Oogzenuw

María Gainza

OOGZENUW

Uit het Spaans vertaald door Trijne Vermunt

Uitgeverij Podium
Amsterdam

Deze vertaling werd mede mogelijk gemaakt door een vertaalsubsidie uit het Sur-programma van het ministerie van Buitenlandse Zaken van de Republiek Argentinië.

Obra editada en el marco del Programa ‘Sur’ de Apoyo a las Traducciones del Ministerio de Relaciones Exteriores y Culto de la República Argentina.

Oorspronkelijke titel El nervio óptico

Oorspronkelijke uitgever Editorial Mansalva

© 2014 María Gainza

© 2018 Nederlandse vertaling Trijne Vermunt/Uitgeverij Podium

Omslagontwerp Studio Ron van Roon

Foto auteur Rosana Schoijett

Verzorging e-book Coco Bookmedia

ISBN e-book 978 90 5759 893 7

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, januari 2018

www.uitgeverijpodium.nl

De visuele aspecten van het leven zijn voor mij altijd belangrijker geweest dan de inhoud.

Joseph Brodsky

Ik ga het schilderijtje bekijken, zei Liliana Maresca na het nemen van haar dosis morfine.

Lucrecia Rojas

Voor Azucena

Het hert van Dreux

Dreux leerde ik kennen op een ochtend in de herfst; het hert op de kop af vijf jaar later. Die eerste ochtend was ik met stralende zon thuis vertrokken en begon het ineens, uit het niets, te regenen. Het regende zoals in de Bijbel en binnen een paar minuten waren de smalle straten van Belgrano veranderd in verraderlijke rivieren; vrouwen dromden samen op de straathoeken, zoekend naar het hoogste punt om de oversteek te wagen, een oude vrouw gaf met haar paraplu een mep tegen de zijkant van een bus die niet open wou doen, en winkelbedienden stonden in de deur van de zaak te kijken hoe het water aan de trottoirs likte en brachten vlug de ijzeren schotten aan die ze na de laatste overstroming hadden aangeschaft. Ik had een afspraak om met een groep buitenlanders een privécollectie te gaan bezichtigen. Zo verdiende ik mijn brood en het was geen slechte baan, maar terwijl ik schuilend onder de luifel van een bar op mijn klanten stond te wachten, reed een taxi vlak langs de stoeprand en spatte mijn gele jurkje kletsnat. Drie auto’s later ging de bui liggen, even plotseling als hij was begonnen, en kwam door de laatste regendruppels, die in de lucht leken te hangen als een gordijn van glaskralen, de taxi met mijn klanten aan gereden. Het was een Amerikaans stel van middelbare leeftijd, zij in het wit en hij in het zwart, en ze waren smetteloos en kastdroog, alsof de chauffeur ze net bij de stomerij had afgehaald.

We gingen een huis binnen dat ooit een hôtel particulier met een riante tuin was en nu ingeklemd zat tussen een rationalistisch gebouw en een pronkerig chalet in Californische stijl. Een butler die als een aal tussen het meubilair door gleed, bracht ons naar de woonkamer. Een kwartier later gingen twee schuifdeuren open die tot op dat moment onzichtbaar waren geweest en verscheen de verzamelaarster. Ze keek me aan. Ik keek terug. Zij was duidelijk beter in dat staarspelletje dan ik. Ze was volledig in het grijs gekleed. Rond haar mond tekenden zich de lijntjes van verbittering af van vrouwen van boven de veertig, haar haviksneus was messcherp en op haar kasjmier trui droeg ze een gouden broche in de vorm van een of ander beestje waarvan ik door de afstand die ze tijdens de gehele duur van het bezoek bewaarde, niet heb kunnen achterhalen wat het was.

De vrouw nam me op met dezelfde verbazing waarmee ze de avond ervoor aan de telefoon had gezegd dat ze niet begreep waarom ik per se zelf wilde gaan, terwijl zij de schilderijen net zo goed in haar eentje kon laten zien. In mijn bedrijf was ik directrice, secretaresse, stagiaire en gids ineen, zo werkten die privérondleidingen waarmee ik het hoofd boven water hield, had ik haar proberen uit te leggen, al was het niet in die bewoordingen. ‘Goed, ik merk het al, u bent ambitieus, ik verwacht u morgenochtend om twaalf uur,’ had ze gezegd voor ze ophing. En daar stond ik de volgende dag, druipend van het modderwater, op haar pasgeboende parket. De vrouw liet ander schoeisel voor me halen. Even later trad ik in harige witte pantoffels als gids op voor een groep mensen die geen enkel respect meer voor me hadden. Het enige wat me nog kon redden, was kundig commentaar en een scherpe blik, en ik was min of meer op dreef toen ik stuitte op een schimmel die onder een tinkleurige lucht op me af gegaloppeerd kwam. Ik keek de gastvrouw kort aan; amper een fractie van een seconde, maar mijn ogen waren niet in staat iemand voor de gek te houden. Ze glimlachte voldaan. ‘Alfred de Dreux. Wordt die niet behandeld op de universiteit? Negentiende eeuw?’ zei ze terwijl ze een sigaret aanstak in een ivoren pijpje tussen haar lange vingers, waarop ze overduidelijk trots was.

‘Natuurlijk. Het is een magnifiek schilderij,’ zei ik.

Dat was twee keer gelogen: ik had nog nooit van Dreux gehoord en het schilderij vond ik alleen maar mooi, goed geschilderd, maar niet meer dan dat.

‘Nee maar,’ zei ze, en ze blies de rook uit in een volmaakte kring, die door de ruimte mijn kant op dreef.

De Amerikanen glimlachten vlak, gekunsteld en in zwart-wit, zoals op de puzzel van Jorge de la Vega.

Zoals ik al zei, zag ik het hert van Dreux vijf jaar later, toen ik op een eveneens stormachtige aprilochtend een wandeling maakte naar het Museo de Arte Decorativo. Ik was alleen — dat ben ik het liefst wanneer ik iets voor het eerst zie — en had me tegen de regen gewapend met een schitterend paar halfhoge rubberlaarzen. Misschien had het dragen van waardig schoeisel er iets mee te maken, maar dit keer was mijn ontmoeting met Dreux overdonderend, wat A.S. Byatt the kick galvanic zou noemen. Het wees me er nog maar eens op dat in de kunst alles draait om het verschil tussen mooi vinden en gegrepen worden, en dat de factoren die je beleving bepalen meestal buitengewoon onbenullig zijn. Meteen toen ik het hert zag, voelde ik de opwinding die door sommigen wordt omschreven als vlinders in de buik, maar die zich bij mij op beduidend minder poëtische wijze manifesteert. Iedere keer als ik in de ban raak van een schilderij, is het dezelfde afgang. Ik heb me laten vertellen dat het de dopamine is die vrijkomt in de hersenen en de bloeddruk verhoogt. Stendhal beschreef het als volgt: ‘Toen ik uit de Santa Croce kwam, had ik hartkloppingen; ik voelde dat het leven uit me was weggevloeid, ik was bang om te vallen.’ Twee eeuwen later werd dat fenomeen door een verpleegster van de spoedeisende hulp van het Santa Maria Nuova-ziekenhuis, verontrust over de vele toeristen die bij het zien van de beelden van Michelangelo in een soort zinnelijk coma raakten, het stendhalsyndroom gedoopt.

Die ochtend liep ik om tot mezelf te komen weg, de wintertuin in. Ik wankelde alsof ik over een scheepsdek liep, schommelend van de ene naar de andere kant, mijn ogen als op hol geslagen kompassen. Ik schepte een luchtje en liep weer terug, mentaal voorbereid op de ontmoeting, en het was een opluchting te zien dat de Dreux er nog steeds hing. Hij bevond zich in de vroegere eetzaal in Franse barok van de familie Errázuriz, een kopie van een vertrek in Versailles; een grote, maar geen immense ruimte die in de herfst aangenaam warm zou kunnen zijn dankzij het zonlicht dat door de grote ramen aan de tuinzijde naar binnen schijnt, maar toch altijd ijskoud is omdat de mensen van de beveiliging de luxaflex dichthouden en denken dat een straalkacheltje ter grootte van een baksteen het wel alleen afkan.

Eigenlijk hangen er in die zaal twee Dreux, twee jachttaferelen die dateren van halverwege de negentiende eeuw, maar mijn blik gaat als vanzelf naar een van de twee, en al blijft het beschrijven van schilderijen een crime, ik heb geen andere keus: het is een staand doek, waarop een meute honden een hert insluit; het gevecht tussen de dieren is samengebald onder aan het doek, en aan de bovenkant, waarvan ik zou zweren dat die later is toegevoegd om het werk aan te passen aan de hoge plafonds in de eetzaal, is een landschap te zien met een lichtblauwe hemel, onstuimige wolken en een boom van onbestemde soort. Het is een tamelijk conventioneel schilderij, dat zal ik niet ontkennen, en toch word ik erdoor aangetrokken. Sterker nog, het maakt me nerveus.

Alfred de Dreux was zeven jaar oud toen hij, tijdens een bezoek aan Siena met zijn peetoom, de grote Géricault ontmoette, de martelaar van de Franse romantiek. Géricault was in de stad om de lijnen van Simone Martini te bestuderen. Hij wilde de portretkunst de kracht teruggeven die ze op een onbewaakt moment was kwijtgeraakt, en toen hij een blik wierp op de gereserveerde Alfred, zag hij in hem een voortreffelijk model. Hij portretteerde hem gezeten op een paar rotsblokken op een middag dat de föhn, die de wangen van de jongen deed gloeien, waaide vanuit de heuvels rond Siena. In werkelijkheid maakte hij het portret in zijn atelier en verzon hij de rest. Het is een indringend schilderij, atypisch voor een tijd waarin kinderen enkel werden gezien als minivolwassenen: de jonge Alfred verrast door zijn levendige ogen en sanguinisch temperament.

Het was kennelijk zo’n ontmoeting die bepalend is voor iemands leven of een pact bezegelt, want toen Alfred Géricault twee maanden later opzocht in diens atelier in Parijs, ontdekte hij dat de meester niet alleen epische taferelen van zwalkende vlotten maakte en huiveringwekkende portretten van krankzinnigen; Géricault schilderde ook dieren in hun zuiverste vorm: paarden, leeuwen en tijgers, geobserveerd met dezelfde scherpzinnigheid waarmee hij mensen observeerde. Die beelden maakten veel indruk op de ontvankelijke geest van de jonge Alfred en toen de hertog van Orléans vele jaren later op zoek was naar een schilder om zijn paarden te vereeuwigen, koos hij uit honderden kandidaten Dreux, wat hem de naam opleverde van beste paardenschilder van Frankrijk. Na de revolutie van 1848 komt zijn virtuositeit Napoleon iii ter ore en toen die met zijn gezin naar Engeland moest emigreren, nodigde hij de schilder meermaals uit om ruiterportretten van hem te komen maken. Dreux stierf op zijn vijftigste in Parijs aan een leverabces, opgelopen tijdens zijn verblijf in Engeland, al ging in de salons het gerucht dat dat abces in werkelijkheid een sabelwond was die hem tijdens een duel was toegebracht door Fleury, de adjudant van de keizer, om redenen die het hof in ballingschap angstvallig verborgen hield.

Wat zou de visite van Errázuriz van deze schilderijen hebben gevonden? Zou iemand ooit zijn blijven stilstaan om naar de Dreux te kijken? Of zouden ze voor hen onzichtbaar zijn geweest als beige behangpapier? Ik stel me voor hoe ze aan tafel zitten. Het voorgerecht is net afgeruimd wanneer de deur opengaat en de maître binnenkomt met het vlees, gepresenteerd op een bed van kruiden en gestoomde aardappels, met een klontje verse boter en wat versgesneden peterselie; achter hem loopt een bediende met de bewerkte zilveren juskom. Iemand zegt iets over de stand van de onderhandelingen met Chili: er komt geen oorlog. De heer Errázuriz is ingevoerd in de materie; hij is per slot van rekening de Chileense ambassadeur. Zijn echtgenote Josefina, die hier nieuw is en daarom nog denkt dat het de bedoeling is dat ze belangstelling toont voor de conversatie van de mannen, glimlacht maar gluurt vanuit haar ooghoeken naar het rimpelige gelaat van de dame rechts van haar, en bedenkt verontrust dat zij er binnenkort ook zo uit zal zien. Alsof ze de tijd wil terugdraaien, heft ze af en toe haar handen op en schudt er licht mee om het bloed te laten zakken en het wit van haar huid te accentueren. Straks als ze van tafel gaan, zal ze troost zoeken in een spelletje whist. De enige die naar het schilderij kijkt is de oudere dame, mevrouw de Alvear, die ooit de sopraan Regina Pacini was: haar blik gaat van het nog levende hert op het schilderij naar het andere, dood en in fijne tranches opgediend op haar bord. In het renaissancistische vertrek dat aan de eetzaal grenst, slaat een door houten gebladerte omgeven klok de tijd. Mevrouw de Alvear huivert en wijt het aan de tocht. De laatste tijd kan ze niet goed thuisbrengen wat ze voelt.

Jachttaferelen waren niets buitenissigs in de tijd van Dreux. Ze brachten een voorname sport in beeld die een teken van maatschappelijk aanzien was sinds de Middeleeuwen, toen de jacht een tijdverdrijf van de aristocratie geworden was, of beter gezegd een bezigheid, vaak de enige, waarmee men kon oefenen voor de oorlog en de adel zich en passant kon meten binnen de eigen kringen. Dat de landheren de toegang tot de bossen verboden, was om uitsluitend onder leden van de eigen stand op groot wild te kunnen jagen. Het grofwild was voor hen; de boeren moesten genoegen nemen met de vogels en konijnen die over de omliggende wegen zwierven.

Uit de versmelting van de Siënese school en de Vlaamse schilderkunst kwam eind veertiende eeuw aan de hoven de internationale gotiek voort. Een van de meest oogstrelende voorbeelden is te vinden in het middeleeuwse handschrift dat bekendstaat als De zeer rijke uren van de hertog van Berry. In de kalender in dat werk wordt op de afbeelding bij december midden in het bos een everzwijn omsingeld door een groep honden; het lijkt een Dreux in miniatuur. Het zou goed kunnen dat die illustraties de schilder onder ogen zijn gekomen tijdens de bezoeken die hij met Napoleon iii bracht aan het kasteel van Chantilly, waar naar ik heb gehoord het werk werd bewaard. Aan het observatievermogen dat Géricault hem had bijgebracht, voegde hij de lome stilering uit het handschrift toe, en met die twee eigenzinnig gecombineerde elementen schiep Dreux beelden waar geen ruimte is: alleen stoffelijke aanwezigheid.

Voel maar welke eeuwenoude symboliek in het schilderij leeft: de krachtmeting tussen goed en kwaad, tussen licht en duisternis. Het hert is afgebeeld een paar seconden voor het sterft. Een van de honden bijt het in de lende; een andere in een poot. Het dier staat op het punt in elkaar te zakken, zijn tong uit zijn bek, zijn hals in een krampachtige torsie, zijn ogen kijken ons aan met dezelfde hulpeloosheid waarmee de haas in Lampedusa’s De tijgerkat naar de prins keek: ‘Don Fabrizio zag hoe twee grote zwarte ogen, waar een groen floers snel overheen trok, hem aanstaarden, zonder verwijt, maar vol van een verbaasde droefheid om de orde der dingen.’ Wat begreep Lampedusa goed hoe de dingen rondwentelen voor ze verdwijnen, hun slingerend slakkenspoor trekken, hun afdruk van transparant en vochtig zilver achterlaten, en dan wegzinken in de herinnering.

Drie jaar geleden ging een oude schoolvriendin wandelen in de buurt van een jachtterrein in Frankrijk. Ze was in Parijs op bezoek bij haar zus, die in de jaren daarvoor een bliksemcarrière had gemaakt bij Lancôme en een Belgische miljonair had leren kennen met wie ze twee kinderen had gekregen. Mijn vriendin was alleen, wisselde voortdurend van baan en had geen geld om te reizen; haar zus stond erop dat ze kwam, zij zou haar ticket betalen.

Toen ze op een vrijdagochtend aankwam, kondigde haar zus aan dat ze waren uitgenodigd om het weekend door te brengen op een kasteel op het platteland. Ze reden nog diezelfde middag weg, ook al zag het ernaar uit dat het zou gaan regenen. De lucht was drukkend en meteen nadat ze op het kasteel arriveerden, barstte het onweer los. Ontvoerd door een zacht donzen dekbed sliep mijn vriendin een gat in de dag. Ik stel me voor dat ze terwijl ze haar gezicht stond te wassen, werd opgeschrikt door het galmen van de gong dat de lunch aankondigde, en zich naar beneden haastte. Toen zij haar opwachting maakte liepen er al een twintigtal genodigden rond in de tuin; als zombies schuifelden ze in de richting van een tafel onder een tentzeil. Ze liep hen achterna. Even later verscheen ook haar zus, die aan het andere uiteinde van de tafel ging zitten; het ski-jack van de avond ervoor had ze ingeruild voor een groene loden jas. Af en toe tilde de wind een stuk zeil op en was de tuin te zien, de vijver waar een dikke laag bladeren het zicht op het water ontnam, de enorme bomen die nog nadruppelden van de nachtelijke bui, bomen die zo oud waren dat bij een aantal de takken gestut hadden moeten worden met roestige balken; gekromde reuzen op krukken. Mijn vriendin was even in gesprek met een architectenstel, maar omdat de herfstlucht koud was, schoof ze zodra het kon haar stoel in de zon om een beetje op te warmen. De rest van de tafel zat nog aan de koffie toen ze zei dat ze even de benen ging strekken, sinds haar negende lang als die van een hinde. Een Franse jongen bood aan met haar mee te gaan. Hij stelde voor tot aan het eind van de grote laan te lopen en terug.

Ze liepen langzaam, het pad was modderig en de wind blies door de casuarina’s. ‘Het is de tijd van de hazen, wie weet zien we er eentje,’ zei de jongen. Toen ze aan het einde van de laan waren, keerden ze om. In de verte, in het aangrenzende bos, klonk een hoorn. Iemand riep de honden terug. Op dat moment zakte een laars van mijn vriendin weg in de blubber. Ze probeerde hem los te wringen. Haar metgezel, die een halve meter verderop stond, bood haar een hand aan, maar ze weigerde: ‘Het lukt wel alleen,’ mompelde ze ongeduldig; een seconde later drong een afgedwaalde kogel ter hoogte van haar longen haar rug binnen.

Ze viel neer in de modder; de Fransman zei dat haar gezicht slechts verbazing uitdrukte: ‘Was dit het dan?’ leek het te zeggen. ‘Was dat alles?’

Een maand daarvoor was ik haar op straat tegengekomen, we hadden elkaar tien jaar niet gezien en een tijdje staan bij te praten. Ze was een aantrekkelijke vrouw van vijfendertig, ze had een nieuwe vriend en een nieuwe baan bij een veilinghuis, waar ze keihard moest werken en weinig verdiende, maar dat vond ze niet erg want ze was nog niet aan kinderen toe. Zo nu en dan denk ik aan haar, aan het moment waarop haar laars in de modder bleef steken en ze precies in de baan van de kogel bleef staan. En ik weet niet wat ik aan moet met die onnozele, gratuite, hypnotiserende dood, en ik weet ook niet waarom ik het nu vertel, maar ik vermoed dat het altijd zo gaat: je schrijft iets om iets anders te vertellen.

Bedankt, Charly

Toen ik wakker werd, hing er mist. Maar geen gewone mist. Het was alsof er een linnen doek over de wereld was gevallen en alles waar ik vanuit het raam van mijn appartement op uitkeek — het plein met het dorre gras, het standbeeld zonder hoofd van de oorlogsheld, waarvan sinds het bronzen naamplaatje werd gestolen niemand meer weet wie het is, honden die rond de marmeren sokkel snuffelden, hun baasjes in een kring in gesprek — spookachtig loom en zwaar was. Het leek op Londense mist, maar dan zonder het waterig mysterieuze; deze was opaak, droog, en had de kleur van ongepolijst graniet. Hij rukte vanuit het westen op naar de stad. Een twee kilometer brede askolom was onderweg vanuit de delta, waar helikopters al een paar dagen een uit de hand gelopen grasbrand probeerden te blussen. In de voorbije uren waren de luchthavens gesloten en werd het verkeer dat de hoofdstad in wilde, omgeleid door de militaire politie.

Op het journaal werd gezegd dat er geen reden was tot bezorgdheid, de concentratie koolmonoxide in de lucht was laag, maar mij brak het klamme zweet uit. Wanneer ik onder druk sta, heb ik mezelf niet in de hand… Ooit was ik zeeziek op een boot, mijn maag keerde zich om als een goedkope paraplu in de storm; ik was zo ten einde raad dat ik in het water sprong, doof voor mijn klasgenoten die riepen dat er haaien zaten. Wanneer ik me lichamelijk slecht voel, lijkt ieder gevaar, hoe gigantisch ook, onwezenlijk naast de kwelling die ik op dat moment onderga. En nu met die mist wilde ik alleen maar weg. Ik probeerde mijn man aan het verstand te brengen dat we als we de auto namen en naar het zuiden reden, misschien wat schone lucht zouden vinden, een rookvrije zone. Voor ik zwanger was, had ik overtuigingskracht op het corrumperende af, maar de laatste tijd begonnen de reacties van mijn man steevast met het woord ‘nee’.

Ik vertrok in mijn eentje met de auto, mijn privédenkkamertje. Voor ik startte, zette ik mijn zwarte zonnebril op en als ik een chador had gehad, dan zou ik die ook hebben aangetrokken. Ik zette de airco aan, slecht idee, de lucht die uit de blazers kwam prikte als schuurpapier. Ik hoestte, zette hem af en reed over de Avenida Corrientes in zuidelijke richting. Ik wist niet goed waar ik heen zou gaan, maar mijn overlevingsinstinct leidt me altijd naar musea, zoals mensen in de oorlog schuilkelders in vluchtten. Ik herinnerde me een museum aan de andere kant van de stad, dat ik al een tijd links had laten liggen, wat raar was, omdat de schilderijen van mijn lievelingsschilder er hangen. Vanwege bloedverlies had ik enkele weken rust moeten houden en mijn kunstgeschiedenis begon wat roestig te worden. Om er weer in te komen, praatte ik de hele rit tegen mezelf — mijn lippen zo min mogelijk bewegend om bij de stoplichten door de automobilisten naast me niet voor gek te worden aangezien. Op basis van wat nog was blijven hangen, vertelde ik mezelf het verhaal, zo nu en dan hoestend, ook al reed ik met de ramen dicht. Ik was als een paleontoloog die van een opgraving onder de grond komt en met de paar botjes in zijn heuptas het wezen dat hij heeft gevonden begint te reconstrueren.

Cándido López was ervan overtuigd dat je de werkelijkheid moet vervormen als je aan haar kern wil raken. Zijn leermeester Manzoni vatte dat op als een onmiskenbaar teken van een artistieke inborst en stelde hem voor een reis naar Europa te maken. Bij gebrek aan geld trok Cándido door de provincie Buenos Aires om portretten te schilderen en daguerreotypen te maken. Hij deed Carmen de Areco aan en zag er niets schilderbaars, op een blond meisje na dat hij tijdens carnaval leerde kennen; ze had vlechten goudgeel als tarwe en ze was ook al aan de man. Cándido zette zijn reis voort. In een bewaard gebleven kruideniersboekje zijn al zijn inkomsten en uitgaven na te lezen, dorp na dorp: Mercedes, Bragado, San Nicolás de los Arroyos. Daar stoppen de notities, op 12 april 1865: die middag kocht Cándido López lucifers.

Diezelfde dag weigert de Argentijnse president Mitre maarschalk Solano López uit Paraguay toestemming om via de provincie Corrientes af te zakken naar Uruguay om daar de Witte Partij te hulp te schieten. Als antwoord neemt Solano López twee schepen van de Argentijnse vloot in. ‘Dood aan de tiran!’ scanderen de inwoners van Buenos Aires voor de presidentswoning. Argentinië sluit een verbond met Brazilië en Uruguay tegen Paraguay. Zo begon de Oorlog van de Drievoudige Alliantie. Voorwendsel was het tegenhouden van López’ dictatuur, maar een oorlog vertelt altijd ten minste twee verhalen. En bij deze is het vrij bevaren van de rivier de Paraguay het achterliggend motief. Voor de oeverbewoners is het meer een burgeroorlog dan een oorlog met een ander land. Maar Cándido López komt uit Buenos Aires en is een aanhanger van Mitre, en wanneer Mitre de oorlog verklaart, meldt hij zich nog diezelfde dag aan bij het bataljon van de Nationale Garde dat gerekruteerd wordt in San Nicolás. Volgens sommigen deed hij het om de blondine uit Areco te vergeten, volgens anderen wilde hij verslag doen van de strijd. In zijn leren tas zaten potloden en een schrift. Manzoni waarschuwde hem: ‘U maakt uw toekomst als schilder kapot.’

WAS ME IK BEN FIES, schrijven kinderen op de motorkap van geparkeerde auto’s; de as valt traag en maakt de werkelijkheid onscherp. De stad lijkt één grote grauwschildering. Ik zie dat de bestuurder van de auto naast me een mondkapje draagt, en ik, die zo doodsbang was, voel me ineens immuun voor de as. Mijn gedachten zijn afgedwaald: de kleine geneugten in mijn leven staan altijd half buiten de werkelijkheid. Zacht hamergeklop brengt me weer bij de les. Mijn buik is gegroeid de afgelopen maand. Of het een jongen of een meisje wordt weet ik nog niet, maar wat het ook wordt, voor dit wezentje is alles toekomst, alles is nog te bezien, en op een betere plek dan daarbinnen in zijn thermen kan het niet zitten. Ik moet denken aan een mierzoet wijsje dat mijn moeder voor me zong om me in slaap te sussen, ‘qué será, será’ luidde de tekst, en mijn hart kromp ineen omdat ik het opvatte als vraag, in plaats van een manier om het lot te aanvaarden. Hoe moet ik in godsnaam weten wat er gaat gebeuren? Stom lied, mijn hele kindertijd verpest met zoeken naar een antwoord.

De gardisten van het bataljon uit San Nicolás steken de rivier de Batel over met het water tot aan hun middel; ze doorwaden moerassen, ploegen door rulle zandvlakten; na vier dagen lopen zien ze de eerste doden. In zijn vrije uren maakt Cándido López op de oever schetsen van de legers. ‘Het is verdrietig om zoveel verwoesting te zien,’ noteert hij wanneer ze hun kamp hebben opgeslagen vlak bij enkele kinderlijkjes, zo uitgemergeld dat ze geen vlam vatten op de brandstapel. ’s Avonds wordt er door de soldaten niet meer gepraat en bij het in slaap vallen zakken ze in elkaar: ze zouden ongemerkt van de slaap de dood in kunnen glijden. Op een dag laat generaal Mitre luitenant Cándido López naar zijn tent komen. Hij is vastgelopen in zijn vertaling van De goddelijke komedie, heeft zijn woordenboek Italiaans-Spaans laten liggen in het vorige kamp en zoekt afleiding terwijl hij wacht op de soldaat die het is gaan halen. Daarom heeft hij Cándido laten komen, en nu vraagt hij hem naar zijn schetsen. ‘Goed bewaren,’ zegt hij als hij ze ziet, ‘die komen op een dag de geschiedkunde van pas.’ En terwijl hij de tekeningen opzijschuift, voegt hij eraan toe: ‘Maar genoeg over ons, laten we het over Dante hebben.’ Het woordenboek komt nooit aan; een paar uur later geeft Mitre het bevel om naar Curupaytí te marcheren; aangezien hij de hel niet kan vertalen, gaat hij er zelf een hoofdrol in spelen.