regelde, en zo nodig tolkte.

Zo hielpen collega’s me bij mijn eerste analyses, en ook mijn eerste reportages keek ik van hen af. Het handigst waren hun lijstjes kant-en-klare verhalen: ‘Heb jij al een stuk gedaan over... drugsmisbruik in Jemen / eerwraak in Jordanië / de persoonlijkheidscultus van de Syrische president / aids-voorlichting in Egypte? Bel morgen maar, ik heb wel nummers.’

Verder bestond er een databank genaamd Lexis Nexis waar je artikelen uit vrijwel alle grote westerse kranten van de afgelopen jaren kon kopen. Dat was een goudmijn voor ideeën en achtergrondinformatie, en in de praktijk ging dat zo: ik las bij Reuters of in de New York Times over een VN-rapport over de minderjarige wezen die het vuilnis van 22 miljoen Cairenen ophalen. Dan liet ik twintig artikelen uit Lexis Nexis over die vuilnisophalers mailen, en zeefde die op relevante cijfers en feiten — aantal kinderen, zieken en doden door giftige dampen, geschatte kosten van alternatieve vuilophaal. Daarna schreef ik de namen over van de geciteerde VN-functionarissen en andere woordvoerders, ik achterhaalde via internet of collega’s hun telefoonnummers en dan belde ik ze op. Vooral als ik een paar dagen wachtte, merkte ik dat meer correspondenten zo werkten, want dan hadden die functionarissen er al zoveel langs gehad dat ze hun prachtige quotes konden dromen. Ten slotte ging ik zelf naar de vuilnishoop, voor de menselijke kant: een kind dat zegt dat het liever buiten zou spelen, maar een mens moet eten. Een jongetje dat trots is omdat hij zelf geld verdient en niet de hele dag in zo’n overvol en bloedheet klaslokaal hoeft te zitten waar de leraar hem slaat en hij als halve analfabeet toch niet kan meekomen.

Voor ik naar Cairo ging, had ik tegen vrienden gegrapt dat als het motto van het leger is see the world, meet interesting people and kill them, de strijdkeet van correspondenten zou moeten zijn see the world, meet interesting people and report about them. Maar toen de weken zich aaneenregen tot maanden en ik doorkreeg wat het vak inhield, verdween dit mopje uit mijn repertoire. See the world... Vanuit het raampje van het vliegtuig of de taxi misschien, maar ik zag vooral ambassades, vertrekhallen, hotelkamers en kantoren. Wachten, veel wachten. Tot het vertraagde vliegtuig ging, tot de bus kwam, tot ik zoals beloofd werd teruggebeld — of moest ik het zelf opnieuw proberen? Was dat onbeleefd? Of was het naïef om te denken dat ze een journalist zouden terugbellen uit een land dat ze op de kaart niet konden aanwijzen? Wachten tot het de consul beliefde me te zien — of was hij zonder iets te zeggen al naar huis?

Het bleek niet over te brengen aan superieuren in Nederland dat een ministerie van Informatie, reisbureau of ambassade in de Arabische wereld iets anders is dan in het Westen. Kwam ik zoals afgesproken bepakt en bezakt mijn ticket halen, was het reisbureau midden op de dag zonder opgaaf van reden gesloten. Een andere keer was het ticket er toch niet, stond er de verkeerde bestemming op, of de verkeerde retourdatum. De pasfotograaf op de hoek werd mijn beste vriend, althans ik de zijne, en binnen een mum van tijd kende ik mijn paspoortgegevens uit het hoofd, zo vaak moest ik ze invullen. Ik voelde me soms meer padvinder dan correspondent.

En dan de interesting people van wie ik verslag zou doen... Ik ontmoette onmiskenbaar boeiende mensen, bijvoorbeeld Hassan Nasrallah, de secretaris-generaal van Hezbollah in Libanon. Nog maar vijftien jaar geleden gijzelden zijn zielsverwanten westerse journalisten zoals ik en sneden ze als dat zo uitkwam de keel af. Nasrallahs voorganger is met vrouw en zoontje door Israël vermoord en hem wachtte waarschijnlijk hetzelfde lot. Maar een interview met een interessante persoon bleek nog geen interessant interview.

Ik vloog naar Beiroet en hoorde op het ministerie van Informatie dat Hezbollah gewoon een afdeling voorlichting had. Ik kon meteen langskomen, zeiden ze door de telefoon, gewoon in de wijk Haret Hreik in het zuiden van de stad naar het hoofdkwartier — ‘iedere taxichauffeur weet waar dat is’. De straat uit, links onder het spandoek AMERIKA IS HET ABSOLUTE KWAAD, meteen rechts en daar zaten ze op twee sobere etages boven een lingeriewinkel — dat laatste hadden ze er in hun routebeschrijving weer niet bij gezegd. Ik werd voorgesteld aan voorlichter Hussein Nabulsi, die na een paar jaar New York beter Engels sprak dan ik. Bij wat voor krant werkte ik dan wel? Kon dat bevestigd worden per fax, inclusief oplagecijfers en politieke kleur? Kon de ambassade die zaken bevestigen? Verder eiste Hezbollah dat het interview een vraag-en-antwoordopzet kreeg, en dus geen stuk werd waarin allerlei mensen aan het woord kwamen onder wie Nasrallah; ook dat bevestigd per fax. Ik belde met de redactie, bedelde bij de ambassade om een referentie en belde weer met Nabulsi dat zoiets niet kon (‘maar de Denen doen het wel!’).

Na veel gedoe stond ik een week later in hun hoofdkwartier bij het metaaldetectiepoortje. Fouilleren. Mobiele telefoon, portefeuille, horloge, broekriem, sleutels en tas inleveren. Een seintje, en toen betrad ik op het afgesproken tijdstip — een unicum in de Arabische wereld — een eenvoudig ingerichte kamer. Ik was er helemaal klaar voor en toen kwam de ontnuchtering: Nasrallah had al honderden journalisten langs gehad, en erger nog: ik had via Lexis Nexis veel van die interviews gelezen. We voerden een rollenspel op, samen. Ik vroeg naar de standpunten van Hezbollah, Nasrallah gaf zijn vaste antwoorden. Ik had alles net zo goed aan Nabulsi kunnen vragen of van de website kunnen plukken, maar de vorm vereiste dat ik het uit Nasrallahs mond optekende. Afwijkende vragen ontweek hij moeiteloos en verrassende antwoorden kon ik vergeten. Als Nasrallah een koerswijziging wilde aankondigen, deed hij dat niet tegen een pikkie uit Hulanda.