justine
le clercq

krimp

Uitgeverij Podium
Amsterdam

Het fragment ‘Hij reisde zesenveertig... van zijn reis’ op pagina 31 is losjes gebaseerd op Napoleon van Johan Op de Beeck (p. 390 en 391).

© 2017 Justine le Clercq

Omslagontwerp Studio Ron van Roon

Beeld omslag Tamara Muller

Verzorging ePub Coco Bookmedia

Foto auteur Piet Gispen

ISBN 978 90 5759 875 3

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, oktober 2017

www.uitgeverijpodium.nl

Houd mijn hand vast.

Ik mis een pink. Ik ging,

kind was ik, een dag

uit moorden. Een kleine

eeuw geleden. Een zomerdag.

Zonder reden

herinner ik mij. Hommels.

Mussen. En toen

een zwaan. Aan de rand

van de vijver zag ik

de duivel staan. Grienend

sloeg hij mij gade.

Mustafa Stitou

1

Ik leid een normaal leven. Dat weet ik zeker. Er is een appartement, een auto en een baan. Niet eens een slechte baan, niet eens een slechte auto.

Er is ook een vriend, voor af en toe.

En er is papa.

Als ik opneem zegt hij: ‘Je oude vader is terug.’

Ik wist niet eens dat hij weg was geweest. We hebben wel contact, maar zonder logica, zonder ritme.

Papa vliegt de wereld over om markten te bezoeken. Hij zoekt naar lokale spijzen, en wil de oude trends proeven. Al meer dan veertig jaar runt hij zijn restaurant in het hart van Den Haag — Le Bistrot d’Hugo. Tussendoor zijn er ook vrouwen. Ik geloof niet dat dat minder wordt nu hij de tachtig nadert.

‘Je oude vader heeft zich op de sentimenten van Istanbul gestort,’ zegt hij. ‘Er was een taxichauffeur, meneer Selmani, hij heeft me rondgeleid. Een heer met trots. Ach, de schoonheid van trots. Kom je zo even langs?’

‘Ik ben aan het werk, pap.’

‘Dries wil je ook spreken,’ zegt hij.

Dries, de ober die al langer voor papa werkt dan ik leef, al mag niemand ober zeggen, dan wordt hij furieus. ‘Garçon,’ maant papa iedereen aan, met zijn dikke stem. ‘Hier worden mijn mensen aangesproken met garçon!’

‘Kun je morgen langskomen om elf uur?’ vraagt Dries, die de telefoon van papa heeft overgenomen. ‘De vaste gasten willen de tachtigste verjaardag van je vader vieren en gaan dan met elkaar overleggen,’ licht hij toe.

Als ik de volgende morgen de Bistrot binnenstap, zitten ze daar bij elkaar gekropen, de mannen die hier al jaren komen, die mij hebben zien opgroeien, die hier hun carrières en hun vrouwen bespraken, die nu hun kwalen fluisterend doorakkeren. Hun vaste stek is achter in de hoek, aan de ronde tafel, met de inschuifbank en het verweerde glas aan de wand.

Op het puntje van zijn stoel zit de advocaat die gedichten schrijft en zich met hinkende tred voortbeweegt vanwege een oude beenbacterie uit Afrika, naast hem de notaris met de stekende blik en zijn gloedvolle humeur, en op de bank onder de spiegel zit de houthandelaar die met moeite zijn verworven rijkdom probeert te verbloemen en iedere keer nog dikker, nog roder lijkt. Ook altijd present is de makelaar die na jaren heimelijkheid weer zijn adellijke ring durft te dragen. En er is de kunstredacteur, E. Pince-Clair, zonder wiens toestemming geen van de mannen een kunstwerk durft te kopen.

Ze hebben van alles veel, te veel: huizen, kunst, vrije tijd, gouden vullingen, meningen. Hele avonden morsen ze hun belangwekkende bijdragen aan de geschiedenis over elkaar uit. De veronderstelde grootsheid van hun daden heeft de hoffelijkheid, de schatplichtigheid uit hun ziel verjaagd. Of misschien is het de tijdgeest. Ik verwijt de heren niets, ik verwijt niemand iets. Ze zijn er altijd geweest, ze hebben alles gezien.

Af en toe zit er ook een kunstenaar bij ze aan tafel. Dat geeft ze een flamboyant gevoel. Papa vinden ze ook een kunstenaar, zoals hij het eten opdient. ‘Zit tegen een ster aan,’ roept zo’n driedelige advocaat dan naar hem. Papa geeft niet om Michelinsterren, dat geeft hem te veel druk. Maar hij wil er wel tegenaan zitten, en dat weten ze.

De mannen zijn al afgezakt naar het verleden. Kun jij je nog herinneren, roepen ze door elkaar. Ze roffelen met hun vingers op de tafel, heffen hun armen en kinnen, het wordt ze nu al bijna te machtig. Straks rollen er nog ouweherentranen en het is pas ochtend.

Als ik een groot wijnglas heb gevuld met vers sinaasappelsap, ga ik bij ze aan tafel zitten.

‘Angelina, weet jij de naam van het restaurant in Parijs waar ze hun servies verkopen?’

‘Dat is in Lille.’

‘Zie je wel,’ juicht de makelaar en hij slaat de houthandelaar op de schouder. ‘Met mijn geheugen is nog niets mis, daarentegen…’ Er wordt gejoeld alsof we in het Britse Lagerhuis zitten.

De makelaarsgraaf praat me bij. ‘We zorgen op de zaterdag van jouw papa’s verjaardag dat alle tafels gereserveerd zijn met vrienden, en we leuken die ouwe boel hier op.’

‘Hoog tijd,’ lachen ze.

‘We dragen teksten voor,’ gaat hij verder.

‘Zelfgeschreven,’ roept de advocaat erdoorheen.

‘We boeken een ferme dixieband. Wat denk je ervan?’

Ik zeg dat het geweldig is, dat papa niet zal weten wat hem overkomt. Zachtjes vraag ik nog of die dixieband misschien een chansonzanger kan worden. Hij houdt ook echt van dixie, zeggen ze. We boeken beiden, besluiten ze, dat heeft onze grand patron wel verdiend.

‘Wie rijdt er naar Lille om servies te kopen?’ roept Philippe met de dubbele achternaam. Philippe heeft nooit gewerkt, dat heeft zijn vader al gedaan. Philippe woont in Frankrijk en als je hem vraagt waarom hij daar woont dan zegt hij: ‘Of ik me nou hier verveel of ergens anders…, dan verveel ik me liever in de zon.’ Nog niet zo lang geleden waren ze allemaal in de auto gesprongen om even naar Lille te rijden. Nu spelen de jicht en de onderrug hun parten.

Ze kijken naar mij.

‘Jouw rug is nog pijnloos,’ zegt Philippe. ‘En je auto ligt zo goed op de weg.’

*

Mijn vader, mijn pappie, mijn enige familielid, had al snel door dat ik een mate van ongemakkelijkheid meedroeg. Papa heeft daar een uitstekend oog voor; niet alleen voor tekortkomingen, maar vooral ook voor mensen die niks toevoegen, die nergens in uitblinken.

Hij rekende niet op de genade van onze omgeving, daar rekende hij sowieso niet op, hij heeft de Tweede Wereldoorlog nog meegemaakt. ‘Er is wilskracht voor nodig om elkaar niet te verraden,’ zegt hij daarover.

Ergens was ik tussen de mazen van zijn leven naar binnen geglipt.

Papa zei dat ik eerst van oma was, maar die ging dood.

Zat ik ineens in zijn keuken, at ik zijn eten, sliep in zijn huis.

‘Mijn konijntje kan heel goed afwassen,’ zei mijn vader tegen de gasten die zijn kleine Franse keuken bezochten. Hij was tot zijn zestigste de kok. Of, zoals hij zelf liever zegt: spijskunstenaar. Hoofdzakelijk de Franse keuken, soms met een Algerijnse kwinkslag, of de bewerking van een Frans gerecht door de Russen, dat werk. Hij serveerde Normandische patrijs in calvados, pasteien, gekonfijte eendenmaagjes, flensjes met likeur en gesuikerde aardbeien. Hij stapte om zijn fornuis heen en glimlachte naar zijn gerechten.

Na zijn zestigste is hij minder gaan koken, het werd hem iets te zwaar. Nu kijkt hij de ingevlogen kok uit Arles op de vingers, roept dat het allemaal beter kan, dat hij blijkbaar alles zelf moet doen. Papa neemt tegenwoordig de bestellingen op en rekent af met de gasten. Tussendoor zingt hij — alleen op vrijdag en zaterdag — chansons, begeleid door een pianist. De gasten betalen op die dagen vijf euro extra voor zijn optreden. Hij zingt met een overgave die een gebroken ambitie verraadt.

*

Mijn papa loopt rond als een filmster met succes. Hij kan zo doorgaan voor een Fransman, met zijn dikke donkere wenkbrauwen, de licht hangende oogleden. Op zijn hoofd een pet in de winter, een zonnebril in de zomer. Zelfs de verontwaardiging van de revolutie staat in zijn voorhoofdsrimpels gebeiteld. Ook nog groene ogen. Het wordt vrouwen al snel te veel als ze papa zien. Ze denken altijd dat hij rechtstreeks uit de Provence komt, maar papa komt uit een blozende blonde Nederlandse kleigrondfamilie: Hugo Hersenvoort uit Utrecht. Die herkomst zint hem niet en daarom laat hij zich patron noemen. Patron Hugo.

Over zijn moeder zegt hij altijd liefdevol: ‘Ze is in ieder geval niet in bed met een Duitser gaan collaboreren,’ en dan wijst hij op zijn bijna zwarte haar.

Vroeger kwam ik liever niet in het restaurantgedeelte. In de keuken waste ik de hele avond af: de gebloemde borden voor de kwarteltjes met gewelde witte rozijnen, de kleine paarse bordjes met de geribbelde rand voor de witte mousse au chocolat. Het kaarsvet spoelde ik van de kandelaars af met heet water.

Af en toe stak papa zijn hoofd om de hoek, deed of hij van verbazing bijna omtuimelde en hield zich vast aan de deurpost terwijl hij riep: ‘Hoe kríjg je het voor elkaar?’ Dan was hij trots dat ik zo snel kon afwassen en alles kon wegzetten. Met mijn motoriek was niets mis.

Het domein van papa — de gasfornuizen, de aanrechtbladen — was niet groot, maar ruim genoeg om in het midden een grote tafel neer te zetten waarop de mise-en-place stond, en waar ik ’s middags de kalfshersens van vliesjes ontdeed. Tussen het restaurant en de keuken liep een smal gangetje van drie meter met een ouderwetse granieten vloer. Als er dames overheen liepen, hoorde ik het knarsende gekerm van hun dunne hakken waar net iets te veel gewicht op rustte. Ze kwamen altijd pas na het dessert, als er genoeg drank in zat, als papa tijd had om van het fornuis op te kijken.

Altijd weer die stomme geluidjes die ze maakten. Hun oeps en hun o, hier zit je. Ja, hij is de kok, waar had hij anders moeten zitten dan in de keuken? De zijden sjaals die van de hals werden gehaald omdat het zo warm is in de keuken, en hoe hij het uithoudt, dat zij wel een betere plek weet. Nee, echt subtiel waren ze meestal niet. En snugger ook niet. Een enkeling had een baantje, altijd bij hun echtgenoot in de zaak op de administratie. Konden ze gelijk de financiën van manlief beter in de gaten houden.

De meeste vrouwen kwamen bij papa niet verder dan de restaurantkeuken, daar deed hij dingen met zo’n mens.

Tegen middernacht zei papa tegen mij: ‘Ga jij maar vast naar huis.’

Zo’n vrouw knikte dan opgewonden, — zei ook nog: ‘Ja, kindje, jij hoort allang in je bedje.’

Soms was zo’n wijf zo walgelijk, had ze zoveel borst laten zien, zat de lippenstift al halverwege papa’s sloof, dan ging ik drammen om dat mens te zieken. Niet dat dat lukte. Papa zette de restaurantdeur open, liep terug naar de keuken, nam in zijn ene hand de plastic zak met groenteafval en pakte mij met de andere bij mijn middel, tilde me op en droeg me zo in een snelle spurt naar buiten. Dan voelde ik zijn brede warme arm om me heen, zijn stevige greep. Als ik weer op mijn benen stond, gaf hij mij de plastic zak met groenteafval. ‘Lopen,’ instrueerde hij, wees met zijn wijsvinger richting ons huis en gaf me een vriendelijke klap op mijn billen. ‘Dag konijntje.’

Rond die tijd was de straat niet meer van het winkelend publiek, maar van aangeschoten vrouwen, dronken mannen, van zwervers die een plek voor de nacht zochten, van roekeloze jongens die blowend door de straten sjokten. Wat was ik trots dat ik daar liep, dat ik er groot genoeg voor was, dat papa wist dat ik me wel zou redden!

Nooit liep ik rechtstreeks naar huis. Eerst doorkruiste ik het centrum, soms wel vier keer. Dan keek ik naar de lichten in de appartementen boven de winkels en probeerde me voor te stellen wat al die gezinnen deden de hele avond. Of ze ook zo lekker aten. Soms was het zo laat dat de lichten al uit waren. Maar de straat was altijd nog lichter dan ons huis, waar ik in het donker naar binnen moest stappen, de trap op moest rennen, de gang door, en pas daar, aan het einde van de gang, zat de lichtschakelaar. De angst die ik voelde vanaf de voordeur. Het rennen naar de keukenla waar ik het vleesmes al had klaargelegd. Met dat mes zou ik alle inbrekers aanvallen. Papa had gezegd dat eenentwintig centimeter ideaal was voor alle stukken vlees, ook mensenvlees. Dan grinnikte hij en zei dat hij de Spaanse burgeroorlog nog had meegemaakt.

Met het mes in mijn ene hand en het groenteafval in de andere rende ik direct door naar mijn vier konijnen. Zij kregen iedere dag het groenvoer dat onze gasten lieten liggen. In andere restaurants werd het groenvoer opgegeten, maar niet bij ons, dat vonden de gasten niet chic. Je mag je bord niet leegeten, want dan lijkt het of je honger hebt en niet over zelfbeheersing beschikt. Ze lieten hun salade onaangeroerd, met nog een klein hapje van het een of ander ernaast; een teken van opperste discipline. Behalve dan die houthandelaar, die at alles op.

Een enkele keer nam papa ze mee naar huis, naar zijn slaapkamer. Door de jaren heen waren er vrouwen die wat vaker mochten komen. Joke was er zo een, en Emilie, Henriëtte, en ik kan me ook een Constance herinneren.

Afkeer kreeg ik ervan, van al die opdringerige borsten en kleverige lippen die tegen papa werden aangedrukt.

Wat ik kon waarderen was een lichtjes gebakken, trillende lever met uitjes, een blank jeugdig kalfsoestertje met roomsaus, misschien een paar heerlijke nameco paddenstoelen erbij — ik kon er ’s ochtends al naar uitzien als papa mij een kopstukje van de ossenhaas beloofde voor die avond. Maar vrouwenvlees? Met die veel te dik gestifte lippen waar kleine scheurtjes in zaten als ze probeerden hun vlezige huidrand in een ronde vorm te persen, met dat belletje spuug ertussen. En steeds probeerden ze iets slims te zeggen, iets gevats. Ze waren zo treurig allemaal.

Later vroeg ik me nog weleens af waarom ik alleen die vrouwen verafschuwde en waarom ik papa niet verafschuwde, want ook dat is weer zo naargeestig klassiek: vrouwen verwijten alleen elkaar een heleboel, de mannen houden we de hand boven het hoofd.

Als kind vond ik het zielig voor papa, al die opdringerige vrouwen aan wie hij niet kon ontsnappen.

Papa, waarom nam je ze allemaal?

Nog een geluk dat hij de meegenomen vrouwen vroeg in de ochtend de deur uit schopte, want ontbijten, dat deden ze maar ergens anders, bij hun man bijvoorbeeld.

Ontbijten deden we samen, met toast en jam. Papa smeerde er dik roomboter op. Hij een espresso, ik thee met melk toen ik klein was, en later een cappuccino. Na twee toastjes begon hij met praten, dan namen we de nacht door. ‘Dit was me er eentje,’ zei hij dan. Dat was meestal een teken dat ze nog een keer terug mocht komen. Of hij zei: ‘Konijntje, moet je nou horen wat dat mens deed…’ We lachten om het mens dat haar maandverband bruusk uit haar slip trok, zo langs het gezicht van papa die achteruit deinsde en bijna viel. Hij deed het me voor en maakte er overdreven wilde armgebaren bij. ‘Ze is gek, ze is gek,’ riep ik enthousiast.

Of het mens dat zo graag in haar kont geneukt wilde worden (iets waar papa echt niet aan begon) dat ze uiteindelijk naar de zilveren kandelaar had gegrepen — de kandelaar die oma in bewaring had gekregen van haar Joodse buurvrouw — en die zo in haar gat ramde. Papa stond op van de keukentafel, duwde de fles karnemelk tegen zijn billen en rende met zijn benen wijd door de keuken. ‘Hou op, hou op, m’n buik doet pijn,’ gierde ik en ik veegde de tranen van mijn gezicht.

Die ochtenden, aan onze houten ontbijttafel, met de geur van toast en koffie, en mijn grote, rennende papa; wat was ik veilig.

*

Zoals anderen hun schoolvriendjes mee naar huis namen, zo nam ik ze mee naar Le Bistrot. Op woensdagmiddag speelden we restaurantje met echt eten en een echte kassa.

Mijn eerste vriend met wie ik het deed, nodigde ik uit aan onze meest romantische tafel, bij het zijvenster met gebogen glas.

‘Rick,’ stelde hij zich voor.

Papa die hem gelaten de hand schudde.

Papa die dieprode wijn in onze glazen had geschonken, ons aandachtig opnam. Hoe hij peinzend had gezegd: ‘Jullie lijken wel een stel parkieten, zo verkleefd zitten jullie naast elkaar.’

Misschien voorvoelde papa het toen al, was het al een verhaal dat zich hoe dan ook zou ontrollen.

*

Het was mijn vijftiende verjaardag en papa’s pet had schuin op zijn hoofd gestaan.

Zijn voldane blik, zoals hij ook kijkt als de soufflé — alleen de besten kunnen lucht bakken — is gelukt.

We stonden in een kamer van vijf bij vijf. Aan het eind van de gang was een keuken en een douche met wc die ik moest delen met een andere bewoonster.

‘Zo ben ik ook begonnen,’ had hij gezegd.

‘Je hebt het hier nooit over gehad.’

Papa had monter gelachen.

‘Het moest ook een verrassing zijn. Maak je geen zorgen, ik betaal je school. Als je extra dingen nodig hebt, dan zoek je een baantje, dat gaat makkelijk naast je school. Je kan altijd komen eten.’