Uwe Timm vertelt in deze roman het verhaal van Lena Brückner. In april 1945 neemt ze een jonge marinesoldaat mee naar huis. De liefde is nog maar net ontloken als Hamburg capituleert. Omdat Lena de soldaat nog niet kwijt wil, verzwijgt ze het einde van de oorlog en vertroetelt hem, tot hij op een dag zijn smaakvermogen verliest.

De ontdekking van de curryworst is het grappigste en misschien wel ontroerendste boek van Uwe Timm. Het verhaal wortelt in het leven van de schrijver zelf, maar ontstijgt de persoonlijke anekdotiek door een groot gevoel voor het bijzondere in het leven van gewone mensen.

‘Een klein, perfect literair feestje, vol leven, gevoel, geest en humor, delicaat gekruid met zorg en hoop.’

Kirkus Reviews

‘Timm en zijn vaste vertaler Gerrit Bussink excelleren in een natuurlijk melodieus proza, zoals De ontdekking van de curryworst andermaal op aangename wijze demonstreert.’

de Volkskrant

Uwe Timm is een van de grote romanciers van Duitsland. Van hem verschenen in Nederlandse vertaling onder andere Mijn broer bijvoorbeeld, Rood, Halfschaduw en De macht van begeerte. Zijn werk werd veelvuldig bekroond.

Dit ebook is gemaakt door Ferdinand Rusch van Formaat te Haarzuilens. De rechten van deze eWorkflow en de CSS berusten bij Ferdinand Rusch. Plagiaat is verboden, hulp vragen is toegestaan. Dit kader wordt niet gepubliceerd in het ebook. Het wordt op prijs gesteld om klachten of opmerkingen over het ebook door te geven. Dat kan naar studio@formaat.nl.

Uwe Timm

De ontdekking van de curryworst

Vertaald door Gerrit Bussink

Uitgeverij Podium

Amsterdam

Voor deze vertaling is een werkbeurs toegekend door de Stichting Fonds voor de Letteren.

Eerste druk april 2005

Tweede druk augustus 2017

Oorspronkelijke titel Die Entdeckung der Currywurst

© 1993 Uwe Timm

© 2005 Nederlandse vertaling Gerrit Bussink/Uitgeverij Podium

Omslagontwerp Rob Westendorp

Foto omslag OFOTO/Ray van Schaffelaar

Foto auteur Isolde Ohlbaum

Verzorging e-book Ferdinand Rusch, Formaat

ISBN 978 90 575 9886 9

www.uitgeverijpodium.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de tweede druk, augustus 2017.

Voor Hans Timm (1899-1958)

1

Het is meer dan twaalf jaar geleden dat ik voor het laatst bij de kraam van mevrouw Brücker een curryworst heb gegeten. Haar patatkraam stond op de Grossneumarkt – een plein in de havenwijk: winderig, vuil, kinderkopjes. Op het plein staan een paar piekerige bomen, een urinoir en drie kramen waar groepjes zwervers uit grote plastic flessen rode Algerijnse wijn drinken. In het westen de grijsgroene glazen gevel van een verzekeringsgebouw en daarachter de Michaeliskirche, waarvan de toren ’s middags zijn schaduw over het plein werpt. Het grootste deel van de wijk was in de oorlog platgebombardeerd. Maar een paar straten bleven overeind en in een daarvan, in de Brüderstrasse, woonde een tante van me, waar ik als kind vaak naartoe ging, maar wel stiekem. Mijn vader had het verboden. De wijk werd Klein-Moskou genoemd en lag vlak bij de hoerenbuurt.

Als ik later in Hamburg kwam, reed ik altijd naar die wijk, ik liep door de straten, langs het huis van mijn tante, die al jaren geleden was gestorven, om ten slotte – en dat was de eigenlijke reden – bij de kraam van mevrouw Brücker een curryworst te eten.

Hallo, zei mevrouw Brücker, alsof ik gisteren nog was geweest. Hetzelfde als altijd?

Ze ging aan de slag met een grote gietijzeren pan. Zo nu en dan drukte een windstoot de motregen onder de smalle luifel: een dekzeil, grijsgroen gespikkeld, maar met zoveel gaten dat het op zijn beurt met een strook plastic was afgedekt.

Het is hier tegenwoordig een dooie boel, zei mevrouw Brücker, terwijl ze de zeef met de patat uit de kokende olie haalde, en ze vertelde wie er intussen allemaal uit de wijk was vertrokken en wie er was overleden. Namen die me niets zeiden hadden beroertes, gordelroos, ouderdomsdiabetes gekregen of lagen nu op de begraafplaats van Ohlsdorf. Mevrouw Brücker woonde nog steeds in hetzelfde pand waar mijn tante vroeger had gewoond.

Kijk! Ze stak me haar handen toe, draaide ze langzaam om. De gewrichten van haar vingers waren veranderd in dikke knobbels. Jicht! Mijn ogen willen ook niet meer. Volgend jaar, zei ze net als elk jaar, hou ik ermee op, definitief. Ze pakte de houten tang en viste een van de zelfgeweckte augurken uit de pot. Die vond je als kind al zo lekker. De augurk kreeg ik elke keer gratis. Ik snap niet hoe je het in München uithoudt.

Patatkramen hebben ze daar ook.

Daar had ze op gewacht. Want prompt, en dat was een onderdeel van ons ritueel, reageerde ze met: jawel, maar hebben ze daar ook curryworst?

Nee, in elk geval geen lekkere.

Zie je wel, zei ze, deed wat curry in de hete pan, pakte een mes waarmee ze een kalfsworst in plakjes sneed, deed die erbij, zei: witte worst, afschuwelijk, en dan nog met zoete mosterd. Wat moet je daar nou mee. Ze rilde demonstratief: brrr, kletste ketchup in de pan, roerde, strooide er nog wat zwarte peper overheen en schoof de plakjes worst vervolgens op een kartonnen bordje met een geribbelde rand. Echt waar. Komt door de wind. Geloof me. Scherpe wind vraagt om scherpe spullen.

Haar kraam stond op een winderige hoek. Waar de strook plastic aan de kraam was vastgesjord zat een grote scheur. Zo nu en dan, bij een krachtige windstoot, kieperde een van de grote plastic ijshoorntjes om. Dat waren de reclametafeltjes. Op de platte bovenkant van het ijs kon je je gehaktbal eten en, zoals gezegd, deze volstrekt unieke curryworst.

Ik sluit de kraam, definitief.

Dat zei ze elke keer, en ik was ervan overtuigd dat ik haar volgend jaar terug zou zien. Maar het jaar daarop was haar kraam verdwenen. Daarna ben ik niet meer naar de wijk gegaan en ik dacht bijna nooit meer aan mevrouw Brücker, hoogstens nog wel eens als ik in Berlijn, Kassel of ergens anders bij zo’n kraam stond, en verder natuurlijk altijd wanneer kenners kibbelden over de plaats en de datum waarop de curryworst is ontstaan. De meesten, nee, bijna allemaal veronderstelden ze dat dat het Berlijn van de late jaren vijftig was. Ik opperde dan altijd Hamburg, mevrouw Brücker en een vroegere datum.

Bijna allemaal betwijfelden ze of de curryworst was uitgevonden. En dan ook nog door een bepaald iemand? Is dat niet net als met mythen, sprookjes, volksverhalen, legenden, waaraan niet slechts één persoon, maar heel veel mensen hebben bijgedragen? Bestaat de ontdekker van de gehaktbal? Zijn zulke gerechten geen collectieve prestaties? Gerechten die heel langzaam ontstaan, volgens de logica van de materiële omstandigheden, zoals dat bijvoorbeeld bij de gehaktbal het geval geweest kan zijn: iemand had wat brood over en maar weinig vlees en wilde toch zijn maag vullen en dus lag het voor de hand ze samen op te eten, en bovendien had zo iemand daar plezier in, je moest het vlees en het brood immers door elkaar prakken. Dat zullen veel mensen gedaan hebben, tegelijkertijd, op verschillende plekken, en daarom zijn er ook allerlei namen voor: bal, boulette, vleesplak, hazenoor, vleeskoekje.

Dat kan wel, zei ik, maar bij de curryworst ligt het anders, de naam zegt het al, hij combineert wat het verst weg met wat het dichtstbij is, de curry met de worst. En die combinatie, die gelijkstond met een ontdekking, is tot stand gebracht door mevrouw Brücker en dat gebeurde ergens halverwege de jaren veertig.

Dit is mijn herinnering: ik zit in de keuken van mijn tante in de Brüderstrasse, en in die donkere keuken, waarvan de muren tot aan de lambrisering zijn geverfd met een ivoorkleurige lak, zit ook mevrouw Brücker. Ze woont helemaal boven en vertelt over de zwarthandelaren, sjouwers, zeelieden, de kleine en grote bandieten, de hoeren en pooiers die haar kraam bezoeken. Wat een verhalen allemaal. De fantasie kende geen grenzen. Mevrouw Brücker beweerde dat dat kwam door haar curryworst, die maakte de tongen los, die scherpte de blik.

Zo herinnerde ik het me en ik ging op onderzoek uit, ik informeerde bij familie en kennissen. Mevrouw Brücker? Een paar mensen konden zich haar nog goed voor de geest halen. Ook de patatkraam. Maar of zij de curryworst had uitgevonden? En hoe? Dat kon niemand me vertellen.

Ook mijn moeder, die zich anders altijd van alles tot in het kleinste detail herinnerde, wist niets van de uitvinding van de curryworst. Ze herinnerde zich wel dat mevrouw Brücker een hele tijd had geëxperimenteerd met eikelkoffie, in die tijd was er immers niets te krijgen. Toen ze na de oorlog met haar kraam begon had ze eikelkoffie geschonken. Mijn moeder kon me zelfs het recept nog geven: je raapt eikels, droogt ze in de bakoven, verwijdert de bast, waarna je de vrucht fijnstampt en roostert. Daarna voeg je nog het gebruikelijke koffiesurrogaat toe. De koffie smaakte een beetje bitter. Wie die koffie gedurende een lange periode dronk, verloor volgens mijn moeder langzaam zijn smaak. De eikelkoffie looide je tong. Daardoor konden drinkers van eikelkoffie in de hongerwinter van ’47 zelfs zaagsel in hun brood meebakken. Voor hen smaakte het dan als brood van het beste tarwemeel.

En dan was er nog het verhaal over haar man. Mevrouw Brücker was getrouwd? Ja. Op een dag heeft ze hem de deur uitgezet.

Waarom?

Dat kon mijn moeder me niet vertellen.

De volgende morgen reed ik naar de Brüderstrasse. Het pand was intussen gerenoveerd. De naam van mevrouw Brücker stond – wat ik al had verwacht – niet meer bij de bel. De uitgesleten houten treden waren vervangen door nieuwe, die beslagen waren met messingstrips. Het trappenhuis was helder verlicht en de lamp bleef lang genoeg branden om helemaal naar boven te kunnen lopen. Vroeger brandde hij maar zesendertig treden. Als kinderen deden we wedstrijdjes tegen het licht wie het verst de trap naar de bovenste verdieping op kwam, waar mevrouw Brücker woonde.

Ik liep door de straten van de wijk, smalle straten zonder bomen. Hier woonden vroeger haven- en werfarbeiders. Intussen waren de panden gerenoveerd en de woningen – de binnenstad is vlakbij – luxueus ingericht. In de vroegere melk-, fournituren- en kruidenierswinkels waren nu boetiekjes, hairstudio’s en kunstgaleries gevestigd.

Alleen het papierwinkeltje van meneer Zwerg was er nog. In de smalle etalage stond, te midden van stoffige sigaren-, cigarillo- en bolknakkistjes, een man met een tropenhelm op zijn hoofd en een lange pijp in zijn hand.

Ik vroeg aan meneer Zwerg of mevrouw Brücker nog leefde en zo ja, waar ze woonde.

Wat wilt u van haar, vroeg hij, één brok wantrouwen. De winkel is al verhuurd.

Als bewijs dat ik hem nog van vroeger kende vertelde ik hoe hij een keer, dat moet in 1948 geweest zijn, in een boom was geklommen; de enige boom hier in de buurt die niet tijdens een van de nachtelijke bombardementen was verbrand of waar later, na de oorlog, brandhout van was gemaakt. Het was een iep. Een kat was voor een hond die boom in gevlucht. Hij was hoger en hoger geklommen, tot hij niet meer wist hoe hij terug moest. Een nacht lang had de kat in de boom gezeten, en ook de volgende morgen nog, waarop meneer Zwerg, die bij de stoottroepen had gediend, het beest onder het toeziend oog van talloze nieuwsgierigen achterna was geklommen. Maar de kat was voor hem uit nog hoger de kruin van de boom in gevlucht en opeens zat ook meneer Zwerg boven in de boom en kon niet meer naar beneden. De brandweer moest eraan te pas komen en die haalde ze allebei, meneer Zwerg en de kat, met een ladder weer uit de boom. Zwijgend had hij naar mijn verhaal geluisterd. Hij draaide zich om, haalde zijn linkeroog uit de kas en maakte het met een zakdoek schoon. Wat een tijden waren dat, zei hij. Hij deed het oog terug en snoot zijn neus. Ja, zei hij ten slotte, ik was verrast toen ik daar helemaal boven in de boom zat. Van bovenaf kon ik de afstand niet goed beoordelen.

Van de oude bewoners van het pand was hij de enige die er nog zat. Twee maanden geleden had de nieuwe eigenaar de huur verhoogd. Die viel niet meer op te brengen. Ik zou nog wel willen doorgaan, ook al word ik volgend jaar tachtig. Op die manier blijf je onder de mensen komen. Pensioen? Dat wel. Te veel om te sterven, te weinig om te leven. Nu komt hier een vinotheek. Ik dacht eerst dat dat een soort muziekwinkel was. Mevrouw Brücker? Nee, die is allang weg. Die leeft vast niet meer.

Ik heb haar toen toch nog ontmoet. Ze zat bij het raam te breien. De zon scheen gedempt door de vitrage. Het rook naar olie, boenwas en ouderdom. Beneden in de hal zaten rechts en links tegen de muren veel oude vrouwen en een paar oude mannen, vilten pantoffels aan hun voeten, orthopedische manchetten om hun polsen. Ze staarden me aan alsof ze al dagen op mijn komst hadden zitten wachten. Tweedrieënveertig had de portier gezegd toen ik hem naar de kamer vroeg. Ik was naar het bevolkingsregister gegaan, waar ze me haar adres hadden gegeven, een gemeentelijk bejaardentehuis in Harburg.

Ik herkende haar niet. Haar haar was grijs, net als toen ik haar de laatste keer had gezien, maar intussen was het dun geworden, haar neus leek gegroeid, haar kin ook. Het vroeger stralende blauw van haar ogen was melkachtig. Maar de knobbels aan haar vingergewrichten waren verdwenen.

Ze beweerde dat ze zich mij nog heel goed herinnerde. Als jongen kwam je op bezoek, hè, en dan at je bij Hilde in de keuken. Later kwam je wel eens bij de kraam. En toen vroeg ze of ze mijn gezicht mocht aanraken. Ze legde haar breiwerk neer. Ik voelde haar handen, een vluchtig, tastend zoeken. Tere, zachte handpalmen. De jicht is verdwenen, maar nu kan ik niks meer zien. De Almachtige geeft hier wat en neemt daar wat. Je hebt helemaal geen baard meer, en je haar is ook niet meer zo lang. Ze keek omhoog mijn kant op, maar toch een eindje langs me heen, alsof er iemand achter me stond. Onlangs was hier iemand, zei ze, die me een tijdschrift wilde aansmeren. Ik koop niks.

Toen ik begon te praten, corrigeerde ze haar blik en keek me zo nu en dan in de ogen. Ik wilde alleen iets vragen, zei ik. Of ik het me goed herinnerde dat zij vlak na de oorlog de curryworst had uitgevonden?

Curryworst? Nee, zei ze, ik heb alleen een patatkraam gehad.

Even dacht ik dat ik er misschien beter aan had gedaan haar helemaal niet op te zoeken om te informeren. Dan had ik nu nog steeds een verhaal in mijn hoofd gehad waarin die twee dingen met elkaar verbonden waren, een smaak en mijn kinderjaren. Nu, na dit bezoek, kon ik net zo goed zelf iets verzinnen.

Ze lachte, alsof ze kon zien hoe hulpeloos, hoe teleurgesteld ik me voelde, zonder dat ik dat hoefde te verbergen.

Jawel, zei ze, het klopt, maar niemand hier wil dat geloven. Ze hebben alleen gelachen toen ik het vertelde. Ze zeiden dat ik fantaseerde. Ik ga tegenwoordig nog maar zelden naar beneden. Ja, zei ze, ik heb de curryworst ontdekt.

En hoe?

Dat is een lang verhaal, zei ze. Dat is niet een-twee-drie verteld.

Ik heb alle tijd.

Misschien, zei ze, kun je de volgende keer een stuk taart meebrengen. Dan zet ik koffie.

Zeven keer ben ik naar Harburg gegaan, zeven middagen de geur van boenwas, lysol en oude talg, zeven keer hielp ik haar de langzaam in de avond overgaande middagen te bekorten. Tegen mij zei ze jij en jou. Ik ouder gewoonte tegen haar u.

Je verwacht niks meer, zei ze, en dan ook nog eens niks meer kunnen zien. Zeven keer taart, zeven keer zware zoete grote punten: aardbeienkwark, sacher, mandarijnen-slagroom, mokka-slagroom, zeven keer bracht een vriendelijke dienstweigeraar, die Hugo heette, roze pilletjes tegen hoge bloeddruk, zeven keer werd mijn geduld op de proef gesteld, zag ik haar breien, vlug en gelijkmatig tikten de breinaalden. Onder mijn ogen ontstond het voorpand van een trui voor haar achterkleinzoon, een klein breikunstwerk, een wollen landschap. Als iemand tegen me had gezegd dat dat het werk van een blinde was – ik zou het niet geloofd hebben. Soms verdacht ik haar ervan dat ze helemaal niet blind was, maar dan tastte ze weer naar de breinaalden in de trui en ging ze verder met haar verhaal, soms met onderbrekingen wanneer ze nadenkend de steken telde, de rand bevoelde, naar de andere draad zocht – ze moest immers met twee, soms zelfs met nog meer draden werken –, de breinaald langzaam maar trefzeker in de mazen stak, in zichzelf gekeerd over me heen keek om vervolgens zonder enige haast, maar ook zonder enige aarzeling verder te breien, ze vertelde over de onontkoombare en toevallige gebeurtenissen, wie en wat er allemaal een rol hadden gespeeld bij de ontdekking van de curryworst: een bootsman van de marine, een zilveren ruiterinsigne, driehonderd eekhoornvellen, twaalf vaste kuub hout, een whisky drinkende worstfabrikante, een Engelse intendance-officier en een rossige Engelse schoonheid, drie ketchupflessen, chloroform, mijn vader, een lachdroom en nog veel meer. Dat alles vertelde ze bij stukjes en beetjes, het einde voor zich uit schuivend, met gewaagde vooruit- en terugblikken, zodat ik gedwongen ben om te selecteren, recht te buigen, ik laat het verhaal beginnen op 29 april 1945, op een zondag. Het weer in Hamburg: overwegend zwaarbewolkt, droog. Temperatuur van 1,9 tot 8,9 graden.

2.00 uur: Huwelijksinzegening Hitler en Eva Braun. Getuigen: Bormann en Goebbels.

3.30 uur: Hitler dicteert zijn politieke testament. Admiraal Dönitz moet hem opvolgen als staatshoofd en opperbevelhebber.

5.30 uur: De Engelsen steken bij Artlenburg de Elbe over.

Hamburg moet als vesting tot de laatste man worden verdedigd. Er worden versperringen gebouwd, de landstorm wordt opgeroepen, de ‘heldenrovers’ stropen de ziekenhuizen af, de laatste, de allerlaatste, de allerallerlaatste krachten worden gemobiliseerd voor het front, zo ook bootsman Bremer, die in Oslo bij de staf van de admiraal de zeekaartenkamer had geleid. Daar was hij sinds het voorjaar van ’44 zo goed als onmisbaar geweest, tot hij met verlof naar huis mocht en ook was gegaan, naar Braunschweig. Hij had zijn vrouw bezocht en voor het eerst zijn zoontje van bijna een jaar gezien en zich ervan kunnen overtuigen dat hij al tandjes kreeg en papa kon zeggen. Daarna was hij weer teruggereisd naar het zeekaartendepot, was in een afgeladen trein in Hamburg gearriveerd, vandaar met een vrachtauto van het leger naar Plön gebracht, de volgende dag door een paard en wagen meegenomen naar Kiel, waar hij zich dacht in te schepen naar Oslo. Maar in Kiel had hij bevel gekregen zich bij een antitankeenheid te voegen en was na een driedaagse opleiding in het gebruik van pantservuisten naar Hamburg gestuurd, waar hij zich moest melden bij zijn nieuwe eenheid, die in de eindstrijd op de Lüneburger Heide zou worden ingezet.

Tegen de middag was hij in Hamburg aangekomen, had iets van zijn proviand – twee sneetjes commiesbrood en een blikje leverworst – gegeten en was door de stad gelopen. Hij kende Hamburg van vroegere bezoeken, maar de straten waren onherkenbaar. Een paar gevels stonden nog overeind, met daarachter de piekerig uitgebrande ruïne van de toren van de Katharinenkirche. Het was koud. Een uit het noordwesten aandrijvende wolk schoof voor de zon. Door de straat zag Bremer de schaduw zijn kant opschuiven en dat leek hem een slecht voorteken. Langs de straat kapotte stenen, verkoolde balken, brokstukken van zandsteenplaten die eens het portaal van een gebouw hadden gevormd, een deel van de trap stond nog overeind, maar leidde naar het niets. Er waren maar weinig mensen op straat, twee vrouwen trokken een kleine handkar achter zich aan, een, twee vrachtauto’s van de Wehrmacht met houtgasgeneratoren reden voorbij, een door een paard getrokken auto met drie wielen. Bremer vroeg waar een bioscoop was. Hij werd naar Knopfs Lichtspielhalle op de Reeperbahn gestuurd. Hij liep naar de Millerntor, van daaruit naar de Reeperbahn. Hoeren met magere benen stonden grauw en afgetobd in de portieken. In de avondvoorstelling werd Wunschkonzert gedraaid. Voor de kassa stond een lange rij. Verder kon je voor je geld immers niets meer krijgen.

Neemt u me niet kwalijk, zei hij, omdat hij de vrouw die achter hem was komen staan met zijn bagage opzij had geduwd.

Geeft niet, zei Lena Brücker. Ze was meteen na haar werk bij de voedseldistributie naar huis gegaan, had zich verkleed en, omdat zo nu en dan de zon door de wolken brak, haar mantelpakje aangetrokken. Haar rok had ze voor dit voorjaar iets korter gemaakt. Haar benen mochten er zijn, nog wel, dacht ze, want over drie, vier jaar zou ze voor zo’n korte rok te oud zijn. Ze had haar benen ingewreven met een lichtbruine kousenkleur, de plekken die wat te donker waren geworden uitgesmeerd en daarna voor de spiegel een dunne zwarte streep over haar kuiten getrokken. Als ze minstens drie passen bij de spiegel vandaan stond, leek het alsof ze zijden kousen aanhad. Op de Grossneumarkt rook het naar brand en natte mortel. Bij de Millerntor was de afgelopen nacht een huis door een brandbom getroffen. De puinhopen smeulden nog. De struiken in de voortuin waren door de plotselinge hitte groen uitgelopen, wat te dicht bij de ruïne stond was verdord, een paar takjes waren zelfs verkoold. Ze liep langs Café Heinze, waarvan alleen de voorgevel nog overeind stond. Naast de ingang was op een bord nog te lezen: Swingen verboden! Rijkscultuurkamer. Het puin op het trottoir werd allang niet meer opgeruimd. De bars waren gesloten, geen dansen, geen striptease. Ze arriveerde bij Knopfs Lichtspielhalle, buiten adem, zag de rij, dacht: hopelijk kom ik er nog in, sloot aan achter een soldaat van de marine, een jonge bootsman.

Zo waren Hermann Bremer en Lena Brücker hier stap voor stap achter elkaar komen te staan, en hij had haar geraakt met zijn bagage, een plunjezak met daarop een opgerold grijsgroen gespikkeld dekzeil. Geeft niet. Pas door een toeval raakten ze met elkaar aan de praat. Zij zocht in haar handtas naar haar portemonnee, daarbij viel de sleutel van haar voordeur op de grond. Hij bukte zich, zij bukte zich, ze stootten met hun hoofden tegen elkaar, niet hard, niet pijnlijk, hij voelde alleen haar haar in zijn gezicht, zacht, blond. Hij gaf haar de sleutel. Wat was haar het eerst opgevallen? Zijn ogen? Nee, zijn sproeten, hij had sproeten op zijn neus, donkerblond haar. Hij had mijn zoon kunnen zijn. Maar hij zag er nog jonger uit dan hij was, vierentwintig was hij toen. Ik dacht even: hij is negentien, misschien twintig. Hij zag er aardig uit, zo mager en hongerig. Hij was een beetje verlegen en onzeker, maar met een open blik. Verder dacht ik nergens aan. Op dat moment nog niet. Ik vertelde hem over de film die ik de week daarvoor had gezien: Es war eine rauschende Ballnacht. Naar de film gaan was het enige vertier, als het licht tenminste niet weer eens uitviel.

Ze wilde weten op welke eenheden hij voer. Ze vroeg het met het juiste formulering. Dat kregen ze immers dagelijks te horen en te lezen: zware eenheden, slagschepen, pantserkruisers, zware kruisers. Alleen was er, afgezien van de Prinz Eugen, van de zware eenheden niets meer over. Maar lichte eenheden bestonden nog wel, torpedoboten, jagers, mijnenvegers. En dan de duikboten.

Nee, hij had de laatste tijd bij de staf van de admiraal in Oslo gezeten, afdeling zeekaarten. Hij had in het Nauw van Calais op een torpedobootjager gevaren, en daarna op een voorpostboot. In de bioscoop zaten ze naast elkaar op krakende stoelen, de verwarming deed het niet. Ze had het koud in haar mantelpakje. Het weekjournaal: lachende Duitse soldaten reden voorbij om ergens aan de Oder een Russische aanval af te slaan. In het voorprogramma een stukje van de volgende film: Kolberg. Gneisenau en Nettelback. Kristina Söderbaum, vanwege haar rollen ook wel de rijksdrenkeling genoemd, lacht en huilt. Nog tijdens het voorprogramma – Kolberg stond in brand – begonnen buiten de sirenes te loeien. Het licht in de zaal ging aan, flikkerde, viel uit. Licht van zaklantaarns. De toeschouwers wurmden zich door de twee deuren van de zaal, renden in de richting van de grote bunker bij de Reeperbahn. Zij wilde in geen geval naar een grote bunker. Liever naar een willekeurige schuilkelder. Een van die grote bunkers had pasgeleden namelijk pal voor de ingang een voltreffer gekregen. Er was een vuurstorm door de bunker geraasd. Later hadden de mensen aan de leidingen gehangen, verkoold en klein als poppen. Lena Brücker rende naar een huis, volgde de witte pijl: schuilkelder, Bremer kwam achter haar aan.

Iemand van de luchtbeschermingsdienst, een oude man met een tic in zijn gezicht, deed de stalen deur achter hen dicht. Lena Brücker en Bremer gingen op een houten bank zitten. Tegenover hen zaten de bewoners, een paar oude mannen, drie kinderen, een aantal vrouwen, met naast zich koffers en tassen, dekens en veren bedden om hun schouders geslagen.

De mensen staarden naar hen. Waarschijnlijk dachten ze: moeder en zoon. Of: een liefdespaar. De man van de luchtbescherming, met een stalen helm op zijn hoofd, kauwde, keek naar hen. Wat zou hij gedacht hebben? Daar heb je weer zo’n rijpe vrouw die een jonge knaap aan de haak heeft geslagen. Moet je zien hoe die twee de koppen bij elkaar steken. De rok was tamelijk kort. Er was een flink stuk van haar dijen te zien. Ze droeg geen kousen, waar ze haar benen over elkaar had geslagen was de verf verdwenen en kon je de lichte, blote huid zien. Maar een hoer was het ook niet. Zelfs niet zo’n amateurhoer. Hun zaken gingen slecht, heel slecht zelfs. Er waren immers ontzettend veel alleenstaande vrouwen. Echtgenoot gesneuveld of aan het front. De vrouwen liepen de mannen achterna. De man van de luchtbescherming haalde een stukje roggebrood uit zijn jaszak. Hij kauwde en staarde naar Lena Brücker. Overal vrouwen, kinderen, oude mensen. En daar zit zo’n jongen van de marine. Moet je ze zien fluisteren. Ze hebben elkaar vast op een dansfeest leren kennen, privé natuurlijk, openbare zijn immers verboden. Geen openbaar vertier meer terwijl vaders en zonen vechten. En sneuvelen. Om de zes seconden sneuvelt er een Duitse soldaat. Maar feesten zijn niet te verbieden, vrolijkheid, de behoefte om te lachen, juist als er zo weinig te lachen valt.

De man boog naar voren en probeerde iets op te vangen van het gesprek tussen de twee. Maar wat hoorde hij? Centrale, kaartenkamer, zeekaarten. Bremer vertelde fluisterend over zeekaarten die moesten worden opgerold, opgevouwen, genummerd en alfabetisch gerangschikt. Zijn taak bij de staf in Oslo was de kaarten vergelijken met nieuwe of ze vervangen.

Daarbij moest je opletten dat je niets verwisselde. De kaarten moesten altijd zo actueel mogelijk zijn. Hij gaf aan waar de voorpostboten lagen, maar vooral waar de mijnenvelden lagen, waar zich een mogelijke invaart of doorvaart bevond. Anders kon het gebeuren, en dat was al voorgekomen, dat Duitse schepen op mijnen liepen die ze zelf hadden gelegd. Hij wilde zich niet interessanter voordoen dan hij was, maar wat hij deed was niet onbelangrijk, en nu had hij, na een verlof in Braunschweig, op de terugreis naar Oslo bevel gekregen zich bij een antitankeenheid te voegen. Begrijpt u, zei hij, ik ben zeeman. Ze knikte. Hij zei niet: ik heb geen ervaring als landmachtsoldaat, dit is pure waanzin. Hij zei niet: ze willen me op het laatste moment nog de dood injagen. Hij liet het niet alleen achterwege omdat hij als man, en zeker als soldaat, zoiets niet kon zeggen, maar ook omdat het niet raadzaam was om het te zeggen tegen iemand die je nog niet goed kende. Er waren nog altijd volksgenoten die defaitisme aangaven. Weliswaar zag hij op haar mantelpakje geen partij-insigne. Maar dat zag je tegenwoordig nog maar zelden. De mensen droegen het onder hun jas, goed afgedekt door hun das.

Plotseling: een dof gerommel in de verte, een gewoel diep in de aarde. De haven, zei Lena Brücker. Ze bombarderen de bunker van de duikboten. Heel ver weg het gedreun van de exploderende bommen. Toen – dichtbij – een ontploffing, een klap, de noodverlichting viel uit, nog een klap, de vloer begon te golven, het gebouw, de kelder deinde als een schip. De kinderen gilden, en ook Bremer had een kreet geslaakt. Lena Brücker sloeg haar arm om zijn schouders. We zijn niet geraakt, het was ergens hiernaast.

Op een schip zie je de vliegtuigen, en ook hoe de bommen vallen, zei hij verontschuldigend, hier word je er een beetje door verrast.

Je went eraan, zei Lena Brücker en ze liet hem los.

De man van de luchtbescherming bescheen met zijn zaklamp de stalen deur. De lichtbundel gleed over de mensen, die in hun dekens gehuld bleven zitten, alsof ze waren ingesneeuwd. En nog steeds dwarrelde er kalk en stof van het plafond.