KOOS NEUVEL & CAROLINE DE PATER

’t is hier een gekkenhuis

De ommezwaai in de geestelijke gezondheidszorg

Uitgeverij Podium
Amsterdam

Dit boek is mede mogelijk gemaakt door een projectsubsidie van Stichting CCAF, Stichting Koningsheide, Stichting tot Steun VCVGZ en ZonMw.

© 2018 Koos Neuvel en Caroline de Pater

Omslagontwerp Ontwerpstudio bij Barbara

Beeld omslag Plainpicture/Carsten Görling

Verzorging e-book Coco Bookmedia

Foto auteurs Ruud Pos

ISBN e-book 978 90 5759 897 5

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, maart 2018

www.uitgeverijpodium.nl

Tussen vier muren leer je maar zelden iets goeds, dat is begrijpelijk, maar toch is het waar dat er mensen zijn die je niet zomaar vrij kunt laten rondlopen, alsof ze niets mankeren. En vandaar dat ik wat mij betreft weinig of geen hoop meer heb. Misschien, heel misschien zou ik op het platteland inderdaad tijdelijk genezen.

Vincent van Gogh aan Theo van Gogh, 17 maart 1890

Voor Nora
Superhero learns to fly

1   Terreinverkenningen

Op een ochtend waarin het maar niet licht wil worden, in de eerste week van 2016, zetten we de eerste stappen op voor ons onbekend terrein. We reizen in oostelijke richting, naar een gemeente waarvan we nauwelijks weten of we die een dorp of een stad moeten noemen. Eigenlijk zijn het drie aan elkaar vastgeketende, ooit geheel zelfstandig bestuurde dorpen die in de loop der jaren uit hun voegen zijn gegroeid, en waar inmiddels dik boven de 30.000 mensen wonen. Alleen al door die macht van het inwoneraantal heeft de gemeente een heuse stedelijke ambitie gekregen, inclusief een overdekt winkelcentrum en een in onbruik geraakt postkantoor dat omgedoopt is tot cultuurpaleis.

Maar we komen niet om deze gemeente en haar ontwikkeling te leren kennen. Wij komen iets anders doen: ons onderdompelen in de wereld van de geestelijke gezondheidszorg.

Op deze januaridag komen we getweeën van verschillende richtingen naar deze wereld. En daarbij doelen we er niet zozeer op dat de een vanuit Rotterdam en de ander vanuit Amsterdam vertrokken is. Het verschil van richting is vooral een verschil in perspectief.

Caroline kent de wereld van de geestelijke gezondheidszorg goed vanuit het beleid. Zij heeft ervaren hoe lastig het is om vanuit de wereld van kantoor, vergadering en beleidsnota niet losgezongen te raken van de mensen om wie het draait: patiënten en hulpverleners. Haar nieuwsgierigheid is hoe die macrowereld van beleid en politiek uitwerkt op degenen op wie al die maatregelen betrekking hebben. Zij wil inzoomen op de verhalen van de mensen die dagelijks te kampen hebben met psychische problemen, en daarmee aan het licht brengen wat er achter de getallen en woorden in beleidsnota’s schuilgaat.

Koos kent die wereld van ernstige psychiatrische problematiek al vanuit zijn naaste omgeving. Wanneer hij naar het oosten trekt, neemt hij juist ook een verlangen mee om uit te zoomen. Hij wil weten hoe je alle veranderingen in de geestelijke gezondheidszorg, waar hij zelf tegenaan gelopen is, precies moet plaatsen. Hoe kun je bijvoorbeeld zo uitzoomen dat een aantal grote lijnen van verleden naar heden zichtbaar wordt? En vooral ook wil hij de kleine wereld van een psychiatrische instelling op één locatie als een model bezien van de grote wereld van de geestelijke gezondheidszorg; als een zandkorrel die iets over een woestijn zegt.

De reis is niet zomaar een spontane ingeving. Al ergens in 2013 begint er bij ons iets te borrelen. We ontwikkelen een krachtig, maar vooralsnog ietwat onbestemd verlangen om verhalen te vertellen over de levens van mensen met een psychiatrische stoornis voor wie weinig aandacht bestaat. Daartoe willen we voor lange tijd, liefst een paar jaar, participeren in een instelling voor geestelijke gezondheidszorg.

We trekken de stoute schoenen aan en benaderen een ggz-instelling. Na het nodige overleg zet die instelling de deuren wagenwijd voor ons open. We mogen overal kijken, iedereen spreken. De instelling is trots op het vernieuwingsproces waar men op dat moment middenin zit. Er zijn vergaande plannen om te werken aan herstel bij voorheen als uitbehandeld beschouwde mensen. Het zelfstandig gaan wonen van langdurig opgenomen patiënten wordt er krachtig gestimuleerd. En ze proberen in de instelling korte metten te maken met hardhandigheid en dwang; de isoleercel wordt er afgeschaft. Dit alles, vinden onze contactpersonen, mag beslist worden gezien. En bijzonder is het zeker, de geestelijke gezondheidszorg gaat van oudsher namelijk niet erg royaal om met verzoeken tot een kijkje achter de voordeur.

Hoe ruimhartig ook, enige spanning zit er wel tussen ons en de instelling, merken we gaandeweg. Als onafhankelijke auteurs willen wij niet zozeer kijken naar goede bedoelingen — die er altijd in overvloed zijn — maar naar wat daarvan in de praktijk terechtkomt. We hebben de ambitie om als nieuwsgierige buitenstaanders onbelemmerd een blik naar binnen te werpen. We willen daarbij niet aangewezen zijn op de goedkeuring van onze gastvrije gastheer. Om onafhankelijkheid te garanderen, komen wij met de instelling overeen om alles en iedereen zo onherkenbaar mogelijk te maken. Alle namen worden gefingeerd: van de instelling, de locaties, de behandelaars en de cliënten. Onze gastheer figureert daarom als De Regionale Instelling in dit boek. Voor de locaties gebruiken we de fictieve namen ‘Nieuwstad’, ‘Oudestede’ en ‘Universiteitsstad’.

Alle namen onecht, alle verhalen en gebeurtenissen wél echt; zo willen wij de wereld van de geestelijke gezondheidszorg portretteren.

De wereld waarin wij ons gaan onderdompelen, weten we wanneer we Nieuwstad naderen, vormt niet een heel representatieve afspiegeling van de hele geestelijke gezondheidszorg in Nederland. Die wereld is inmiddels groot en divers geworden. Pakweg een miljoen mensen in Nederland is er op een of andere wijze in behandeling. Het gros daarvan slaagt er, ondanks alle ervaren moeilijkheden, in om mee te blijven draaien in de samenleving. Maar om hen gaat het ons hier niet, onze interesse gaat uit naar de mensen bij wie dat niet of maar een beetje lukt.

In de geestelijke gezondheidszorg spreekt men wel over een speciale categorie mensen: personen met een ernstige psychische aandoening. Het zijn de mensen die langdurig in behandeling zijn en problemen op uiteenlopende levensgebieden ervaren: wonen, werken, relaties, noem maar op. Naar schatting zijn er in heel Nederland 280.000 mensen die in deze categorie vallen. Binnen die categorie bestaat nog een ander onderscheid: zij die wel en zij die niet zelfstandig wonen. Zo’n 20.000 mensen in Nederland krijgen het niet voor elkaar om zelfstandig te wonen en hebben een intensieve, vaak langdurige begeleiding nodig in een instelling. En juist naar deze mensen, die tot degenen behoren die er het slechtst aan toe zijn, gaan wij op zoek in Nieuwstad.

Dat er het nodige aan de hand is in de geestelijke gezondheidszorg is vóór aanvang van onze aanwezigheid in De Regionale Instelling al duidelijk. Je hoeft geen expert te zijn om dat te zien. In ieder geval wordt de samenleving op een opvallende manier met heftige ontwikkelingen geconfronteerd: een aanhoudende stroom van mediaberichten over incidenten met verwarde personen; een ontplofte etage, een steekpartij, noem maar op. In die mediaberichten wordt ook steevast, al dan niet terecht, het verband gelegd met een belangrijke, daadwerkelijk bestaande tendens in de geestelijke gezondheidszorg: beddenreductie. Mensen in geestelijke nood worden niet snel meer opgenomen, en al lang opgenomen mensen worden geacht toe te werken naar meer zelfstandigheid, liefst door uit de inrichting te vertrekken en in een eigen (huur)huis te gaan wonen.

Dit aansturen op zelfredzaamheid is in ieder geval het dominante streven in de geestelijke gezondheidszorg geworden. Dat is ook waar het in De Regionale Instelling allemaal om draait. Er rijst daarbij, voordat we aan de slag gaan, een aantal vragen bij ons op. Wat is er, allereerst, in het leven van mensen gebeurd waardoor zij langdurig moesten worden opgenomen en hun zelfredzaamheid min of meer hebben verloren? Welke mate van zelfstandigheid is voor hen nu haalbaar? Staan zij daadwerkelijk te trappelen van ongeduld om de inrichting te verlaten? Wat gebeurt er met zelfstandig wonende mensen met een ernstige psychische aandoening als het helemaal misgaat? Is de samenleving echt bereid om mensen met een psychische handicap niet alleen in haar midden te dulden, maar hun ook een volwaardige plaats te geven?

Grote vraagstukken, die wij vanuit het perspectief van de alledaagse levens van mensen die in een instelling zijn opgenomen, willen belichten.

Met twee hoofden vol gedachten zitten we op deze januariochtend in de bus, terwijl die de afslag van de snelweg neemt en ons afzet bij onze nieuwe standplaats; daar waar we de komende anderhalf jaar met grote regelmaat zullen bivakkeren. We stappen op de stoep en kijken onwennig voor ons uit.

Bij onze eerste verkennende wandeling over het terrein, op die donkere ochtend, ontpopt het monumentale hoofdgebouw zich onmiddellijk als grote blikvanger. Bovendien zijn we onder de indruk van de omvang van het hele terrein. In het midden daarvan bevindt zich een grote tuin, een parkje met vijvers, siereenden en slingerpaadjes. Een stukje verderop een boerderij; als we een bebaarde man met een coltrui aanspreken, zegt die daar zijn dagbesteding te hebben. Aan ruimte geen gebrek, groen in overvloed. Verder is de openheid van het terrein verrassend, er zijn geen hekken omheen. De psychiatrische inrichting loopt nagenoeg ongemerkt over in de dorpsomgeving, al is het nog een flink eindje wandelen naar de dichtstbijzijnde supermarkt.

Het dorp en het ‘gekkenhuis’ zijn in de loop van de tijd ook gevoelsmatig met elkaar verbonden geraakt, horen we naderhand van een verpleegkundige, die geboren en getogen is in het dorp en al zo’n veertig jaar werkzaam is in de instelling. ‘Als je tijdens de kermis een beetje raar deed, zeiden ze: doe normaal man, straks komen ze met de groene wagen.’ Daarmee doelde ze op het busje dat er altijd aankwam wanneer een uit de inrichting weggelopen bewoner moest worden teruggebracht.

Toch is er ook altijd de nodige afstand gebleven, vernemen we nog weer later van Karel, die zo’n dertig jaar op het terrein heeft verbleven en sinds januari 2016 zelfstandig in het dorp woont. Zijn ervaring, nu hij aan de andere kant van het terrein woont, is dat de meeste dorpsbewoners zich alleen bewust zijn van het monumentale hoofdgebouw, en daarvoor halt houden. Daarachter wonen ‘de gekken’, de mensen van wie je ver moet blijven.

Achter dat hoofdgebouw wordt het ook architectonisch onmiskenbaar minder. Daar staat de kale, franjeloze nieuwbouw die zo typerend is voor de jaren zeventig. Terwijl het oude hoofdgebouw met zijn rondingen, torentjes en erkers zich nog fier verheft boven het terrein, staat de nieuwbouw er lamlendig, vaal en bleek, en vooral vroegoud, bij. ‘Het zijn legoblokken, heel erg lelijk,’ zullen we een bewoner geruime tijd later horen zeggen, ‘maar ik zal ze nog missen als ik er niet meer woon.’

Het meest in het oog springende deel van die onooglijke nieuwbouw is een rechthoekig, laag gebouw van meer dan tweehonderd meter lang. Dit gebouw, vertelt een verpleegkundige die ons opvangt wanneer we daar zijn binnengelopen, bestaat uit diverse woonafdelingen waar mensen 24-uurszorg krijgen. De mensen wonen er doorgaans in kleine kamers, zonder eigen slaapvertrek en ook niet altijd met een eigen douche of wc. Elders op het terrein staat een groot aantal huizenblokken, waar bewoners in iets grotere zelfstandigheid leven, maar waar ze tegelijkertijd altijd de zorg kunnen krijgen die ze nodig hebben.

Wanneer we de gebouwen binnenlopen, wordt ook al snel iets anders duidelijk. In niets lijken ze op de comfortabele ziekenhuisgebouwen die voor lichamelijk zieken overal zijn neergezet. Het rechthoekige, lage gebouw heeft geen dubbel glas, het wordt doorsneden door een eindeloos lange rechte gang, met daarin de kale deuren die toegang bieden tot de woonruimtes. De huiselijkheid valt hier zo te zien ver te zoeken.

Genoeg om ons heen gekeken, zeggen we tegen elkaar, tijd om contacten te leggen. We willen stemmen horen. Stemmen horen, niet als een symptoom van een psychotische vertekening van de werkelijkheid, maar als een manier om aan de meerstemmigheid van die werkelijkheid recht te doen.

2   Het schuldgevoel van Margriet — een eerste ontmoeting

Wat doet Margriet hier? Zij is op die januaridag in 2016 een van de eerste stemmen die we beluisteren. Op de afdeling Stabiel Wonen, waar zij met zeven medebewoners verblijft, is zij, ontdekken we snel, een opvallend buitenbeentje. Waar velen moeizaam uit hun woorden komen, slecht articuleren, of voor ons onbegrijpelijke zinnen uitspreken, spreekt zij in heldere, vloeiende volzinnen. Nogal wat bewoners ogen een beetje afgeleefd, van Margriet sta je daarentegen vreemd te kijken wanneer je hoort dat ze al 77 is. Met haar lange zilvergrijze haren straalt ze een kwieke jeugdigheid uit.

Margriet is, voor zover je dat kunt zeggen van iemand die permanent opgenomen is, een vrouw van de wereld. Ze kleedt zich zwierig, alsof ze op het punt staat naar een receptie te gaan, waar ze over van alles en nog wat een onderhoudende conversatie kan voeren. Want een brede interesse heeft ze zeker. Als we de eerste keer haar kleine kamertje betreden, staan we er versteld van hoe volgepropt dat is. Het staat vol met foto’s, maar ook met boeken, grammofoonplaten en dvd’s.

Een paar weken na ons eerste bezoek lopen we op Margriet af. Ze blijkt dan in een geanimeerd gesprek te zijn met een senior verpleegkundige over de componist Sjostakovitsj, over hoe bang die was om opgepakt te worden door de handlangers van Stalin. Het is niet het soort gesprek dat met veel andere bewoners te voeren valt; soms omdat ze sterk in zichzelf gekeerd zijn, en anders omdat ze nog nooit van Sjostakovitsj gehoord hebben. Margriet wel. Zij is onmiskenbaar opgegroeid in een wereld van kunst en cultuur. Ze komt, daarover geen misverstand, uit ‘de hogere standen’.

Ze verblijft hier al vele jaren. Als er wordt gesproken over de noodzaak van beddenreductie en het belang van het zelfstandig wonen, dan moet zij toch, zegt onze intuïtie, als een van de eersten voor een vertrek uit de instelling in aanmerking komen. Sterker nog, waarom is zij niet allang daaruit ontslagen? Op het oog is ze volkomen hersteld. En met haar brede interesse staat ze hoe dan ook al midden in de samenleving. Door welk vreemd, en ongetwijfeld volkomen onterecht, misverstand is zij op deze plek blijven hangen?

Er is iets met Margriet. Hoe gezond ze ook oogt, wie even met haar praat, merkt snel haar kwetsbare kant op. Ze doet weinig moeite om haar kwellingen voor zich te houden, iedereen mag weten hoe slecht het op sommige dagen met haar gaat. ‘Ik heb weer een pistolendag,’ zegt ze dan, en vervolgens houdt ze een denkbeeldig pistool tegen haar slaap en haalt de trekker over. ‘Er zit een slangennest in mijn hoofd,’ voegt ze er ter toelichting doorgaans aan toe. Ze beschrijft het gevoel als een voortdurend aanzwellend en weer afzwakkend piepen, brommen en suizen in haar hoofd. Altijd in het rechterdeel van het hoofd, dat slangengedoe, nooit links.

De klachten van Margriet zijn evident, in ieder geval brengt ze die beeldend naar voren, maar daarom is het nog steeds niet evident waarom zij zo langdurig opgenomen is. Wat is er eigenlijk met haar gebeurd?

Het moet ergens in de jaren negentig zijn geweest, zegt Margriet als ze er eens goed voor gaat zitten. Het precieze jaartal weet ze niet meer en daar denkt ze ook liever niet over na. Ergens in die tijd begint er iets mis te gaan met haar. Toch is het in eerste instantie niets om heel dramatisch over te doen. Margriet heeft dan een druk leven. In haar woonplaats werkt ze voor de plaatselijke VVV, ze is daar hostess en verzorgt rondleidingen, en ze zingt op hoog niveau in een koor. Regelmatig reist ze voor uitvoeringen van de Matthäus-Passion met het koor naar het buitenland.

En dan wordt het haar allemaal te veel. Het gebeurt als ze in de overgang zit en er de nodige problemen in haar gezin zijn. Ze slaapt slecht. Ze heeft het gevoel het allemaal niet meer aan te kunnen.

Als de problemen aanhouden, bezoekt ze haar huisarts. Niet dat ze die man kende, nooit was ze ziek en nooit slikte ze een medicijn, er was geen enkele reden om hem te leren kennen. Nu, als ze eraan terugdenkt, vermoedt Margriet dat ze destijds een burn-out had, hoewel haar huisarts dat begrip helemaal niet in de mond nam. Wel schrijft hij haar onmiddellijk het middel Remeron voor, een antidepressivum. Niets bijzonders, zou je zeggen, maar door dit middel, zegt Margriet nu, is ze wel de wereld van de psychiatrie in gehobbeld. Een wereld waar ze nooit meer uit ontsnapt is.

Het kantelmoment kan ze direct oproepen. Ze is nog maar net begonnen met Remeron wanneer ze bij de piano zit om een zangpartij in te studeren. En ineens gebeurt er iets: er klinkt een oorverdovende herrie in haar hoofd. Het is geen eenmalige uitbarsting. Wanneer het oud en nieuw wordt, slaapt ze dwars door alle herrie van de vuurpijlen heen, ze heeft het gevoel dat er watten in haar hoofd zitten en dat haar hersenen volkomen de kluts kwijt zijn. Ze gaat zich steeds vreemder gedragen. Eindeloos loopt ze rondjes in het park en ze belt aan bij mensen in de buurt voor aandacht en een praatje.

De ene opname volgt na de andere, nooit blijft ze lang thuis. Het wordt een helletocht door de geestelijke gezondheidszorg. Ze ontpopt zich tot een heuse draaideurpatiënt.

Op de PAAZ — de psychiatrische afdeling van een algemeen ziekenhuis — weten ze na al die opnames geen raad meer met haar. Ze sturen haar daarom als ‘uitbehandelde’ naar huis; als ze maar toezegt het antipsychoticum Haldol te blijven gebruiken. Maar thuis gaat het niet beter. Op veel steun van haar man hoeft ze niet te rekenen, die weet zich er geen raad mee, heeft geen idee wat er met haar aan de hand is, vindt het vooral erg lastig allemaal.

Thuis ligt ze de hele dag in bed, al lukt het haar niet om goed te slapen; nachtenlang ligt ze wakker. Ze verwaarloost zichzelf. Even snel eten koken en dan weer het bed in, zo ziet haar dagritme eruit. Een doel in het leven heeft ze niet meer.

Het is een mysterie waarom oververmoeidheid Margriet tot langdurig opgenomen patiënt heeft gemaakt. Herstel van een burn-out vraagt vaker veel tijd, maar blijvende geestelijke beperkingen hoef je er niet aan over te houden. Was er misschien een ‘onderliggende problematiek’, een bijzonder soort kwetsbaarheid, waardoor Margriet zo hard en hardnekkig onderuit is gegaan? Als dat zo is, ligt het voor de hand om die kwetsbaarheid te zoeken in de jeugd.

Ogenschijnlijk is er met die jeugd niets mis. Margriet is onder een uitgesproken gelukkig gesternte geboren, zo gelukkig als je zelden meemaakt. Ze groeide op in nagenoeg ideale omstandigheden. Ze was een kind van rijke ouders die een prachtig, groot huis in Haarlem bezaten. Zo’n huis met veel glas-in-lood, een monumentale trap en een indrukwekkende koepel; en met achter het huis een riante tuin. Haar moeder verzamelde antiek en vol bewondering voor al die kunstschatten kon de kleine Margriet door het huis lopen. Over gebrek aan liefde en aandacht had ze niets te klagen, fantastische ouders waren het, al zegt ze het zelf. En dan ook nog een leuke broer, een die liefst elf jaar ouder was. Wel moest hij tot haar grote verdriet op twintigjarige leeftijd voor drie jaar als soldaat naar Nederlands-Indië, voor een oorlog waar hij getraumatiseerd uit terugkeerde, zonder dat daar ooit een woord aan vuil werd gemaakt. Vanuit het oorlogsgebied schreef hij zulke lieve brieven, Margriet leest ze tot op de dag van vandaag met grote ontroering, altijd weer opnieuw.

In 1947 slaat het noodlot voor de eerste keer toe, als Margriet negen jaar is. Haar moeder sterft, 47 jaar oud, aan borstkanker. Vanaf dan komen er huishoudsters in hun woning en bij gebrek aan een moeder gaat Margriet zich sterk hechten aan deze vrouwen. Maar de een volgt de ander op, in hoog tempo. Wat het opbouwen van warme banden ernstig belemmert. Kwam Margriet op een dag opgetogen van school, zich verheugend op een praatje met de huishoudster, bleek die alweer haar koffers te hebben gepakt. Wat ze eraan overhield was een krachtige verlatingsangst.

Haar vader leed zwaar onder het verlies van zijn aantrekkelijke vrouw. Naderhand heeft een psychiater gezegd dat hij aan een depressie moet hebben geleden, en zijzelf, als kind, trouwens ook. Anderzijds raakte ze er erg vroeg volwassen door, een beetje te vroeg misschien. Enige hulp bij het verwerken van het verdriet kreeg ze niet, ze vroeg daar ook niet om; hulp vragen en krijgen was in die tijd ook allerminst gebruikelijk.

In 1954 sterft haar vader, onverwacht, in een week tijd, op 64-jarige leeftijd aan een longziekte. Hij was al op leeftijd, tegen de vijftig, toen Margriet geboren werd. Wanneer hij zijn einde voelt naderen, zegt hij tegen haar broer dat die beter onmiddellijk kan emigreren, naar Nieuw-Zeeland. Nooit zal Margriet het beeld van haar vertrekkende broer vergeten: ze kijkt door het zijraam en ziet daar een knappe man, met zijn lichte regenjas en zijn koffertje, bij de bushalte staan.

Wanneer haar vader naar het ziekenhuis wordt gebracht, maant hij Margriet om naar haar oom, haar voogd, en diens vrouw in het platgebombardeerde Rotterdam te gaan. Ze trekt direct de deur van haar eigen huis achter zich dicht. Erg gastvrij wordt zij in het bovenhuis van haar oom en tante evenwel niet onthaald. Margriet heeft van haar tante geen hoge pet op, ze vindt haar een uitgesproken domme vrouw. De aversie is wederzijds: de tante laat haar hard sloven. Als ze laat in de middag uit school komt, moet ze voor haar oom en tante nog boodschappen doen en eten koken.

Vier jaar later komt haar broer terug uit Nieuw-Zeeland. Weliswaar had hij het daar goed naar zijn zin, maar hij wil toch graag bij zijn jonge zus zijn, die zich zo slecht op haar gemak voelt in Rotterdam. Ook hij komt in eerste instantie bij de oom en tante te wonen, die hem voor een paar boterhammen met jam een kolossaal bedrag aan kostgeld laten betalen. Hij voelt zich er nog minder op zijn gemak dan zijn zus. Van ellende gaat hij zwerven door de stad en later raakt hij aan de drank. Naderhand gaat het beter met hem; hij trouwt, maar kinderen krijgen wil niet lukken. In 2008 overlijdt hij.

Zowel tijdens zijn leven als na zijn dood wordt Margriet onophoudelijk geplaagd door schuldgevoel over haar broer. Ze mist hem nog iedere dag. Ze verwijt zichzelf dat ze, toen haar broer terugkeerde uit Nieuw-Zeeland, te veel aan zichzelf heeft gedacht. Ze had niet zo snel moeten trouwen, denkt ze nu. En als ze dan ging trouwen dan eigenlijk met een andere man, hoe geweldig het ook is dat ze met haar echtgenoot twee mooie kinderen heeft gekregen. Belangrijker nog is het gevoel dat ze haar broer had moeten opvangen, een tijdje met hem had moeten samenwonen in een flatje, hem langzaam weer laten wennen aan het leven in Nederland.

Vanaf mijn negende, sombert Margriet, ben ik al zwaar getraumatiseerd. Ze voelt zich schuldig tegenover haar broer en haar inmiddels ook overleden man. Er gaat geen dag voorbij zonder verdriet en zorgen. Ze komt niet over de dood van haar naasten heen en denkt altijd weer aan hen. Ze weet dat ze er te emotioneel over is. Als ze een goede dag heeft, kan ze boeken lezen, bij voorkeur boeken over geschiedenis, en ze kan films kijken. Maar vaak zit haar hoofd te vol, dan schiet ze voortdurend de verpleegkundigen aan, wil een praatje met ze maken, haar onvrede spuien. Maar die hebben het al druk genoeg, ze kunnen niet onbeperkt tijd voor haar vrij maken.

‘Dat aandacht geven gaat nu eenmaal niet altijd,’ zegt verpleegkundige Johanna later desgevraagd. ‘Margriet heeft veel bevestiging nodig, vooral als het gaat om de medicatie. Maar hoe vaak moet je dat doen? Iedere vijf minuten lukt echt niet.’

Terwijl de parkiet luid kwettert, kijkt Margriet gelaten voor zich uit in haar kamer. Het verleden is op alle plekken in haar woonvertrek permanent zichtbaar, door de vele foto’s van gestorven dierbaren die aan de wanden hangen. ‘Ik zou dat verleden eens een keer moeten loslaten. Ik zou totaal anders moeten gaan denken, dat is het gewoon,’ zegt ze. ‘Ik weet dat het slecht voor mij is om altijd zo emotioneel te zijn, om mij over van alles en nog wat zorgen te maken, om voortdurend geplaagd te worden door schuldgevoel. Ik ben nu boeken over RET aan het lezen, rationeel emotieve therapie; kennen jullie dat? Het betekent vooral dat je je gezond verstand moet gebruiken. Ik moet proberen de kracht uit mezelf te halen, er moet toch iets in mijzelf te vinden zijn wat sterk is, wie weet is het zelfs een kracht van boven. Als het in mijn hoofd maar eens rustiger werd. Maar het lukt me niet dat voor elkaar te krijgen.’

Het enige wat ze weet is dat ze het op deze plek in de instelling voor elkaar moet zien te krijgen. ‘Kennen jullie het woord “hospitaliseren”?’ vraagt Margriet. Nou, erkent ze, als er één iemand gehospitaliseerd is, dan zij wel. Maar het alternatief van in haar eentje in een flatje zitten, jaagt haar helemaal schrik aan. Je moet even door de ellende van een verhuizing heen, denkt ze zelf ook wel eens, en dan zit je daarna op een veel betere plek. Maar ze kan het niet. ‘Als ik ga verhuizen wordt het een hel in mijn hoofd. Ik zou best graag een aparte slaapkamer willen hebben, maar ik ben nu ook tevreden in mijn kamertje, met al mijn grammofoonplaten die ik voor geen goud wegdoe. Als ik ergens niet tevreden over ben, schrijf ik gewoon brieven aan de directie. En anders, als het echt niet meer gaat, is er altijd nog de euthanasievereniging waar ik lid van ben.’

Voor Margriet is dit de kern van de zaak: ‘Ik moet er hier wat van zien te maken. Wat moet ik anders?’

3   Weg van de afzondering

Het is onrustig in de zaal. Langzaam stroomt het restaurant van De Regionale Instelling te Nieuwstad vol met bezoekers van de informatiebijeenkomst. Het enige onderwerp: de toekomst van dit terrein. Voorafgaand aan de bijeenkomst heeft het gerucht zich van mond tot mond verspreid: er zal vandaag, op deze middag in mei 2016, iets belangrijks worden medegedeeld. Dat doet de toch al sluimerende spanning verder oplopen, er gaan immers al zo lang zoveel verhalen de ronde over de toekomst van de psychiatrische instelling.

In de weken voorafgaand aan de informatiebijeenkomst worden de geruchten steeds wilder. Margriet is een van degenen die zich grote zorgen maken, zegt ze herhaaldelijk in de gesprekken die we met haar voeren. Heb je het al gehoord? fluistert ze. Het terrein wordt in zijn totaliteit verkocht. Aan een projectontwikkelaar. Alles gaat tegen de vlakte en op deze kostbare grond zal een hele nieuwbouwwijk uit de grond worden gestampt. Wij moeten allemaal weg. Echt waar!

Wie wandelen er allemaal de zaal binnen? Het zijn zo te zien vooral cliënten en personeelsleden van de instelling, maar ook enkele voor ons onbekende gezichten, vermoedelijk familieleden van bewoners. Aan een hoge muur in de zaal hangt een grote reproductie van een zelfportret van Vincent van Gogh; hij zou zomaar het boegbeeld kunnen zijn van de mogelijkheden van mensen met een ernstige psychische aandoening. Daaronder schuift Margriet op haar stoel en kijkt strak voor zich uit.

De vastgoedmanager van De Regionale Instelling begint, als iedereen op zijn plek zit, zijn verhaal. Zijn stem trilt licht, al maskeert hij zijn kennelijke nervositeit door zijn verhaal over de toekomst van het terrein zo zakelijk mogelijk te houden. Hij heeft het al snel over het hoofdgebouw van de instelling, en maakt meteen duidelijk dat dit gebouw in ieder geval zal blijven staan. Dit icoon is de blikvanger van de psychiatrische inrichting. Maar het is ook een bedrieglijke blikvanger: het gebouw staat nagenoeg leeg. Op de bovenste verdieping is een centrum voor dagactiviteiten gevestigd, waar we een aantal mensen elke dag naartoe zien bewegen. Maar bewoners kent het gebouw niet meer.

En nee, verklaart de vastgoedmanager verder, niet alles gaat tegen de vlakte, maar ja, wel veel. Zo’n twee derde van het terrein wordt verkocht. Op het deel van het terrein dat behouden blijft zal eveneens veel gesloopt worden, maar daar wordt ook het nodige nieuw gebouwd. Om die nieuwbouw te kunnen financieren, zegt hij, moet eerst bestaande grond worden verkocht. De nieuwe appartementen zullen moeten voldoen aan de eisen van de tijd, die moeten wonen met méér comfort en vooral ook méér zelfstandigheid en privacy mogelijk maken.

Onze gedachten blijven haken aan die mededeling over het hoofdgebouw. Een hele opluchting dat het blijft bestaan, denken we onwillekeurig, niet alleen vanwege zijn architectonische allure, maar zeker ook vanwege zijn historische betekenis. Met dit gebouw, het Sint-Odulphus zoals het van origine heet, is het allemaal ooit begonnen.

In 1905 stichtte een congregatie van nonnen een ‘gasthuis voor zieke hulpbehoevenden en ouden van dagen’, het Sint-Odulphus. Een paar jaar later kreeg het gasthuis toestemming om daar ‘meer dan twee krankzinnigen’ te verzorgen. Het bezat nooit de officiële status van ‘krankzinnigengesticht’, maar kreeg in de praktijk wel die rol toebedeeld omdat de bestaande gestichten overbevolkt waren geraakt. In het zoeken naar creatieve oplossingen werd het Sint-Odulphus van hogerhand verzocht zijn bijdrage te leveren. Dat die bijdrage inderdaad werd geleverd, en dat niet alleen de congregatie maar het hele dorp daar royaal toestemming voor gaf, lag niet zomaar voor de hand. De meeste krankzinnigengestichten hebben altijd ver van de bewoonde buitenwereld gestaan; het Sint-Odulphus bevindt zich daarentegen weliswaar aan de rand van het dorp, maar is er toch mee verbonden.

Tot 1969 blijft het Sint-Odulphus een religieuze instelling waar nonnen de geesteszieken verzorgen. In dat jaar verandert de status van de instelling. Het wordt een officiële psychiatrische inrichting, met een nieuwe naam: De Stek. Vanaf 1969 is de verzorging geprofessionaliseerd; de goedwillende, maar onopgeleide nonnen worden dan langzaam vervangen door specifiek medisch geschoolde verpleegkundigen. En nog weer jaren later, in 2005, gaat De Stek deel uitmaken van een serie instellingen op het gebied van de geestelijke gezondheidszorg in een groot deel van de provincie: De Regionale Instelling. Fuseren en schaal vergroten, dat is immers wat bestuurders graag doen. Maar voor veel bewoners, zeker als ze er wat langer verblijven, is de gangbare benaming toch altijd De Stek gebleven.

Dat er de laatste jaren iets broeide, bleef niet onopgemerkt. Het liep hoe dan ook in de gaten dat de hoeveelheid leegstand was toegenomen; wanneer bewoners wegtrokken, naar verluidt al best veel, werden die appartementen tot verbazing van de achterblijvers niet opnieuw betrokken. Er is een hele straat op het terrein waar al een tijdje zelfs geen enkele bewoner meer te bespeuren valt. Daardoor ook is het in het café-restaurant op het instellingsterrein, dat altijd zo prettig bezet was, de afgelopen jaren een stuk rustiger geworden. Wat is precies de bedoeling van die leegstand? Is het waar, zoals er met de nodige verontrusting werd gefluisterd, dat hier asielzoekers met een verblijfsvergunning gehuisvest gaan worden? Niemand van de bewoners weet er het fijne van. Het leidt tot de nodige speculatie en vooral tot de onrust die hier, op deze middag in mei, de lucht doet trillen.

Onrust hoeft niet altijd een probleem te zijn. Wanneer we de locatiemanager spreken, in een voorbereidend gesprek voor ons verblijf op het instellingsterrein, zegt ze zelfs dat het haar nadrukkelijke doel is om onrust te kweken. Het staat vast dat er iets moet veranderen, vindt zij. De verstarring in de geestelijke gezondheidszorg moet worden doorbroken; alle vanzelfsprekendheden op de helling. Eén zo’n vanzelfsprekendheid is dat wie eenmaal op dit terrein komt wonen, er in principe tot zijn laatste dag kan blijven. Daarmee capituleer je voor de gedachte dat een mens niet kan herstellen. Waarom, vindt zij, zou dat het uitgangspunt moeten zijn?

Aan alle onzekerheid komt nu, op deze middag in mei, uit de mond van de vastgoedmanager een concreet antwoord. Hoewel, concreet, het klinkt erg abstract voor veel bewoners, die niet allemaal gewend zijn om geconcentreerd te luisteren naar ietwat dorre, technische uiteenzettingen. De onrust neemt alleen maar toe. Wat betekent dit alles toch voor ons, de bewoners? Zijn wij nog wel gewenst hier? Ook hier een antwoord in getallen: er wonen momenteel meer dan tweehonderd mensen op het terrein en na de verkoop en geplande nieuwbouw zullen dat er zestig tot tachtig zijn. Twee derde van de bewoners zal dus vertrekken.

Een fijne zekerheid is dit niet. Margriet steekt haar vinger in de lucht. Ze moet iets kwijt. Ze heeft, zegt ze, heus wel door dat het één grote bezuinigingsoperatie is, en dat je dat ook kunt aflezen aan de achtergrond van de bestuurders, allemaal economen, mensen die zich totaal niet interesseren voor de bewoners. Het is ze alleen te doen om geld.

Nee, nee, reageert de vastgoedmanager, het gaat niet allemaal om geld, hoewel het zeker zo is dat de organisatie met de nieuwe huisvesting een flink stuk goedkoper zal zijn. Maar het belangrijkste is, zegt hij, dat er een andere visie op goede zorg is ontstaan. Dat er steeds meer behoefte aan individueel wonen is, dat gestimuleerd moet worden dat mensen in de psychiatrie deel uitmaken van de samenleving en niet langer op afgezonderde terreinen leven. Natuurlijk, voegt hij eraan toe, een deel is het beste geholpen bij wonen op een instellingsterrein, maar dat aantal daalt nog steeds.

‘Ik wil helemaal niet weg,’ zegt Margriet, ‘maar ik moet wel. Ik woon hier goed. Ook al is mijn kamer nog zo klein en zijn de voorzieningen nog zo slecht, ik heb het hier toch naar mijn zin.’

En bij Truus, op de voorste rij, stuitert de paniek uit haar ogen. ‘Ik woon hier al bijna zestig jaar. Waar moet ik dan heen?’

De vastgoedmanager drukt haar op het hart dat het allemaal niet zo’n vaart zal lopen. Niemand wordt zomaar op straat gezet. Het gaat allemaal heel zorgvuldig gebeuren, heus. Er zal goed gekeken worden wie hier kan blijven wonen. Daartoe zijn er in het verleden al veel persoonlijke gesprekken gevoerd en die zullen in de toekomst nog vaker worden gevoerd. En voor wie aan een verhuizing toe is of hier niet meer past, zal gezocht worden naar passende woonruimte op andere plekken, bijvoorbeeld in Oudestede of het wat verder weg gelegen Universiteitsstad. Er moeten nog meer afspraken worden gemaakt met woningcorporaties en ouderenzorg, opdat ze een aantal van hun woningen beschikbaar stellen voor mensen uit de geestelijke gezondheidszorg, en dat die dan een voorrangspositie krijgen. Het komt allemaal goed.

Vraagje uit het publiek: en hoe worden dan de patiënten geselecteerd die hier mogen blijven en wie er weg moeten?

Hij weet het niet, bekent de vastgoedmanager eerlijk. Het is niet zijn expertise. Hij gaat over gebouwen, niet over mensen.

Het bevestigt voor veel bezoekers het technocratische karakter van de operatie. Zeker als hij ook nog een verhaal houdt over de noodzaak van een ‘beddenreductie’ met dertig procent, een in 2012 met de overheid afgesproken landelijke richtlijn om het aantal bedden in de psychiatrie te verminderen; een beddenreductie die op deze locatie nu al bereikt is. De komende jaren zullen er zelfs nog een paar flinke scheppen bovenop worden gedaan. Hij heeft het over de noodzaak om oud vastgoed te verkopen om in nieuw vastgoed te kunnen investeren. En over het belang om nu al nieuwe huisvesting neer te zetten en later pas de oude huisvesting af te breken, opdat mensen niet twee keer, maar slechts één keer hoeven te verhuizen. En dat boven alles de inzet van de operatie deze is: méér kwaliteit voor mínder geld.

Het duizelt een aantal bewoners. In plaats van gerustgesteld te zijn, is bij sommigen de onrust in hun toch al zwaarbelaste hoofd alleen maar toegenomen. Ingewikkelde verhalen allemaal. Wat moet je ermee?

Bewoner Jef kijkt al een tijd glazig voor zich uit. Wat is voor hem, vragen we na afloop van de bijeenkomst, de kern van het verhaal? ‘Ik heb helemaal niets van de plannen begrepen,’ zegt hij. ‘Daar ben ik vast te dom voor. Maar één geluk hebben we wel: er komt nooit meer oorlog in Europa.’

Spookverschijningen

Aan Mira gaat het allemaal voorbij. Zij behoort niet tot de instellingsbewoners die zich naar de informatiebijeenkomst hebben begeven. Wat er allemaal met dit instellingsterrein gaat gebeuren en wat dit voor haar eigen toekomst zal betekenen, daar kan ze zich echt niet druk om maken. Ze heeft het al druk genoeg met andere zaken, met het alledaagse leven, in het hier en nu.

Altijd als we Mira om een uur of elf in de ochtend ontmoeten, zit zij gebogen over haar kop koffie. Hè hè, zegt ze dan steevast, daar is ze na urenlang werken wel eens aan toe; boenen, verschonen, opruimen, ze heeft het er maar druk mee. En dan staat ze er nagenoeg ook nog eens alleen voor, niemand die haar een handje komt helpen. Maar verder gaat het goed met haar, hoor, niets bijzonders aan de hand. Ze is nu even hier omdat ze last heeft van gezwollen benen, maar ze zal snel weer naar huis toe kunnen. Denkt ze.

Mira is opgenomen in Nieuwstad, maar meer dan dertig jaar geleden is zij zelf als verpleegkundige werkzaam geweest in ‘Santpoort’, het grote psychiatrische ziekenhuis in Bloemendaal, Noord-Holland. Nu is zij aan de andere kant van de streep terechtgekomen, maar uit alle macht ontkent zij dat er in psychiatrische zin ook maar iets met haar aan de hand is. Ze wekt graag de indruk tot het personeel te behoren, en dat ze nog steeds de verpleegkundige van weleer is. Ze is nooit echt weggegaan uit Bloemendaal.

In Bloemendaal schijnt het te spoken. Niet dat er op die zonnige zaterdagmiddag wanneer wij rond het gebouw lopen veel spoken te bewonderen zijn. Wat wandelaars met honden, dat is alles. Het is een enorm complex en het duurt een tijd voordat je er helemaal omheen bent. En dan te bedenken dat er ook al enkele gebouwen van het complex volledig afgebroken zijn.

We maken een kleine excursie naar de oude werkplek van Mira, op meer dan honderd kilometer van Nieuwstad, omdat op die plek het fundament van de klassieke inrichtingspsychiatrie in Nederland zich bevindt; een fundament dat nu, getuige de boodschap van de informatiebijeenkomst, in hoog tempo verlaten wordt. Net zoals het gebouw zelf inmiddels ook verlaten is; het is voorlopig — maar niet definitief omdat het gebouw de status van rijksmonument heeft — aan het verval prijsgegeven.

Lange tijd is het Provinciaal Ziekenhuis Santpoort, oorspronkelijk Meer en Berg geheten, de grootste psychiatrische instelling van Nederland geweest. Op haar top waren er wel 1500 mensen in opgenomen. Vanaf 1991 is men begonnen met het verplaatsen van de bewoners uit de instelling vandaan, naar andere locaties, in het bijzonder naar Amsterdam. In 2002 is de laatste bewoner vertrokken. Instelling gesloten. Het is wachten op een nieuwe bestemming, op bijvoorbeeld de herinrichting tot appartementencomplexen. En aan dat wachten komt maar geen einde, wie goed kijkt ziet nog steeds weinig tekens van herstellend bouwkundig leven.

Liefst zouden we het gebouw binnengeglipt zijn, maar helaas, we stuiten op hoge hekken eromheen en spiedende beveiligingscamera’s daarbovenop. Niettemin is ook aan de buitenkant van verre te zien dat het gebouw in slechte staat verkeert, de verf bladdert van de muren. Toen die beveiligingsmaatregelen nog niet waren genomen, grepen veel nieuwsgierigen hun kans om dit eindeloos grote gebouw te verkennen. De filmpjes ervan zijn nog op het internet te zien. Het zijn een soort horrorfilmpjes, beelden van stiekeme verkenningen in de nacht, waarbij het goed griezelen is. Krakende traptreden, waarbij je moet uitkijken niet door een gat in de trap naar onderen te vallen; naar beneden buigende plafonds; half openstaande deuren waar wel enige beweging in lijkt te zitten; lange donkere gangen die zo te zien in een zwart gat eindigen; en vanuit de verte is daar een badkuip zichtbaar, zou die nu echt met bloed gevuld zijn?

In deze omgeving, zo gaan de geruchten op internet, gebeuren vreemde dingen: spookverschijningen, plotseling opklinkende stemmen, zomaar uitbrekende brandjes, honden van bewakers die het op een enorm blaffen zetten en keihard wegrennen. Als wij op die zonnige zaterdagmiddag rond het gebouw lopen, blijft een zwarte hond eindeloos met ons meelopen, hoewel zijn baas hem herhaaldelijk roept zijn kant op te komen. Wil die hond ons ergens voor waarschuwen? Het is niet moeilijk om overal geheime tekens te zien en zelf bevattelijk te worden voor paranoia.

De waanzin heeft het hier ogenschijnlijk gewonnen. Ooit stond het gebouw in al zijn harmonie en symmetrie symbool voor de superioriteit van de rede, een gebouw dat hielp om de woeste redeloosheid van de daarin verblijvende mensen te temmen. Maar wie nu goed kijkt, denkt onwillekeurig dat de verhoudingen gekanteld zijn. De geesten van alle verwarde, al lang gestorven mensen die, verborgen achter de gestichtsmuren, aan brute behandelingen onderworpen zijn geweest, lijken zich in die scheuren en brokstukken van het gebouw aan de buitenwereld kenbaar te maken. Het is hun wraak.

In 1848 is het gesticht opgeleverd. Het bevond zich op de grond van Bloemendaal, maar kreeg naderhand, in 1918, toch de naam van buurdorp Santpoort: het Provinciaal Ziekenhuis Santpoort. Omdat het nette Bloemendaal niet met zoiets als een gekkenhuis geassocieerd wenste te worden. Toch was het gebouw zelf niets om je voor te schamen. Sterker nog, het was zonder meer een architectonisch juweel.

Het gebouw voldeed aan alle negentiende-eeuwse opvattingen over hoe een gesticht eruit moest zien en waar het moest staan. In de hele westerse wereld worden dan zulke gestichten opgericht, en in Nederland is dit het meest prototypische voorbeeld ervan. Dat waren de plekken met een goede geneeskrachtige potentie voor de krankzinnigen. Waarbij er een ruim begrip van krankzinnigheid werd gehanteerd; ook mensen die tegenwoordig buiten het bereik van de psychiatrie vallen, kregen er een plaats: mensen met het syndroom van Down, dementerende ouderen, alcoholisten, epileptici, lijders aan syfilis.

Het belangrijkste was om een gesticht ver van de bewoonde wereld te situeren; bij voorkeur in een bos, maar een duingebied, zoals hier, was ook prima. Als de omgeving maar vol van rustgevende natuur was. In Bloemendaal werd het gebied door de vermaarde landschapsarchitect Zocher, ook bekend van het Vondelpark in Amsterdam, herschapen in een afwisselend parklandschap, met glooiende paden, hier en daar weiden, een enkel beekje, en de duinen dicht in de buurt. Niet voor niets werd die idylle in het leven geroepen, het landschap heette een directe therapeutische waarde te bezitten. Het was de kunst om, zoals dat tegenwoordig heet, een healing environment te creëren. De natuur, zo vond men in die tijd, biedt de verwarde mens een zinvolle afleiding van zijn lukrake gedachten en biedt hem louter aangename, kalmerende gewaarwordingen.

Het neoclassicistische gebouw zelf, met zijn strikte symmetrie, maakte bovenal een voorname en evenwichtige indruk. De architecten hadden er hoe dan ook van alles aan gedaan om het krankzinnigengesticht in niets te laten lijken op een gevangenis. Zo werden de ramen voorzien van grote ruiten en waren ze gevrijwaard van zwaar ijzeren traliewerk. Het gebouw was van een ‘eenvoudige schoonheid’ die volgens de adviserende medici alleen maar positief kon uitpakken.

In 1849 worden de eerste 162 patiënten — toentertijd in de volksmond krankzinnigen geheten — per koets van Amsterdam naar Bloemendaal gebracht. Verhuizen is een life event, zowel voor de patiënten van toen als voor die van nu, in Nieuwstad, waar ze juist uit de instelling vandaan moeten. Het geeft hoe dan ook onrust. Menige overgebrachte krankzinnige raakte er destijds overstuur of in de war van. Maar er viel niet aan te ontkomen. Van de woelige, dichtbevolkte stad hobbelde men naar het afgelegen, slaperige platteland.

Het gesticht als vrijplaats

Vanwaar deze omvangrijke operatie? Waarom moesten mensen zo nodig uit hun vertrouwde leefomgeving worden gerukt en in die bossen en duinen worden ondergebracht, ver van de bewoonde wereld?

Er moet vast angst in het spel zijn geweest. Krankzinnigen hebben altijd de nodige huiver opgeroepen. De krankzinnige had, zo vermoedde men in de middeleeuwen, een pact gesloten met de duivel. Maar ook wie het geloof in de duivel zelf als een waan beziet, wordt snel getroffen door de onberekenbaarheid en onvoorspelbaarheid van krankzinnigen, door een gedachtewereld die voor ‘normale’ burgers onbegrijpelijk is; een waarin de wetten van de logica buitenspel zijn gezet. En dan is er nog de angst voor de vermeende agressie van waanzinnigen.

Daarnaast is er de schaamte, van naasten. De zichtbare aanwezigheid van een krankzinnig familielid werkt deprimerend, vooral ook ten overstaan van de buitenwereld. Als naasten heb je gemakkelijk het gevoel gefaald te hebben in het verlangen een fatsoenlijke familie te zijn.

Afzondering heet de oplossing voor dit probleem te zijn. Zo kan een samenleving de illusie van een intacte beschaving hooghouden en kunnen families de illusie van harmonie en deugdzaamheid blijven koesteren. Al wat niet in het ideaalbeeld past, wordt simpelweg onzichtbaar gemaakt. Het afwijkende en onbeschaafde wordt weggestopt in gebouwen die zelf architectonische toonbeelden van beschaving zijn. Wat voor gruwelijks zich vervolgens achter die prachtige façades afspeelt — daarnaar valt slechts te gissen.

Het verdoezelen van psychische problematiek zit hem echter niet alleen in de architectuur van gebouwen. Enkele in De Regionale Instelling opgenomen mensen werken daar ook vandaag de dag nog, al dan niet bewust, hard aan mee. Zoals Mira, die een geestelijke façade hooghoudt als onberispelijke, hardwerkende verpleegkundige in de psychiatrie, daarbij de scheuren en brokstukken in haar bewustzijn opzichtig verbergend.

De negentiende-eeuwse afzondering is er niet louter ter verdoezeling van de redeloosheid. Die voltrekt zich, in ieder geval bij een aantal bevlogen medici, eerder vanuit een diepgaande betrokkenheid bij het tragische lot van de krankzinnige dan vanuit een afkeer ervan. Niet vanuit het negatieve idee van het onzichtbaar maken, maar vanuit een positief ideaal van goede therapie. Al bij de eerste tekenen van ziekte, zo vinden de artsen uit die tijd, dient de krankzinnige uit zijn eigen milieu te worden gehaald. Langdurig verblijf tussen verwanten die de lijder niet begrijpen en verkeerd op diens uitingen reageren, verergert de kwaal alleen maar, zodanig dat die al snel in een staat van ongeneeslijkheid terechtkomt.

De arts Everts, de eerste geneesheer-directeur van Meer en Berg in Bloemendaal, drukte het in 1851 als volgt uit: ‘De krankzinnigen zijn minder gevaarlijk voor de maatschappij dan omgekeerd de maatschappij voor hen gevaarlijk is. In de vrije maatschappelijke samenleving verbeteren of herstellen zij hoogst zelden; integendeel, de groote maatschappij met hare bedrijvigheid, haar leven en beweging, met haar edel, zowel als onedel bejag, hare woelingen en beroeringen, werkt als een gestadige kanker op hun gemoed, op hunne rust, meestal op eene onherstelbare wijze.’

Kortom: de sociale omgeving is ziekmakend, het isolement werkt herstellend. Het gesticht als een vrijplaats, een plek waar de zieke in alle rust aan de eigen genezing kan werken.

Niet dat het isolement in een lommerrijke omgeving en een voornaam ogend gebouw toereikend is voor het herstel. Daarnaast wordt vanaf het allereerste begin van de gestichten een medische behandeling altijd erg belangrijk gevonden, en draait er veel om het activeren en motiveren van bewoners. Lang heeft er zoiets bestaan als arbeidstherapie, zowel in Bloemendaal als in Nieuwstad. Patiënten moesten in het Sint-Odulphus bijvoorbeeld hard werken in een grote wasserij op het terrein, waar de was werd gedaan voor een groot aantal instellingen uit de regio. Ze werden al voor dag en dauw opgetrommeld, uit hun bedden gecommandeerd, omdat ze aan de slag moesten, in de wasserij of met iets anders.

Een verpleegkundige vertelt nog precies te weten hoe dat in de jaren zeventig ging. ‘De oudere dames gingen breien of haken; of ze moesten potloodjes inpakken, zes potloden die op een precies vastgelegde volgorde van kleur moesten worden neergelegd. Of ze moesten negerzoenendozen vouwen. Als ze niet goed gevouwen waren, moest het allemaal opnieuw.’

Dat begrip ‘arbeidstherapie’ klinkt ambitieuzer dan het was. Niemand had het idee dat werken mensen daadwerkelijk kon genezen. De bewoners kregen zo wel een beetje structuur in hun leven, ze konden wennen aan orde en regelmaat, in plaats van te verpieteren in bed. Arbeidstherapie als middel om erger te voorkomen.

Vanaf de jaren twintig van de twintigste eeuw maakt dat verplichte werken in het Nederlandse gestichtsleven deel uit van het ambitieuzere doel van de ‘actievere therapie’: mensen behoren niet alleen te werken, ze moeten op alle mogelijke manieren aangenaam bezig worden gehouden. Dat kan bijvoorbeeld met sport en spel, met gezellige avondjes, of met lectuur. Het was de bedoeling dat de wereld van het gesticht een miniatuurvorm was van de grote wereld daarbuiten — met weglating van de harde, meedogenloze kanten ervan. Het was een parallel universum, met net iets zachtere trekken. Er moest een sfeer van liefde en verdraagzaamheid heersen. Het belangrijkste doel van de actievere therapie was niet zozeer om mensen te genezen, maar om hun welbevinden in de inrichting te verhogen, vooral ook bij de patiënten van wie vermoed kon worden dat ze nooit zouden terugkeren naar huis.

Want dat werd wel snel duidelijk: in het gesticht wordt weliswaar gewerkt aan herstel, maar een terugkeer naar ‘de normale wereld’ zit er in de meeste gevallen niet in. Dan maar liever een eigen kleine wereld creëren, zonder de storende invloeden die in de grote wereld een mens tot waanzin kunnen drijven.

Dat was althans het scenario, een dat volgeschreven stond met goede bedoelingen. Maar de uitvoering week vaak sterk af van het script. Het creëren van een parallel universum was doorgaans te hooggegrepen. Zo zacht was dit universum maar zelden. Bijna altijd hadden de gestichten te kampen met een veel te omvangrijke bevolking en een al net zo omvangrijk tekort aan gekwalificeerd personeel. Waardoor de liefde en verdraagzaamheid er wel eens bij inschoten.

Langer dan een eeuw verandert er niets wezenlijks. De klassieke inrichtingspsychiatrie die in de eerste helft van de negentiende eeuw ontstaat, is bovenal een model waarin de patiënt weinig te vertellen had, er werd vooral over hem beslist; het idee dat die patiënt ook vrijheden en rechten zou kunnen hebben, werd achteloos onder het tapijt geschoven. Niet dat alles hetzelfde bleef, er veranderde met name veel in de opvatting over wat goede therapie is, maar één zekerheid bleef onaangetast: mensen met een ernstige psychiatrische aandoening konden het beste worden behandeld in een inrichting, door medisch specialisten.

Vanaf de jaren zestig in de twintigste eeuw wordt de zaak op zijn kop gezet. Dan wordt dit de leidraad: afzondering is niet goed maar slecht, deel uitmaken van de samenleving is niet slecht maar juist goed.

Met die mentale ommekeer werd een mega-instelling als het Provinciaal Ziekenhuis Santpoort ineens als een monstrum beschouwd. Het gebouw moest zo snel mogelijk worden gesloten. Een afbouw die ook vaardig ter hand werd genomen.

Wie terugkijkt, verbaast zich over het tempo en de radicaliteit van de omslag. Van het ene op het andere moment, zo lijkt het in historisch perspectief, ontstond onder invloed van een tegenbeweging die bekend werd als ‘antipsychiatrie’, een andere manier van kijken naar psychiatrische inrichtingen en hoe met mensen met psychische aandoeningen om te gaan. Alles moet er ineens anders uit hebben gezien.

Een golf van enthousiasme

Franco Basaglia is daadwerkelijk alles anders gaan zien. Wanneer hij, als hij begin jaren zestig als psychiater gaat werken, naar de inrichtingen kijkt, ziet hij geen gebouwen die rijk, harmonieus en symmetrisch zijn, die in hun architectuur een humanistisch ideaal van herstel en genezing belichamen, een ideaal dat achter de muren, in de behandeling van de opgenomen patiënten, werd gepraktiseerd. Nee, daar leek het allemaal in de verste verte niet op. Basaglia keek nog eens goed en sprak zijn vernietigende oordeel uit: het zijn concentratiekampen.

Dat Basaglia zo de psychiatrische inrichtingen bezag, komt zonder twijfel door zijn persoonlijke geschiedenis. De in 1924 in een welgestelde familie in Venetië geboren Franco Basaglia, was van jongs af aan al een overtuigd antifascist. Als opstandige student kalkte hij in 1944 deze leuze op de collegeborden van de universiteit: ‘Dood aan de fascisten, vrijheid voor het volk.’ Daarop werd hij gearresteerd en tot zes maanden cel veroordeeld.

Deze gevangeniservaring is het beslissende moment in het leven van Basaglia geweest. Het bepaalde zijn perspectief op de hem omringende naoorlogse wereld. Het kleurde vooral ook zijn blik op de psychiatrie. Dat wordt zichtbaar wanneer hij in 1961 in het afgelegen Gorizia, vlak bij de grens van het toenmalige Joegoslavië, op het moment dat hij net tot directeur van een psychiatrische inrichting is benoemd, een déjà vu beleeft: die inrichting brengt hem direct terug naar de oorlog en naar de gevangenis. En in de daar werkzame psychiaters herkent hij eerder repressieve cipiers dan humane medici.

Uiteindelijk gaat Basaglia nog een flinke stap verder. De inrichting is niet zomaar een gevangenis, die is niets minder dan een concentratiekamp. Hij begint die vergelijking te maken nadat hij het werk van Primo Levi, die het concentratiekamp van Auschwitz overleefde, heeft gelezen, in het bijzonder zijn beroemde boek Is dit een mens?

Basaglia had een ongebreidelde intellectuele honger naar literatuur en filosofie, en bovendien begon hij kennis te nemen van andere kritische psychiaters zoals R.D. Laing, Thomas Cooper, maar vooral ook van het werk van de Amerikaanse socioloog Ervin Goffmann. In 1961 publiceerde die een ongewoon invloedrijk boek, getiteld Asylums: Essays on the Social Situation of Mental Patients and Other Inmates. In het boek beschrijft Goffmann de misstanden die hij zelf observeerde in een aantal Amerikaanse State Hospitals. In die tijd was de institutionalisering van psychiatrische patiënten op een hoogtepunt. Ze waren vaak opgenomen in gigantische complexen, waar soms wel 15.000 patiënten verbleven.

Goffmann was de eerste die het deed, de vergelijking trekken met concentratiekampen. Voor hem waren psychiatrische inrichtingen per definitie ‘totale instituties’, een begrip dat Basaglia, zoals zoveel anderen, gretig overnam. Al was het maar omdat ‘totaal’ zoveel leek op ‘totalitair’. Goffmann beschreef zulke instituten als woon- en werkplaatsen waar individuen afgesneden van de rest van de maatschappij leven. Het zijn plekken waar je als individu alleen maar kan verliezen, vond hij. Mensen worden er in armzalige uniformen gehuld en krijgen allemaal dezelfde kort geschoren koppen, ze verliezen hun hoogsteigen naam en krijgen in plaats daarvan een nummer toebedeeld. Ze worden beroofd van iedere vorm van vrijheid en vernederingen zijn aan de orde van de dag. Om uit het psychiatrische ziekenhuis te komen, moesten mensen zich schikken in de rol die hun werd toebedeeld, die van ondergeschikte, horig aan de psychiaters en aan het verplegend personeel. Voor Goffmann was het gewoon slavernij.

Ook in Nederland zwelt in de jaren zeventig een vergelijkbare kritiek aan. De psychiater Jan Foudraine, met zijn bestseller Wie is van hout?, ontpopt zich daarbij in dit land tot de vaandeldrager van de antipsychiatrie. Er komen dan steeds meer verhalen in de publiciteit die het negatiever wordende beeld van psychiatrische inrichtingen bevestigen en versterken. Het zijn verhalen over patiënten zonder enige inspraak in hun behandeling, onderworpen aan brute ingrepen als elektroshocks, spanlakens en eenzame opsluiting, en over patiënten die af en toe zelfs worden gecastreerd en gesteriliseerd, zonder dat aan de betrokkene of diens familie om toestemming wordt gevraagd.

Hier was iedereen het over eens: dit zijn onhoudbare toestanden.

Vanaf zijn eerste werkdag veranderde er van alles. Toen Basaglia in Gorizia de leiding kreeg, zette hij meteen alles op zijn kop. Hij was een baas die geen baas wilde zijn. Het was zijn doel om democratie in het gesticht in te voeren. Iedereen mocht overal over meepraten, er waren soms wel vijftig overleggen in één week. Het allereerste wat hij deed, was weigeren om toestemming te geven om patiënten op te sluiten. Gesloten afdelingen werden geopend, spanlakens en dwangbuizen werden verwijderd. De artsen smeten hun witte jassen in de hoek en mengden zich vrijelijk tussen de patiënten.