REBECCA SOLNIT

De
moeder
aller
vragen

Uit het Engels vertaald
door Bert Meelker

Uitgeverij Podium
Amsterdam

Oorspronkelijke titel The Mother of All Questions

Oorspronkelijke uitgever Haymarket Books

© 2017 Rebecca Solnit

© 2017 Nederlandse vertaling Bert Meelker / Uitgeverij Podium

Verzorging ePub Coco Bookmedia

Beeld Paz de la Calzada

Foto auteur Jude Mooney

ISBN 978 90 5759 871 5

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, november 2017

www.uitgeverijpodium.nl

Hoop houdt ons gaande

blij met de nieuwkomers

en hun prachtige kabaal:

Atlas

Ella en haar zus

Isaac en Martin

Berkeley

Brooke, Dylan en Solomon,

Daisy en Jake;

en dankzij de lezers

en alle herrieschoppers

Inleiding

Het langste en meest recente essay in dit boek gaat over zwijgen. Toen ik eraan begon dacht ik te schrijven over de vele manieren waarop vrouwen de mond wordt gesnoerd. Maar algauw kreeg ik in de gaten dat de manieren waarop mannen worden gedwongen te zwijgen nauw met mijn onderwerp verbonden zijn en dat we met z’n allen leven in een bouwwerk van vele soorten zwijgen, waaronder die van het benauwende stilzwijgen tussen de seksen. Dit is een feministisch boek, en niet alleen over wat vrouwen meemaken maar over de ervaringen van ons allemaal: mannen, vrouwen, kinderen en mensen die proberen uit de strakke tweedeling van de seksen te stappen.

Dit boek gaat net zo goed over mannen die overtuigde feministen zijn als over mannen die serieverkrachters zijn, en ik schreef het in het volle besef dat geen enkele indeling in categorieën sluitend is en dat we daar erg voorzichtig mee moeten zijn. Het behandelt de snelle maatschappelijke veranderingen van een heroplevende feministische beweging in Amerika en wereldwijd die niet alleen voor wetswijzigingen zorgt, maar begrippen als instemming, macht, rechten, gender, spreekrecht en vertegenwoordiging nieuwe betekenis geeft. Het is een prachtige, hervormende beweging die vooral wordt getrokken door jonge mensen aan de universiteiten, op sociale media en op straat, en ik heb een grenzeloze bewondering voor deze onverschrokken nieuwe generatie feministen en mensenrechtenactivisten die weigeren zich ergens voor te verontschuldigen. Maar even groot is mijn angst voor het terugslaan door het patriarchaat – een bewijs op zich van de bedreiging die het feminisme, binnen een bredere bevrijdingsbeweging, vormt voor de status quo.

Dit boek is een rondleiding door een bloedbad, een ode aan de bevrijding en de solidariteit, aan begrip en empathie, en ten slotte is het een verkenning van de woorden en middelen die we kunnen gebruiken om al die dingen nader te onderzoeken.

De moeder aller vragen

2015

Een paar jaar geleden gaf ik een lezing over Virginia Woolf. Na afloop was er gelegenheid tot vragenstellen, en wat een aantal mensen vooral leek te interesseren was de vraag of Woolf kinderen had moeten krijgen. Ik ging er wat plichtmatig op in en zei dat Woolf kennelijk in het begin van haar huwelijk had overwogen kinderen te nemen, toen ze wist hoe haar zus, Vanessa Bell, genoot van de hare. Maar na verloop van tijd begon Woolf dat te beschouwen als een onverstandige keuze, misschien vanwege haar geestelijke instabiliteit. Of misschien, bracht ik naar voren, wilde ze vooral schrijver zijn en haar leven volledig wijden aan de kunst, wat ze met groot succes heeft gedaan. In mijn praatje had ik met instemming haar beschrijving geciteerd van het doden van ‘de Engel in Huis’, de innerlijke stem die talloze vrouwen influistert een zichzelf wegcijferende dienares te worden van het gezin en het mannelijke ego. Het verbaasde me dat dit pleidooi voor het onderdrukken van de geest van de conventionele vrouwelijkheid tot juist deze discussie moest leiden.

Wat ik tegen mijn gehoor had moeten zeggen was dat onze vraagtekens bij de kinderloze staat van Woolf een slaapverwekkende en zinloze afdwaling was van de belangrijke vragen die haar werk ons stelt. (Ik meen dat ik op een gegeven moment wel ‘Fuck this shit’ heb gezegd – wat in grote lijnen hetzelfde betekende –, waarop men het onderwerp verder maar liet rusten.) Want per slot van rekening maken veel mensen baby’s, maar heeft er maar één Naar de vuurtoren en Drie Guineas gemaakt, en hadden we het over Woolf juist vanwege dat laatste.

Dat het zo liep met die vragen was verre van nieuw voor mij. Een jaar of tien eerder, tijdens een gesprek dat moest gaan over een boek van mijn hand over politiek, stond de Britse man die mij interviewde erop dat we het in plaats van over de producten van mijn geest over de vruchten van mijn schoot zouden hebben, of liever: het gebrek daaraan. Op het podium bleef hij me doorzagen over mijn kinderloosheid. Geen van mijn antwoorden kon hem tevredenstellen. Hij leek de mening toegedaan dat ik kinderen had moeten produceren, dat het onbegrijpelijk was dat ik dat niet had gedaan, en dat we het dus dáárover moesten hebben, in plaats van over de boeken die ik wel had geproduceerd.

Toen ik het podium verliet was de pr-medewerkster van mijn Schotse uitgever – tenger, ergens in de twintig, roze ballerina’s en een mooie verlovingsring – furieus. ‘Een man zou hij dat nooit gevraagd hebben,’ brieste ze. Ze had gelijk. (Tegenwoordig gebruik ik dat in de vorm van een vraag, om zo nodig mijn interviewers dwars te zitten: ‘Zou u die vraag ook aan een man stellen?’) Zulke vragen lijken voort te komen uit het idee dat je geen Vrouwen hebt, de 51 procent van de menselijke soort die even divers is in haar behoeften en mysterieus in haar verlangens als de overige 49 procent, maar alleen de Vrouw, die moet trouwen, zich moet voortplanten, die mannen erin en baby’s eruit moet laten – als een soort lift voor de menselijke soort. In de kern zijn deze vragen geen vragen maar de verzekering dat wij, die denken dat we individuen zijn die onze eigen koers uitzetten, het mis hebben. Hersenen zijn per individu verschillend en brengen een fantastische verscheidenheid aan producten voort, terwijl een baarmoeder maar goed is voor één soort schepping.

In feite zijn er vele redenen waarom ik geen kinderen heb: ik ben een ster in anticonceptie; hoewel ik van kinderen hou en met liefde tante ben, hou ik ook van alleen-zijn; ik ben grootgebracht door ongelukkige, onvriendelijke mensen, en ik wilde hun manier van opvoeden niet nog eens overdoen, noch menselijke wezens voortbrengen die zich misschien over mij zouden voelen zoals ik me soms over mijn verwekkers voelde; deze planeet is niet in staat nog meer eerstewereldbewoners te onderhouden, en de toekomst is heel onzeker; en ik wilde beslist boeken schrijven, wat in mijn ervaring ondertussen een nogal veeleisende roeping is. Ik ben geen starre kinderweigeraar. Onder bepaalde omstandigheden had ik ze best kunnen hebben en gelukkig zijn – net zoals ik dat nu ben.

Sommige mensen willen wel kinderen maar hebben die om verschillende persoonlijke redenen niet: medische, gevoelsmatige, financiële of beroepsmatige; andere willen gewoon geen kinderen en ook daar heeft niemand iets mee te maken. Het simpele feit dat de vraag beantwoord kan worden wil niet zeggen dat je verplicht bent die te beantwoorden, of dat hij gesteld zou moeten worden. De vraag van mijn interviewer was onbehoorlijk vanwege de vooronderstelling dat vrouwen kinderen dienen te krijgen en dat de reproductieve activiteiten van een vrouw als vanzelfsprekend iedereen aangaan. In wezen ging zijn vraag ervan uit dat er voor een vrouw maar één juiste manier van leven is.

Maar zelfs de stelling dat er maar één juiste manier is zou nog een te optimistische voorstelling van zaken zijn, omdat moeders ook voortdurend wordt verweten dat ze tekortschieten. Een moeder kan behandeld worden als een misdadiger als ze haar kind vijf minuten alleen laat, ook al heeft de vader van dat kind zich al jaren niet laten zien. Van sommige moeders kreeg ik te horen dat ze door het krijgen van kinderen werden behandeld als een stom rund dat je moet negeren. Veel vrouwen in mijn omgeving moesten aanhoren in hun werk niet serieus genomen te kunnen worden omdat ze op een bepaald moment toch vertrekken om kinderen te krijgen. En van veel moeders die wel succesvol zijn in hun werk wordt aangenomen dat ze ergens iemand verwaarlozen. Er bestaat geen goed antwoord op de vraag hoe je een vrouw moet zijn; de kunst zou weleens meer kunnen liggen in hoe we de vraag afwijzen.

We hebben het over open vragen, maar gesloten vragen zijn er ook, vragen waarop maar één goed antwoord mogelijk is, althans in de ogen van degene die deze vraag stelt. Dit zijn vragen die je de kudde weer in jagen of naar je bijten als je ervan afdwaalt, vragen waarin het antwoord al besloten ligt en die slechts handhaving van regels en straf tot doel hebben. Een van mijn levensdoelen is een echte wijsgeer te worden, om in staat te zijn een gesloten vraag te beantwoorden met een open vraag, om het innerlijke gezag van een goede poortwachter te hebben als er indringers in aantocht zijn en dan op z’n minst alert genoeg te zijn om te vragen: ‘Waarom vraagt u dat?’ Dat is, heb ik ontdekt, altijd een goed antwoord op een onaardige vraag, en gesloten vragen zijn meestal onaardig. Maar op de dag van mijn kruisverhoor over kinderen krijgen was ik overrompeld (en ik had een flinke jetlag), zodat ik me na afloop afvroeg: waarom is het zo voorspelbaar dat mensen zulke foute vragen stellen?

Misschien heeft het voor een deel te maken met het feit dat we geleerd hebben de verkeerde dingen van onszelf te verlangen. Onze cultuur is doordrenkt van een populair soort psychologie die ons obsessief toeroept: ben je gelukkig? En dat met zo’n algemene vanzelfsprekendheid dat het niet meer dan normaal lijkt naar een apotheker met een tijdmachine te verlangen die een levenslange voorraad antidepressiva aflevert in Bloomsbury, om daar een weergaloze, feministische schrijfster alsnog van gedachten te laten veranderen en een heel nest Woolf-baby’s voort te brengen.

Vragen over geluk gaan er in het algemeen vanuit dat we weten hoe een gelukkig leven eruitziet. Geluk wordt vaak omschreven als het product van een hele verzameling bonuspunten – echtgenoot, kinderen, een huis, erotiek – ook al hoef je maar een halve seconde je ogen sluiten om je talloze mensen voor de geest te halen die dat allemaal hebben en toch ongelukkig zijn.

We krijgen voortdurend one size fits all-formules voorgeschoteld, maar die formules falen vaak en volledig. Niettemin blijven ze ermee aankomen. Telkens opnieuw. Het worden gevangenissen en bestraffingen. De gevangenis van de verbeelding laat velen in de val lopen van de gevangenis van een leven dat keurig in de pas loopt met alle voorschriften en toch een en al droefenis is.

Maar misschien is het een literaire kwestie: we krijgen één enkele verhaallijn te horen over wat een goed leven inhoudt, ook al hebben heel wat mensen die die verhaallijn volgen een rotleven. We doen alsof er één goede weg met één gelukkige afloop is, terwijl de ontelbare vormen die een leven kan aannemen overal om ons heen opbloeien – en verwelken.

Zelfs degenen wier leven de best denkbare versie van de vertrouwde verhaallijn toebedeeld krijgt kunnen niet altijd rekenen op geluk als beloning. Zoiets hoeft niet erg te zijn. Ik ken een vrouw die zeventig jaar liefdevol getrouwd was. Ze heeft een lang en zinvol leven gehad, helemaal volgens haar principes, en haar nakomelingen houden van haar en respecteren haar. Maar gelukkig zou ik haar niet willen noemen. Haar betrokkenheid bij de kwetsbaren op de wereld en haar zorgen over de toekomst hebben haar een pessimistisch wereldbeeld bezorgd. Wat ze wel heeft gekregen, in plaats van geluk, verlangt een betere taal om te kunnen beschrijven. Er bestaan andere criteria voor een goed leven die voor sommige mensen zwaarder kunnen wegen: liefhebben en liefgehad worden of voldoening vinden, eer, zingeving, diepgang, betrokkenheid of hoop.

Een deel van mijn eigen worsteling als schrijver ging altijd over het vinden van manieren om dingen die lastig te vangen zijn en over het hoofd worden gezien, waarde toe te kennen, nuances en kleine betekenisverschillen te beschrijven, zowel het openbare leven als het privéleven te vieren en – om met John Berger te spreken – ‘een andere manier van vertellen’ te vinden, wat het voor een deel zo ontmoedigend maakt om telkens weer om je oren krijgen met dezelfde oude manieren van vertellen.

De conservatieve ‘rechtvaardiging van het huwelijk’, goedbeschouwd niet meer dan een verdediging van de oude hiërarchische ordening die besloten lag in het klassieke huwelijk uit de tijd voordat feministen dat begonnen te herzien, wordt jammer genoeg niet alleen omarmd door conservatieven. Te veel mensen in onze maatschappij hebben zich ingegraven in de heilige overtuiging dat er voor het kind iets betoverends is aan het heteroseksuele tweeoudergezin, wat voor velen aanleiding is om te blijven hangen in een ongelukkig huwelijk dat schadelijk is voor alle betrokkenen. Ik ken mensen die lang hebben geaarzeld alvorens uit hun beroerde huwelijk te stappen omdat het aloude recept hardnekkig voorschrijft dat een situatie die bijzonder naar is voor één of beide ouders, gunstig zou zijn voor hun kinderen. Zelfs vrouwen met een gewelddadige man krijgen vaak het dringende advies te blijven zitten in een situatie die zoveel prachtige algemeenheden wordt toegedicht dat de details er niet toe doen. De vorm wint het van de inhoud. En toch heb ik de vreugde en opluchting van een scheiding van nabij gezien, en de talloze verschillende vormen die een gelukkig gezin kan aannemen, keer op keer, van één ouder met één kind tot ontelbare vormen van meervoudig samengestelde huishoudens en grootfamilies.

Toen ik een boek had geschreven over mij en mijn moeder, die een gewelddadige zakenman trouwde, vier kinderen van hem kreeg en vaak overliep van woede en ellende, werd ik door een journaliste in de val gelokt met de vraag of mijn gewelddadige vader de reden was dat ik geen levenspartner gevonden had. Haar vraag was doortrokken van verbazingwekkende aannames over wat ik me had voorgenomen te doen met mijn leven en haar recht in dat leven binnen te dringen. Mijn boek, The Faraway Nearby, handelde, vond ik, op een kalme en indirecte wijze over mijn lange reis naar een oprecht prettig leven, en over mijn poging af te rekenen met de woede van mijn moeder, inclusief de bron van die woede: haar opsluiting in een traditioneel vrouwelijk rolpatroon en bijbehorende verwachtingen.

Ik heb gedaan wat ik van plan was te doen met mijn leven, en wat ik van plan was, was niet wat mijn moeder of de journaliste veronderstelden. Ik was van plan boeken te schrijven, me te omringen met grootmoedige, intelligente mensen, grootse avonturen te beleven. Soms waren mannen – romances, avontuurtjes en langdurige verhoudingen – die avonturen, maar soms ook afgelegen woestijnen, poolzeeën, bergtoppen, revoltes en rampen, en het verkennen van ideeën, archieven en levens.

Het recept dat de maatschappij heeft voor vervulling lijkt een hoop ongeluk te veroorzaken, zowel voor degenen die erop aangekeken worden dat ze niet in staat zijn of geen zin hebben om dat recept te volgen, als voor hen die het wel opvolgen maar niet het geluk vinden. Natuurlijk zijn er mensen met een huis-tuin-en-keukenbestaan die heel gelukkig zijn. Ik ken er een paar, net zoals ik heel gelukkige kinderloze en celibataire monniken, priesters en abdissen ken, vrolijke gescheiden vrouwen en alles ertussenin. Vorige zomer werd mijn vriendin Emma door haar vader naar het altaar geleid, met over het middenpad achter ze aan lopend zijn man, innig gearmd met de moeder van Emma. Met z’n vieren, plus Emma’s nieuwe man, zijn ze een liefdevolle en hechte familie, en eensgezind strijden ze langs politieke weg voor gerechtigheid. Deze zomer was ik te gast op twee bruiloften met in beide gevallen twee bruidegoms en geen bruiden. Een van de bruidegoms barstte in tranen uit omdat hem het grootste deel van zijn leven het recht te trouwen was ontzegd en hij nooit had verwacht zijn eigen trouwerij nog mee te maken.

Toch komen nog steeds dezelfde oude vragen om de hoek kijken – hoewel ze vaak veel minder op een vraag lijken als wel op een soort systeem tot ordehandhaving. In de traditionele visie op de wereld is geluk in wezen privé en zelfzuchtig. Verstandige mensen streven hun eigenbelang na, en als ze dat met succes doen worden ze verondersteld gelukkig te zijn. De omschrijving van wat mens-zijn betekent is bekrompen, en altruïsme, idealisme en publieke zichtbaarheid (behalve in de vorm van roem, status of materieel succes) komen er op het ingrediëntenlijstje maar karig vanaf. De gedachte dat je in je leven op zoek moet gaan naar zingeving komt zelden op; niet alleen worden de standaardactiviteiten als intrinsiek zinvol gezien, ze worden ook beschouwd als de enige zinvolle opties.

Een van de redenen waarom mensen zich vastgrijpen aan het moederschap als sleutel tot de vrouwelijke identiteit, is het geloof dat kinderen dé manier zijn je vermogen tot liefhebben te vervullen. Maar er is zoveel om van te houden naast je eigen kinderen, zoveel dat om liefde schreeuwt, er is zoveel ander werk in de wereld dat met liefde verricht moet worden.

Veel mensen die vraagtekens zetten bij de motieven van de bewust kinderloze medemens, die vanwege zijn of haar weigering om de opofferingen van het ouderschap voor lief te nemen voor egoïstisch wordt versleten, gaan voorbij aan het feit dat wie intens veel van zijn kinderen houdt misschien minder liefde overhoudt voor de rest van de wereld. Christina Lupton, schrijver én moeder, beschreef niet zo lang geleden een paar dingen waarvan ze afstand deed zodra haar taken als moeder haar volledig in beslag namen, waaronder:

alle manieren om voor de wereld te zorgen die minder makkelijk op hun waarde worden geschat dan het ouderschap, maar die net zo belangrijk zijn voor het welzijn van kinderen. Ik doel hiermee op schrijven, denken, politiek en activisme bedrijven; voordrachten houden, spreken in het openbaar, protesteren, onderwijzen, films maken... De meeste dingen die ik hoog in het vaandel heb staan en die naar mijn vaste overtuiging de mensheid vooruit zullen helpen, zijn volstrekt onverenigbaar met het werkelijke en denkbeeldige werk van de opvoeding.

Een van de intrigerende aspecten van Edward Snowdens plotselinge verschijning op het wereldtoneel een paar jaar geleden was dat veel mensen maar niet konden begrijpen waarom een jonge man het recept voor geluk – een hoog loon, vaste baan, een huis op Hawaï – zou opgeven om ’s werelds meest gezochte vluchteling te worden. Men leek ervan uit te gaan dat aangezien alle mensen egoïstisch zijn, Snowdens motief wel moest liggen in een jacht uit eigenbelang op roem of geld.

In de eerste golf van artikelen in de pers omschreef Jeffrey Toobin, de juridisch expert van de New Yorker, Snowden als ‘een grootheidswaanzinnige narcist die het verdient om in de gevangenis te zitten’. Een andere ‘deskundige’ verkondigde: ‘Met Edward Snowden hebben we denk ik gewoon te maken met een narcistische jonge knul die zichzelf slimmer vindt dan wij met z’n allen.’ Anderen meenden dat hij Amerikaanse staatsgeheimen onthulde omdat hij ervoor werd betaald door een vijandige mogendheid.

Snowden leek een man uit een ver verleden. In zijn eerste gesprekken met Glenn Greenwald noemde hij zichzelf Cincinnatus – naar de Romeinse staatsman die handelde met het oog op het goede voor de samenleving waarin hij leefde, zonder uit te zijn op eigenbelang. Een aanwijzing dat Snowden zijn idealen en ideeën niet baseerde op de algemeen aanvaarde formules voor geluk. In andere tijdperken en culturen stelde men zich vaak andere vragen dan nu: wat is het zinvolste wat je met je leven kunt doen? Wat draag jij bij aan de wereld of je gemeenschap? Leef je in overeenstemming met je principes? Wat ga je nalaten? Wat is de betekenis van jouw leven? Misschien is onze obsessie met geluk een manier om die andere vragen uit de weg te gaan, een manier om te ontkennen hoe ruim ons leven kan zijn, hoe nuttig ons werk en hoe verreikend onze liefde.

Aan de basis van onze geluksvraag ligt iets ongerijmds. Een paar jaar geleden deed Todd Kashdan, hoogleraar psychologie aan de George Mason University, verslag van een onderzoek met als uitkomst dat mensen die geloven dat gelukkig zijn belangrijk is een grotere kans hebben om depressief te worden: ‘Alles in je leven inzetten op het streven naar meer geluk, geluk tot je belangrijkste levensdoel maken, wordt in feite een struikelblok op weg naar geluk.’

Ten slotte beleefde ik in Engeland toch nog mijn wijsgerig moment. Hersteld van mijn jetlag werd ik live geïnterviewd door een vrouw met een wat bekakte Engelse tongval. ‘Dus,’ zei ze met een mooi vibrato, ‘u bent gekwetst door de mensheid en daarom zoekt u het nu in het milieu.’ De implicatie was duidelijk: ik werd neergezet als een bijzonder meelijwekkend exemplaar, een buitenbeentje in de kudde. Ik wendde me tot het publiek en vroeg: ‘Is er iemand van u ooit gekwetst geweest door de mensheid?’ Ik had de lachers op mijn hand. En op dat moment wisten we dat we allemaal raar waren, allemaal in hetzelfde schuitje zaten en dat ons eigen lijden onderkennen en te leren het niet af te reageren op anderen deel uitmaakt van het werk waartoe we allemaal op aarde zijn. En zo is het ook met de liefde, die je hebt in zoveel soorten en die je op zoveel verschillende dingen kunt richten. Veel vragen in het leven zijn het waard om gesteld te worden, maar misschien zullen we, als we verstandig zijn, inzien dat niet elke vraag een antwoord nodig heeft.

1 Het zwijgen wordt verbroken

Een korte geschiedenis van het zwijgen

‘Wat ik het meest betreurde was mijn zwijgen... En er moet nog zoveel stilzwijgen doorbroken worden.’ Audre Lorde

I DE OCEAAN ROND DE ARCHIPEL

Zwijgen is goud, dat kreeg ik althans te horen toen ik klein was. Later veranderde alles. Zwijgen is dodelijk, riepen homoactivisten die streden tegen de veronachtzaming en verdringing van aids. Zwijgen is de oceaan van het ongezegde, het onuitspreekbare, het verdrongene, het uitgewiste en van dat wat niet wordt gehoord. Het omringt de verspreide eilandjes van hen die mogen spreken en van wat gezegd kan worden en van wie luistert. Zwijgen komt voor in vele vormen en kent vele redenen; allemaal hebben we onze eigen zee van onuitgesproken woorden.

Voor de duidelijkheid: in dit essay zullen we het woord ‘zwijgen’ gebruiken voor wat wordt opgelegd, en ‘stilte’ voor wat wordt gewenst. De rust van een stille plek, van het stilleggen van je hoofd, van een toevluchtsoord zonder woorden of gedoe, klinkt hetzelfde als het zwijgen vanwege intimidatie of onderdrukking maar is in fysiek en politiek opzicht iets heel anders. Wat ongezegd blijft uit een streven naar gemoedsrust en introspectie verschilt evenzeer van wat ongezegd blijft omdat de dreiging te sterk is of de belemmeringen te groot, als zwemmen verschilt van verdrinken. Stilte verhoudt zich tot lawaai zoals zwijgen zich verhoudt tot communicatie. De stilte van de luisteraar geeft anderen de ruimte om te spreken, zoals de stilte van de lezer die woorden tot zich neemt van het papier, zoals het wit van het papier dat de inkt opneemt.

‘We zijn vulkanen,’ zei Ursula K. Le Guin ooit. ‘Wanneer wij, vrouwen, onze ervaringen aandragen als onze waarheid, als menselijke waarheid, zal de hele geografie veranderen. Dan komen er nieuwe bergen.’ De nieuwe stemmen, die onderzeese vulkanen zijn, barsten uit in open wateren en er ontstaan nieuwe eilanden; het is een vurig proces, met horten en stoten. De wereld verandert. Zwijgen doet mensen lijden zonder verhaal, maakt dat hypocrisie en leugens groeien en gedijen en misdaden onbestraft blijven. Als onze stem een wezenlijk onderdeel van onze menselijkheid is, dan is stemloos gemaakt worden hetzelfde als ontmenselijkt worden of uitgesloten van je mens-zijn. En de geschiedenis van het zwijgen staat centraal in de geschiedenis van de vrouw.

Woorden brengen ons bij elkaar en zwijgen scheidt ons, houdt ons verstoken van hulp of solidariteit of gewoon van de verbondenheid die we met behulp van spraak kunnen verwerven of oproepen. Sommige boomsoorten hebben wortelstelsels die de individuele stammen met elkaar verbinden en de individuele bomen ondergronds vervlechten tot een stabiel geheel dat zich niet zo makkelijk omver laat blazen tijdens een storm. Verhalen en gesprekken zijn als die wortels. Een eeuw lang is de reactie van de mens op stress en gevaar gekenschetst als ‘vechten of vluchten’. In een artikel uit het jaar 2000 van een aantal psychologen aan de UCLA (University of California) werd aangetoond dat dat wetenschappelijke concept grotendeels was gebaseerd op onderzoek bij mannetjesratten en mannen. Maar hun onderzoek, onder vrouwen, leverde een derde, vaak gekozen, reactie op: bijeenkomen voor solidariteit, steun en raad. De onderzoekers merkten op dat ‘vrouwelijke reacties qua gedrag vaak worden gekenmerkt door een patroon van tend-and-befriend (helpen en contact zoeken). Bij helpen gaat het dan om verzorgende activiteiten, gericht op het beschermen van het zelf en het nageslacht, die de veiligheid bevorderen en stress verminderen; bij contact zoeken gaat het om het vormen en onderhouden van sociale netwerken die daarbij ondersteuning kunnen bieden.’ Dit wordt vooral gedaan door te spreken, door te vertellen over je benarde situatie, door gehoord te worden, door compassie en begrip te beluisteren in de reactie van de mensen voor wie je zorgt en met wie je contact zoekt. Niet alleen vrouwen doen dit, maar misschien doen vrouwen het meer uit zichzelf. Het is hoe ik het hoofd boven water hou, of hoe het netwerk dat ik ondertussen heb opgebouwd, me helpt dat te doen.

Niet in staat zijn je verhaal te vertellen is als een levende dood en soms een letterlijke. Als niemand luistert wanneer je zegt dat je ex probeert je te vermoorden, als niemand je gelooft als je zegt dat je pijn hebt, als niemand je hoort als je om hulp roept, als je niet om hulp durft te roepen, als je hebt geleerd anderen niet met jouw roep om hulp lastig te vallen. Als ze vinden dat je buiten je boekje gaat als jij in een vergadering je mond opendoet, als je niet wordt toegelaten in een machtsorgaan, als je het onderwerp bent van niet ter zake doende kritiek op grond van de aanname dat vrouwen hier niet thuishoren of geen stem zouden moeten hebben. Verhalen redden je leven. En verhalen zíjn je leven. We zijn onze verhalen, verhalen die zowel de gevangenis kunnen zijn als de koevoet om de traliedeur mee open te breken; we maken verhalen om onszelf te redden of om onszelf of anderen te vangen, verhalen die ons verheffen of die ons tegen de muur van onze eigen beperkingen en angsten werpen. Bevrijding is altijd gedeeltelijk een proces van verhalen vertellen: met een verhaal naar buiten komen, het zwijgen verbreken, nieuwe verhalen maken. Iemand die vrij is vertelt haar eigen verhaal. Iemand die gewaardeerd wordt leeft in een maatschappij waarin haar verhaal een plaats heeft.

Geweld tegen vrouwen richt zich vaak tegen onze stem en onze verhalen. Het is een afwijzing van onze stem, en van wat een stem betekent: het recht op zelfbeschikking, op meedoen, op in- of tegenstemmen, op leven en erbij horen, op interpreteren en vertellen. Een man slaat zijn vrouw om haar het zwijgen op te leggen; een man die zich vergrijpt aan zijn ‘date’ of aan een kennisje vertikt het om het ‘nee’ van zijn slachtoffer de betekenis te geven die het zou moeten hebben, namelijk dat alleen zij zeggenschap heeft over haar lichaam; verkrachtingscultuur gaat ervan uit dat de getuigenis van vrouwen waardeloos en onbetrouwbaar is; ook antiabortusactivisten willen het zelfbeschikkingsrecht van de vrouw monddood maken; een moordenaar legt de ander voor altijd het zwijgen op. Dit zijn allemaal bevestigingen van het feit dat het slachtoffer geen rechten en geen waarde heeft, geen gelijke is. Dit monddood maken bestaat ook op verfijndere manieren, als mensen online worden lastiggevallen en tot zwijgen worden geprest, als er over ze heen wordt gepraat en ze worden buitengesloten in een gesprek, gekleineerd, vernederd en weggezet. Een stem hebben is essentieel. Mensenrechten gaan over meer, maar dit is de kern ervan, en dus kun je de geschiedenis van en het gebrek aan vrouwenrechten zien als een geschiedenis van het zwijgen, en dat zwijgen verbreken.

Taal, woorden en de stem kunnen soms op zichzelf al dingen veranderen als ze zorgen voor toelating en erkenning: de hermenselijking die ontmenselijking tenietdoet. Soms zijn ze slechts de voorwaarden voor het veranderen van regels, wetten en regimes, teneinde gerechtigheid en vrijheid tot stand te brengen. Soms is alleen al het feit dat je kunt spreken en gehoord en geloofd kunt worden een wezenlijk deel van je plaats in een familie, een gemeenschap of een maatschappij. Soms zorgt onze stem voor het afbreken van die dingen; soms zijn die dingen een gevangenis. En wanneer woorden door het onuitspreekbare heen breken, wordt wat voorheen door een gemeenschap werd getolereerd plotseling ontoelaatbaar. Zij die er niet door geraakt worden zullen soms het effect van segregatie of politiegeweld of huiselijk geweld niet opmerken of voelen: verhalen maken moeilijkheden zichtbaar en onontkoombaar.

Met ‘stem’ bedoel ik niet alleen letterlijk de stem – het geluid dat stembanden maken in de oren van anderen – maar het vermogen om ergens voor uit te komen, om mee te doen, om jezelf te zien en gezien te worden als een vrij individu met rechten. Inclusief het recht om niet te spreken, of dat nu het recht is om niet gemarteld te worden voor een bekentenis, zoals politieke gevangenen overkomt, of het recht geen vreemden te hoeven bedienen die aanspraak maken op aandacht en vleierij en die het uitblijven daarvan bestraffen, zoals sommige mannen met jonge vrouwen doen. Het begrip ‘stem’ uitvergroot tot het begrip ‘macht’ omvat hele werelden van macht en machteloosheid.*

Wie werd niet gehoord? De zee is enorm uitgestrekt en het oppervlak van de oceaan is niet in kaart te brengen. We weten wie wél gehoord is over de formele onderwerpen, wie in de afgelopen paar eeuwen de bestuurders waren, naar de universiteit gingen, legers aanvoerden, optraden als rechter en jurylid, boeken schreven en staatshoofd waren. We weten dat er dingen veranderd zijn, dankzij de talloze revoluties van de twintigste eeuw en daarna – tegen kolonialisme, racisme, vrouwenhaat, tegen de ontelbare door homofobie opgelegde verzwijgingen en nog zoveel meer. We weten dat in het Amerika van de twintigste eeuw de verschillen tussen rangen en standen enigszins waren genivelleerd, om tegen het eind van de eeuw weer te verergeren door inkomensongelijkheid, afname van sociale mobiliteit en de opkomst van een nieuwe, extreem rijke elite. Armoede doet zwijgen.

Wie wel gehoord werden weten we; dat zijn de goed in kaart gebrachte eilanden, de rest is de niet in kaart te brengen zee van niet-gehoorden, het niet-geregistreerde deel van de mensheid. Velen zijn in de loop van de eeuwen gehoord en liefgehad, en hun woorden werden lucht zodra ze waren uitgesproken maar schoten wortel in de geest, droegen bij aan de cultuur als iets wat composteert tot voedselrijke aarde, en uit die woorden zijn nieuwe dingen ontstaan. Vele anderen werden tot zwijgen gebracht, uitgesloten, genegeerd. De aarde bestaat voor zeventig procent uit water, maar de verhouding zwijgen-spreken is aanmerkelijk schever. Als bibliotheken alle ooit vertelde verhalen bevatten, bestaan er fantoombibliotheken van alle niet-vertelde. Bestaande boeken worden door een onvoorstelbaar aantal fantomen overtroffen. Zelfs zij die wel hoorbaar waren hebben zich dat privilege vaak verworven door sommige zaken strategisch te verzwijgen of door het onvermogen om bepaalde stemmen te horen, inclusief die van henzelf.