MARCIA LUYTEN

WIT, NIET BLANK

UITGEVERIJ PODIUM AMSTERDAM

© 2003, 2018 Marcia Luyten
Omslagontwerp Rob Westendorp
Foto omslag Sven Torfinn
Ontwerp kaart Y.T. Bouma
Foto auteur Roger Dohmen
Verzorging e-book Coco Bookmedia

Deze digitale editie is gemaakt naar de derde, herziene druk maart 2018

ISBN e-book 978 90 5759 900 2

www.uitgeverijpodium.nl

VOORWOORD
WIT, NIET BLANK

Toen ik in 2001 naar Rwanda vertrok, was ik nog nooit in Afrika geweest. Wel had ik als beginnend diplomaat een keer een week in een groot hotel in Ivoorkust gezeten, maar daar had ik alleen wat geleerd over het ritueel van internationale onderhandelingen over meer Westers hulpgeld. De lucht was er airconditioned en koel, de wijn was Frans en de deelnemers meden Afrika door in het hotel te eten, te vergaderen en te slapen. Ik ging naar huis zonder stof van rode aarde aan mijn schoenen.

Toen ik aankwam in Kigali, was dat als journalist, en met de frisse ogen van de nieuwkomer. Zo vaak als ik kon reisde ik de stad uit, de heuvels in, de grens met Congo over. Dit boek is een logboek van de ontmoetingen waarin ik probeerde dit onbekende continent een beetje te begrijpen.

Vijftien jaar na de verschijning van Witte geef geld, stelde Joost Nijsen, uitgever van Podium, voor een nieuwe editie te maken. Al zijn de politieke en economische decors en de gadgets soms iets veranderd, de verhalen hebben aan betekenis weinig ingeboet. De titel wel. In 2001 was hulp voor de gemiddelde Afrikaan een groot ding, en een betwist ding voor steeds meer Europeanen. Wanneer ik in Kigali over straat liep, werd ik vaak aangehouden door een uitgestoken hand en steeds dat ene zinnetje in gebiedende wijs: Mzungu ama faranga, Witte geef me geld.

Vijftien jaar later spelen andere dingen. Zijn wij begonnen aan onze mentale dekolonisatie, zoeken we een andere verhouding tot de landen die wij Europeanen ooit koloniseerden en laten Afrikaanse leiders zich niet meer door het Westen de wet voorschrijven. Vandaar een verwante, maar nieuwe titel: Wit, niet blank.

*

Het is even geleden dat de leiders van het Westen zich zo druk maakten over Afrika. In de zomer van 2017 presenteerde Angela Merkel haar Marshallplan voor Afrika. Unser Nachbar ist Afrika zei ze een half jaar later tegen de verzamelde wereldleiders in Davos. In andere landen daagt hetzelfde besef: dat Afrika van cruciaal belang is geworden voor de toekomst van Europa’s open samenlevingen, bepalend voor het overleven van de Europese Unie.

Afrika is niet het continent dat een nieuwe wereldmacht voortbrengt; een economische of militaire bedreiging wordt het voorlopig niet. Afrika is het immense werelddeel waaruit miljoenen jonge mensen nog zullen vertrekken, meestal richting Europa.

De ware grootte van Afrika

Op oudere wereldkaarten is Afrika niet veel groter dan Europa, Afrika’s ware grootte maakt het mogelijk er China, Japan, de VS, India, Oost-Europa, Spanje, Portugal, Italië, Frankrijk, Engeland, Duitsland, Zwitserland en Nederland met België in op te bergen. De bevolking zal naar verwachting tussen nu en 2050 ruim verdubbelen. Dan telt Afrika 2,5 miljard inwoners.

Het weer is dat groeiend inwonertal niet genadig. Een halve graad warmer en het eten verdort op de velden. De Sahel, de woestijnachtige gordel die onder de Sahara van West- naar Oost-Afrika loopt, wordt heter, en, erger nog: droger. Daardoor zien veehouders in Senegal, Mali, Niger, Tsjaad, Soedan en Eritrea hun kuddes versterven, de wolken willen niet meer rijpen, het gras niet groeien. Zelfs kamelen, taaie woestijnreuzen, sterven van de dorst.

In de Nigeriaanse stad Lagos, met 21 miljoen mensen Afrika’s grootste stad, zwom in 2017 een krokodil door de ondergelopen straten van een villawijk. Lagos wordt geteisterd door overstromingen. Afrika droeg aan klimaatverandering het minst bij, het wordt er het hardst door getroffen.

Hoe dor, droog en desolaat een dorp ook is, bijna altijd hangt in een barretje een tv. Die staat de hele dag aan en laat luid de wereld aan de overkant van de plas zien: huizen tussen weelderige gazons met mensen die voorspoed uitstralen, Audi’s over glanzend asfalt en akkers met wiegend goudgeel graan. In Europa en Amerika is er Coca-Cola en geluk voor iedereen. Van Tanger naar Tarifa is veertien kilometer.

Europa is voor Afrikanen tot ijkpunt van het Goede Leven gemaakt, nadat Europese overheersers tussen 1500 en 1900 bijna alle Afrikaanse landen onderwierpen. Alleen Ethiopië is nooit gekoloniseerd, wat je onmiddellijk merkt aan de eigenheid van de Ethiopiërs; zij zijn hun eigen referentiepunt.

Toen ik in 2001 voor het eerst naar Afrika ging, meende ik dat mijn vastberaden voornemen van gelijkwaardigheid genoeg was voor een andere verhouding tussen wit en zwart. Gezeten aan een zwembad in Kigali, in gesprek met een Rwandese studente, werd mij duidelijk hoe naïef ik was. Aline zag mij, een witte vrouw, niet veel ouder dan zijzelf, als ‘een schepsel van god’. Ik was wit, Jezus was wit. Jezus was goed en ik liftte mee op zijn succes. Op zijn superioriteit. Dat zij – jong, mooi, slim en rijk – minderwaardig zou zijn aan mij, had ze op school en in de kerk meegekregen.

In Noord-Oeganda zat ik in de schaduw van een grote mangoboom te praten met een vrouw van boven de zeventig. Het gras op het dak van haar lemen huis was gehavend, zoals alles om haar heen gehavend was. Het Verzetsleger van de Heer was nog maar kort uit de streek verdreven. Haar kleindochter was ontvoerd en nooit meer teruggekomen, haar zoon in diezelfde strooptocht door de rebellen vermoord – de man had geprobeerd zijn dochter te beschermen. De oude vrouw was een tijd stil en stelde toen aan mij een vraag: ‘Madam, weet u wanneer de onafhankelijkheid weer ophoudt?’

Generaties arme Afrikanen in vierenvijftig totaal verschillende landen groeiden op met een gerichtheid op Europa, met vaak hetzelfde verlangen (weer) deel uit te maken van rationeel bestuur, van de organisatie waaruit wegen, scholen en klinieken ook voor hen, de armen, waren gekomen. En natuurlijk is er, heel simpel, het verlangen naar die welvaart.

Wij Europeanen hebben, op de golven van onze eigen belangen, onze verhouding tot Afrika telkens weer aangepast.

De kolonialen 1500-1950

Allereerst en heel lang was er die vermeende superioriteit. In combinatie met zendingsdrang – of noem het beschavingsdrift – gaf die de legitimatie voor uitbuiting van de gekoloniseerde gebieden. Zoals Nederland Suriname en Indonesië inlijfde, zo deden Frankrijk en Engeland dat met het gros van de Afrikaanse landen.

Niets geeft deze overtuiging beter weer dan een gedicht uit 1899 van de in Bombay opgegroeide Brits-Indiase schrijver Rudyard Kipling, Nobelprijswinnaar en de man van Het Jungleboek. De titel van zijn gedicht zou de tand des tijds overleven, zou briljant blijken, omdat de betekenis meekleurt met de grillen van de witte man: ‘The White Man’s Burden’.

Kipling begint met een oproep aan de kolonisator om zijn beste krachten naar de koloniën te sturen:

Take up the White Man’s burden
– Send forth the best ye breed –

Go bind your sons to exile
To serve your captives’ need;

(…)

Your new-caught, sullen peoples,
Half-devil and half-child.

(…)

Fill full the mouth of Famine
And bid the sickness cease;

(…)

By all ye cry or whisper,
By all ye leave or do,
The silent, sullen peoples
Shall weigh your Gods and you.

Het gedicht verwoordt een wonderlijke combinatie van zelfopoffering en arrogantie, van dienstbaarheid en superioriteit; kolonisatie is een gift van de witte (toen ‘blanke’) aan de gekoloniseerde volkeren. De ‘goede daden’ als de kerstening, de scholen, de klinieken en wegen waar de oude vrouw in Noord-Oeganda met nostalgie aan terugdacht, compenseerden voor de roof van grondstoffen en mensen.

Schuldige realpolitiker 1960-2000

De Britse Goudkust was de eerste kolonie in tropisch Afrika die zich losmaakte van haar Europese kolonisator. In 1957 ontstond Ghana langs grenslijnen die de Europese mogendheden in 1884/1885 op de Conferentie van Berlijn hadden getrokken. Eerder bestond Afrika uit ruim tienduizend stammen en koninkrijken, waarvan een deel een democratische vorm van bestuur kende. Uiteenlopende, soms elkaar vijandige stammen, werden opgesloten binnen de grenzen van een staat.

De koloniale invasie had die oude structuren stukgemaakt. Wat overbleef van de staat naar westerse snit, zoals die overal was geïmplanteerd, werd voor aankomende dictators het instrument om alles en iedereen te onderwerpen. Het bestuur, de democratie, het voegde zich na het vertrek van de Europeanen naar lokale cultuur en tradities. Falende staten, burgeroorlogen en humanitaire rampen waren het gevolg. De eerste hongersnood op tv was die van Biafra in 1967. Daar stierven een miljoen Nigerianen van de honger.

Wat na de onafhankelijkheid gewoon doorging, was de roof. De staat werd voor de nieuwe Afrikaanse elites het vehikel voor ongebreidelde zelfverrijking. Nieuwe machthebbers zeiden steeds hetzelfde: Now it’s our turn to eat. Er werden keizers gekroond, basilieken als de Sint-Pieter gebouwd en in de jungle verrezen paleizen groter dan Versailles.

Het dieptepunt in deze postkoloniale misère was de Rwandese genocide. In 1994 probeerde de Hutu-meerderheid (van 85%) de Tutsi-minderheid uit te moorden. Tussen de 800 duizend en 1 miljoen mensen werden in 100 dagen gedood. Deze burgeroorlog die uitmondde in een genocide kan worden gezien als de slotakte van de strijd tussen de Britse en Franse hegemonie in Afrika. Frankrijk, dat nauwe banden onderhield met de Franstalige Hutu-regering van Habyarimana, sloot de ogen voor de alomtegenwoordige voorbereidingen voor een eindoplossing: het uitroeien van alle Tutsi.

Sinds 1990 viel het rebellenleger van Paul Kagame Rwanda binnen. Deze zonen van verdreven Tutsi wilden terug naar hun vaderland, opgegroeid in Oeganda spraken zij Engels. Voor Frankrijk stond hier de francofonie op het spel, of zoals toenmalig president Mitterrand zijn Afrikapolitiek noemde: ‘Françafrique’. Franse soldaten hebben niets gedaan om de genocide te stoppen. Er zijn sterke aanwijzingen dat ze de Hutu-regering hebben geholpen. Belgische blauwhelmen boden de Tutsi geen bescherming.

Ook de Amerikaanse president Bill Clinton keek weg van de massaslachting in Rwanda. Een jaar eerder had zijn leger een dramatische nederlaag geleden in Somalië, toen twee Black Hawk-helikopters werden neergeschoten en gesneuvelde Amerikaanse soldaten door de straten van Mogadishu waren gesleept. Daarna wilde hij van ingrijpen in Afrika niets meer weten.

Nadat Kagame de genocide stopte, maakte hij van Rwanda een Engelstalig land. Het Westen dompelde zich onder in schaamte omdat het deze low-tech massamoord met kapmessen niet had willen stoppen. Rwanda werd een ijkpunt in de troebele relatie tussen Afrika en het Westen.

De white man’s burden veranderde van karakter. Een last was er nog steeds, alleen nu een van schuld. Er moest worden goedgemaakt, er moest worden geholpen, en ontwikkelingssamenwerking werd opgetuigd als aflaat voor koloniale zonden. De ‘barbaarse wilde’, een eeuw eerder object van Kiplings Reddingsoperatie Beschaving, werd onder het oog van antropologen de ‘nobele wilde’.

Het waren ook de jaren dat Afrika politiek gewicht kreeg. In de strijd om invloedssferen die met de Koude Oorlog ontbrandde, betraden twee nieuwe spelers het Afrikaanse toneel: Rusland en Amerika. Zij probeerden steun te kopen door Afrikaanse machthebbers en krijgsheren te paaien. Dat lukte vooral in de landen die geen nauwe banden aanhielden met hun oude overheerser. De landen uit het Britse Gemenebest en France-Afrique bleken tegen de flirt bestand. Maar nadat Portugal abrupt de band met zijn voormalige koloniën verbrak, ontbrandden in Mozambique en Angola proxyoor-logen: verwoestende burgeroorlogen waarin de VS en de Sovjet-Unie strijdende partijen bewapenden.

Europese landen gaven hun ontwikkelingshulp weliswaar ruimhartig en met de beste bedoelingen, aan de ongelijkwaardigheid tussen wit en zwart veranderde weinig. De ontvangende hand is lager dan de gevende.

Neoliberale zelfredzaamheid 2000-2010

De neoliberale geest die in de jaren negentig de Europese politiek hervormde, raakte na de eeuwwisseling ook het denken over hulp. Wie in de jaren zeventig en tachtig had getwijfeld aan ontwikkelingshulp, was weggezet als een moreel minderwaardig mens. Nu gingen andere denkers morrelen aan het frame. Succes – hier: materieel succes – werd gezien als een keuze. Voor mislukking gold hetzelfde: Afrikaanse landen hadden hun armoede aan zichzelf te wijten. Het neoliberale mantra van zelfredzaamheid in straattaal klonk als: Flikker toch op met die burden. Eigen schuld dat jullie in de shit zitten.

Dit discours kreeg versterking uit onverdachte hoek: de in Zambia geboren econoom Dambisa Moyo vroeg aandacht voor de perverse effecten van hulp. Buitenlandse giften maken Afrikaanse leiders lui, zei Moyo, zij hoeven dan geen verantwoording af te leggen aan hun eigen volk.

Het ‘eigen schuld’-evangelie werd versterkt door de stelling dat het ook nog eens kwaad deed, al die goedbedoelde hulp. Moyo’s boek Dead Aid was de laatste zet waarna het afbreken van de hulp bespreekbaar werd. Tien jaar moesten de geesten rijpen voordat in 2011 Nederland, internationaal gidsland in ontwikkelingssamenwerking, sneed in zijn hulp.*

De jongeren in de stoffige nederzettingen van de Sahel, de miljoenen jongeren in het door conflict geruïneerde Zuid-Soedan of Oost-Congo, als ook degenen die zich de rand van een zwembad kunnen permitteren; hun smachten naar de verleidingen van onze welvaart konden we rustig negeren. Laat toch zitten.

Bedreigde postkolonialen na 2010

Die zelfgenoegzaamheid ontplofte in ons gezicht. In het kielzog van de vluchtelingen uit Syrië, zetten ook jonge Afrikanen koers naar Europa. Wij wilden Ghadaffi weg en kregen er een bende warlords voor terug. De toegang tot de Middellandse Zee is een lucratieve businesscase.

Over het hele continent leggen families spaargeld bijeen om hun uitverkorene naar het beloofde land te sturen. Send forth the best ye breed, droeg Kipling de Europeanen op. Precies dat doen Afrikaanse gemeenschappen, maar dan in omgekeerde richting: ze sturen hun sterkste jongelingen om in Europa welvaart te vinden.

Landen die eerder gul Syrische vluchtelingen opvingen, kampen met grote problemen met migranten (Zweden), of stoppen de instroom met harde hand (Oostenrijk). Populisten veroveren macht met een nationalistisch en conservatief programma dat zich tegen de EU keert. Langzaam daagt dat de open samenleving geen onbegrensde instroom verdraagt. Daar staat de witte man, met een last waaronder hij dreigt te bezwijken.

Europese leiders tobben over de vraag hoe ze Afrikaanse landen kunnen verleiden hun zonen thuis te houden. De deal met Turkije – zakken met geld voor een gesloten kustlijn – is het voorbeeld voor afspraken met andere regeringen, zoals die van Niger. Maar reislustige Afrikanen zijn niet onder de indruk. Gaat de ene route dicht, nemen ze een andere. In Mali trof Nieuwsuur-correspondent Saskia Dekkers verontwaardiging. Malinese migranten sturen namelijk 660 miljoen euro per jaar naar huis. Mevrouw Coulibaly zei: ‘Deze akkoorden zijn slecht. Migratie is alles voor ons… Je kunt niet tegen migratie vechten.’

Toch is dat precies wat Europese leiders willen. En aangezien een zeegrens niet te sluiten is, moeten Afrika’s zonen op hun geboortegrond zicht krijgen op een beetje redelijk bestaan – laat dat nou altijd de bedoeling zijn geweest van ontwikkelingssamenwerking.

Nu hulp een van de weinige touwtjes lijkt waar we in het migra-tiedossier aan kunnen trekken, worden in Europa plannen gemaakt voor de ontwikkeling van Afrika – en zijn we terug bij Rudyard Kipling. Zonder hoogdravend beschavingsideaal, met minder superioriteit, pijnlijk bewust van het welbegrepen eigenbelang.

Waar we ons niet van bewust zijn, is dat we met het afbreken van de hulp ook onze kennis over Afrika hebben afgebroken. We hebben geen gerenommeerd kennisinstituut. Het Koninklijk Instituut voor de Tropen kwam het dichtst in de buurt, maar is de afgelopen tien jaar uitgekleed. De echte Afrikaspecialisten van het Ministerie van Buitenlandse zaken, de mensen met doorleefde kennis van Afrikaanse landbouw of watervoorzieningen, gaan met pensioen.

*

In anderhalve eeuw is ons perspectief op Afrika radicaal veranderd. Van economisch en moreel: exploitatie en beschaving, naar alleen nog moreel: hulp, naar nu vooral pragmatisch: stop migratie.

Een ander groot verschil is dat ook wij zijn begonnen aan onze mentale dekolonisatie. Toen dit boek in 2003 verscheen, moest ik alsmaar de titel uitleggen, Witte geef geld. Waarom ‘wit’? Zeiden wij niet ‘blank’? Dan legde ik uit dat blank geen kleur is maar een term die een oordeel uitdrukt, geen neutraal woord maar een amelioratief: het geeft een rangorde aan waarin de witte boven de zwarte staat.

Die bovenschikking was vervat in dat ene woord: blank. Blank is goed, als in ‘ruwe bolster blanke pit’, en puur, als in: ‘blank hout’ en mooi, zoals puur wit ‘lelieblank’ heet. Zoals Aline mij classificeerde: met mijn huid in dezelfde kleur als Jezus was ik meer dan zij – zij zwart, de kleur van het duister.

Vijftien jaar later hoef ik dat niet meer uit te leggen. Nu past het Rijksmuseum informatiekaartjes over afbeeldingen met zwarte mensen aan, wordt roofkunst wellicht teruggeven en staat het borstbeeld van Johan Maurits van Nassau-Siegen niet meer in de hal van het Mauritshuis, wordt het koloniale Afrikamuseum in Tervuren ingrijpend verbouwd, is zwarte piet minder zwart, en heeft het NOS Journaal besloten liever ‘wit’ te zeggen in plaats van ‘blank’.

Aangekomen in een nieuw tijdsgewricht met nieuwe problemen en nieuwe verhoudingen, hebben wij geen duidelijk idee van hoe we ons tot Afrika moeten verhouden. Wat willen wij met Afrika? En: wat moeten wij met onszelf?

In deze nieuwe verhouding kunnen we niet langer ons benepen eigenbelang najagen, dan blijft kortzichtigheid ons als een boemerang raken. Dus niet: een deal sluiten met de regeringen van Niger, Libië, Ivoorkust, Senegal, Mali, Congo, Eritrea of Egypte en het daarbij laten. Onze betrokkenheid moet langdurig zijn, gestoeld op beter begrip van Afrikaanse landen, en moet meer om het lijf hebben dan een nieuw dak op een schooltje hier en een aardige fokhaan daar.

Daarbij moeten we zowel pragmatischer als idealistischer worden. Dat is: idealistischer in ons pragmatisme om de instroom te stoppen. Mensen in direct levensgevaar verdienen onze compassie en opvang, maar het is naïef te denken dat de miljoenen Afrikaanse jongeren die naar Europa willen, hier een volwaardig bestaan kunnen opbouwen. Het is naïef te denken dat Europese landen zulke aantallen kunnen opnemen zonder dat het onze samenlevingen gevaarlijk verstoort. De internationale verdragen die de grondslag zijn van ons vluchtelingenbeleid zijn geen stenen tafelen, ze zijn een product van hun tijd.

Tegelijkertijd is fors en ruimhartig investeren in Afrika ook in ons eigen belang. Wie geen perspectief en niks te verliezen heeft, is met geen stok tegen te houden.

En we moeten pragmatischer worden in ons idealisme: wanneer we willen helpen, moeten we dat beter doen. Te vaak bleken Westerse interventies een schaamlap voor de onwil ons echt te engageren. Een van de grootste schandvlekken is de burgeroorlog in Oost-Congo. Die viert in 2018 zijn twintigste verjaardag. Vooral vrouwen en meisjes worden zwaar getroffen, vogelvrij voor verkrachtende en moordende rebellen, verkrachtende regeringssoldaten, zelfs buurmannen die het normaal zijn gaan vinden dat je een vrouw in het veld overweldigt. Deze vrouwen worden met zoveel geweld onteerd dat ze vaak van onder helemaal stuk zijn. Een verkrachte vrouw wordt door haar man en dorp weggejaagd.

Om dergelijke wreedheden te stoppen, legert in Oost-Congo de grootste VN-Vredesmacht uit de geschiedenis. Na 20 jaar is het geweld niet gestopt. Erger: de blauwhelmen hebben zich al die jaren schuldig gemaakt aan seksueel misbruik. In 2002 trof ik in Kisangani aan de oever van de Congo jonge meisjes die zichzelf voor twee of drie dollar aanboden aan VN-soldaten uit Uruguay. De moeders van de meisjes vonden het verschrikkelijk hun dochters als hoeren te verkopen. Een andere manier om aan cash te komen was er niet.

Ook zonder te betalen hebben VN-soldaten hier vrouwen gedwongen tot seks. Van de tweeduizend klachten van seksueel geweld door VN-soldaten in de laatste twaalf jaar komen de meeste uit Congo. Onderzoek door persbureau AP laat zien dat de VN zelf niets deed om misbruik te stoppen. Bloedbaden zijn door de VN-troepen nauwelijks tegengehouden. De vluchtelingenstroom uit Congo groeit. Deze VN missie kost 2,4 miljoen dollar per dag. (Inderdaad: per dag.)

Wanneer wij vinden dat deze vrouwen recht hebben op bescherming, moet ons idealisme pragmatischer zijn. Voor veel minder dan 876 miljoen dollar per jaar kan het geweld worden gestopt. De VN kan besluiten een modern huurlingenleger naar Oost-Congo te sturen. Onder harde afspraken: no cure, no pay en met waarnemers van een mensenrechtenorganisatie aan boord. Grote kans dat de Congolezen dan na twintig jaar burgeroorlog iets van vrede beleven. Dat vrouwen en meisjes veilig zijn in hun eigen huis.

Zo’n private military company bestaat uit goedgetrainde oud-commando’s uit vaak Westerse legers; soldaten die kunnen en willen vechten. Dat bewezen ze in 1995 in Sierra Leone, eerder in Angola. De rebellen van Foday Sankoh hadden zich, moordend en ledematen afhakkend, tot in Sierra Leone’s hoofdstad Freetown gevochten, toen de regering het Zuid-Afrikaanse militaire bedrijf Executive Outcomes inhuurde. In mum van tijd waren de rebellen verdreven, verslagen, en was het moorden gestopt. Er zijn geen meldingen van wangedrag van deze soldaten. Nadat de huurlingen vertrokken, brak de burgeroorlog weer los.

De morele verontwaardiging over de inzet van moderne huurlingen is hypocriet en ideologisch. Hypocriet omdat de Bengalen, Ethiopiërs, Indiërs, Pakistani, Rwandezen, Fijiërs en Uruguayanen die de VN-legers bevolken, dat ook doen voor het geld. Alleen zijn die slecht getraind en slecht uitgerust.

En het weren van militaire professionals is ideologisch omdat onze weerzin past in ons negatief stereotiep van de huurling. Zoals de directeur van Sandline, het Britse kleine broertje van Executive Outcomes, beschreef: ‘De met wapens beladen huurling die trigger happy door de bush trekt op zoek naar de diamanten.’ En het is ideologisch omdat we vasthouden aan het utopisch beeld van een Vredesmacht die over de wereld trekt om een eind te maken aan het geweld.

De realiteit is dat wij witten ach en wee roepen over de horror in Congo en dan de portemonnee trekken voor een VN-macht van derderangs soldaten. Gezien de effectiviteit van deze VN-legers is dat eerder om het geweten te sussen, dan om barbarij te stoppen. Die dure, maar symbolische interventie heeft als gevolg dat conflicten doorrotten. Dat mensen op de vlucht slaan. Dat per saldo iedereen duurder en ellendiger af is. Hier blijkt de internationale ordening zoals die is opgericht na de Tweede Wereldoorlog, niet meer te werken.

Vlak voor mijn vertrek naar Afrika zocht ik op Guernsey de baas van Sandline op. Deze Michael Grunberg was heel duidelijk over wat hij wilde: met Sandline en andere militaire bedrijven waarmee hij werkt operaties uitvoeren voor de Verenigde Naties. ‘Onder VN- vlag, onder VN-mandaat en met VN-waarnemers’ – want Grunberg was zich goed bewust van het slechte imago dat de huurling aankleeft. (Niet helemaal ongegrond: militaire bedrijven zijn daadwerkelijk ingezet om diamantmijnen en andere economische belangen te beveiligen.) Over de motieven was hij helder: daar gaat zoveel geld rond, zelfs voor een fractie van de kosten van een VN-missie, zouden zij goed geld verdienen.

Er zijn meer interventies mogelijk waarin pragmatisme en idealisme een goed koppel zijn. Bijvoorbeeld in de economie. De Afrikaanse elite ziet de staat als een vehikel om zelf zo snel mogelijk rijk te worden. Wat van waarde is, wordt uitverkocht aan de Chinezen: olie, goud, steenkool, coltan, tin, cassiteriet, hardhout, neushoorn, alles waar de Chinezen maar voor willen betalen mag mee. Dat er roofbouw wordt gepleegd op deze landen, daar zit de elite niet mee. Die wordt door de gevolgen niet geraakt.

De nieuwe Afrikaanse bovenklasse stuurt zijn kinderen naar de duurste kostscholen en universiteiten in Engeland en Amerika. Afrikaans geld zit in Europese huizen. Congo staat in de top tien van armste landen ter wereld. In Londen horen Congolezen tot de top tien buitenlandse investeerders die voor uitzinnige bedragen huizen kopen in de duurste postcodegebieden ter wereld, zoals in W1, om de hoek bij Kensington Palace.

De groei van Afrikaanse economieën slaat zelden echt neer in deze landen zelf. Zambia’s koper, Angola’s olie en diamanten, ze zijn de heilige bron van een extractie-economie. Het BNP van deze landen is flink gestegen, maar buiten de hoofdsteden die met spiegelende wolkenkrabbers de vooruitgang hebben opgetrokken, is van ontwikkeling geen sprake. Angola heeft met Luanda de duurste hoofdstad ter wereld. Tweederde van de Angolezen leeft in extreme armoede. Voor de nouveaux riches bestaat er niet zoiets als het publiek belang.

De vraag is of we de internationale economie zodanig kunnen inrichten, dat Afrika’s elite minder makkelijk de boel kan leegroven. Dat de rijkdom uit Afrika’s bodems wordt ingezet om de landen zelf te moderniseren. De geschiedenis van Europa en Amerika leert dat vrijheid en welvaart alleen de vruchten zijn van eigen inspanning.

Afrika’s elite moet aan het belang van zijn eigen land worden vastgeketend, zodat haar eigenbelang overlapt met dat van de massa. Wellicht kan dictators, roofridders en andere tycoons de toegang tot de Europese en Amerikaanse huizenmarkt worden ontzegd. Het Zwitserse bankgeheim zou moeten sneuvelen en andere vluchtwegen voor roofgeld afgesloten. Alleen wanneer de Afrikaanse elite zelf belang krijgt bij het welvaren van het eigen land, is ze vatbaar voor druk van de bevolking wanneer die een deel van de bonanza opeist. Zo ging het in Europa, toen met de Franse Revolutie het Ancien Régime werd afgeschaft, en zo zullen Afrikaanse burgers hun machthebbers moeten dwingen tot delen.

We hebben ons in Europa de luxe van nonchalance veroorloofd, we hebben Afrika’s problemen de problemen van Afrika gelaten, maar er liggen nieuwe kaarten op tafel. Europa is tot Afrika veroordeeld. De Chinezen scheppen Afrika leeg en Europa zit met de vluchtelingen. Klimaatverandering geeft woestijnen en modderzeeën en Europa zit met de vluchtelingen. Oorlogen rotten door en Europa zit met de vluchtelingen. Dat dwingt ons tot realisme en daadkracht, maar ook tot heel iets anders.

We hebben Afrika altijd bekeken vanuit onze witte bril. We hebben er onze God, onze scholen, onze democratie en onze maatstaf voor het Goede Leven naartoe gebracht. Maar Afrika is ook heel erg zichzelf. Het is zo dichtbij, en ook zo anders. Het heeft zijn eigen rationaliteit, zijn eigen schoonheid, zijn eigen humor, en zijn eigen dubbelzinnigheden. En wij zouden onszelf helpen, als we de buren beter zouden begrijpen.

Een paar van die ambiguïteiten: een groot deel van het continent is christelijk, terwijl het geloof in geesten de dagelijkse gang van zaken stuurt. Geesten van voorouders, engelen of demonen zijn voor Afrikanen – van hoogopgeleid tot sloppenwijk – bepalend. Afrikaanse religieuze tradities nemen met hun occultisme meer de christelijke kerken over dan andersom. De strikte, steriele geloofsbeleving van de christelijke kerken brengt minder teweeg dan diensten door charismatische religieuze sekteleiders waarin wordt gepredikt, gezongen, gedanst, waarin mensen in trance het goddelijke zeggen te ervaren.

Het geloof in hekserij heeft vaak grote gevolgen voor gemeenschappen. Jaloezie of de zucht naar fortuin brengen mensen naar zogenaamde witch doctors. Die schrijven middelen voor om iemand te vergiftigen, of om bepaalde offers te brengen.

Het was het onderwerp waarover ik met de meeste schroom verslag deed. Ik heb nauwelijks geschreven over een praktijk die onder sommige stammen in Oost-Afrika een enorme vlucht nam: het ritueel offeren van kinderen. Elke week stond er wel een bericht in de Oegandese kranten over het ontvoeren, ook uit Kampala, van jonge ‘ongeschonden’ kinderen die genitaal werden verminkt, in een offerritueel vermoord en vervolgens ingemetseld in het fundament van een gebouw of in stukken in een zak werden teruggevonden.

De angst was overal en bij iedereen. In Kampala was een baby door haar nanny aan de voordeur meegegeven aan mannen die haar voor het meisje grof hadden betaald. In de Nakumatt, de Keniaanse supermarkt waar ik boodschappen deed, was een peuter uit een winkelwagen getild toen haar moeder in de vriezer keek. De vrouw sloeg groot alarm, alle deuren van de winkel gingen dicht. Na uren werd het meisje gevonden in een wc, de haren afgeknipt en gedrogeerd. En ik heb er nooit over gepubliceerd.

Mijn terughoudendheid kwam niet door de Oegandezen. Die spraken over niets anders. (De Iteso spraken met net zoveel afschuw over deze praktijk van de Baganda als wij.) Toen ik het er met een Oegandese medewerker van de Nederlandse ambassade over had, een hoogopgeleide man, en hem vroeg: ‘Denk jij dat je rijk kunt worden door een kind te offeren?’ zei die: ‘Tja…. je weet het niet hè…’ De angst was net zo sterk als het geloof.

Dat ik erover zweeg, kwam door de reacties in Nederland. Wanneer ik op vakantie in Nederland was en vrienden en collega’s vertelde van deze praktijk, was de reactie opvallend vaak gelijksoortig. Er was ongeloof, en de niet altijd uitgesproken gedachte dat ik enigszins bevangen was door lokale identificatie. Dat ik mijn scherpte moest zijn kwijtgeraakt, going native of getraumatiseerd, want zulke verschrikkingen, dat kon niet kloppen. Het was, vrees ik, uit vrees voor mijn en Afrika’s reputatie dat ik afzag van een stuk over kind-offers.

Wat een volgende dubbelzinnigheid laat zien: hoogopgeleide Afrikanen met een smartphone, een arbeidscontract bij een westerse organisatie en toegang tot alle rationele kennis, geloven in occulte krachten. Na ons vertrek uit Rwanda zocht een goede vriend ons op in Broek in Waterland. De man, rechter aan het Rwandese Hooggerechtshof, later minister van Justitie, vond de plek waar wij wonen erg gevaarlijk. Een woonboot in de velden, aan de overkant van het water en alleen te bereiken met een boot, dat was vragen om problemen. Ik zei: ‘Je bedoelt vanwege de kinderen, omdat ze nog niet kunnen zwemmen?’ Tharcisse keek me onbegrijpend aan. ‘Nee. Het barst hier van de watergeesten.’

Een ander terrein vol misvattingen is de Afrikaanse solidariteit. Geroemd en geprezen door Nelson Mandela en aartsbisschop Tutu als ubuntu, het idee ‘Ik ben omdat wij zijn’, een sociaal-ethische overtuiging van verbondenheid, door westerlingen vaak aangehaald als een Afrikaanse bron van solidariteit. In de realiteit bestaat die innige verbondenheid en verantwoordelijkheid voor elkaar alleen in kleine kring. In de intieme sfeer van familie of iets groter, voor de clan, staan mensen voor elkaar klaar. Ook met perverse gevolgen: iemand die zich uit de armoede opwerkt en iets meer te besteden heeft, vindt altijd broeders en neven aan de deur. Zij vragen hem geld voor begrafenissen, omgewaaide huizen of zieke kinderen, en hij mag niet weigeren. Zo hindert het mooie ubuntu ontwikkeling, want een verworven beginkapitaal kan maar moeilijk worden geïnvesteerd.

Die solidariteit houdt abrupt op bij de grens van de kleine kring. Compassie voor een onbekend individu is ver te zoeken, zelfs een collega of kennis kan niet zomaar rekenen op steun. Zo werkten er rond ons huis in Rwanda verschillende mensen. Kok en huishoudster Charlotte voerde de rangen aan. Elke dag kookte ze ook voor de bewakers en andere krachten, zij bewoog zich ín het huis en beheerde het huishoudgeld. Voor de nachtwakers Charles en Noël, slimme jongens die tijdens de genocide hun school hadden verlaten om kindsoldaat te worden, betaalden we een opleiding overdag. ’s Nachts maakten ze huiswerk.

Charlotte wist dat we ons hun lot aantrokken, dat we hoopten dat ze een diploma zouden halen. Toen wij op vakantie gingen, werd Noël ziek. Malaria, en dat in zijn examenweek. Hoewel ik bij Charlotte geld had achtergelaten voor noodgevallen, stuurde ze Noël niet naar de dokter. Wie niet tot het verbond van stam of bloedverwanten hoort, kan stikken. Toen we thuiskwamen lag Noël doodziek op een rieten mat in de tuin.

Als laatste dubbelzinnigheid geldt de seksualiteit. In veel landen heerst een publieke moraal die botst met de privémoraal. In het publieke domein is preutsheid de norm. Een Afrikaanse vrouw verliest haar waardigheid wanneer ze haar dijbenen toont, wanneer ze korte rokjes draagt. Vrouwelijk bloot is onzichtbaar in bladen of op tv. (De vrouwelijke borst is iets anders; dat is geen lustobject maar instrumenteel om een kind te zogen, die wordt onverbloemd getoond.) Onderwerpen verwant aan seksualiteit zijn moeilijk bespreekbaar, abortus en homoseksualiteit vaak strafbaar.

Die publieke preutsheid wordt weggeblazen door de ongeremde seksuele moraal in het privédomein. Niet alleen hebben veel mannen meerdere vrouwen – een wettige echtgenote en meerdere minnaressen, in de intieme sfeer is er een seksuele openheid waar we in het westen bleek bij afsteken. (Veel bloot in het publieke domein, een schrale modus om jongeren seksvaardig te maken.) Zoals de Rwandese vriend mij uitlegt hoe Rwandese vrouwen tot geweldige orgasmes komen, hoe ‘het water van de vrouw spuit als de fonteinen van Versailles’, zo wijden Oegandese tantes hun nichtjes in in de geheimen van goede seks. Daar trekken meisjes aan elkaars schaamlippen zodat die langer worden en doen tantes de mogelijke standjes en bewegingen voor. Zulke openheid in intieme zaken is een idee voor het vrije Nederland.

Zoals ik meer heb geleerd van de mensen levend op de rode aarde, wanneer ik als een vreemdeling aan kwam zetten. Ze ontvingen mij met een hartelijkheid en gulheid die telkens weer grote indruk maakten. Zoals de vrouwen van Ntongwe, weduwen, overlevenden van de genocide. Virginie en haar dochter Enata vertelden mij hun vluchtverhaal, een helletocht die ze niet eerder aan iemand hadden toevertrouwd, zelfs niet van moeder tot dochter. De vrouwen zijn arm, zonder man, zonder grond, maar toen ik aankwam werd er een feestmaal aangericht en voor alleen mij een flesje cola gehaald.

Afrika is dichterbij dan we denken. Het is belangrijker dan we denken. En het is zo verwarrend anders dan we vaak hebben gedacht. Omdat we gedwongen zijn ons te verhouden tot Afrika, moeten we Afrika beter gaan begrijpen. Dat is niet door abstracte concepten als ubuntu of ‘stammenstrijd’, dat kan alleen van binnenuit. Door te reizen. Of door verhalen te horen over gewone Afrikanen – de mensen die met heel hun familie geld potten om hun sterkste jongeling het water over te sturen, met het familiekapitaal op hun huid gebonden dwars door woestijnen, zandstormen, moessons, barricades en controles, richting de zee.

Om te weten wat deze mensen beweegt is het goed om te lezen over hun angsten, hun dromen, hun worstelingen, hun hoop en hun plezier. Zo’n blik op alledaags Afrika biedt Wit, niet blank.

Vijftien jaar na de eerste verschijning van dit boek is in Afrika een hoop veranderd. Economieën en skylines zijn gegroeid, een dictator als Mugabe is verdwenen en witte boeren keren naar hun grond terug, en toch zijn de verhalen uit Witte geef geld nog net zo waar. Omdat het kader wel kan wisselen, de mensen blijven hun eigen ding doen. Afrika is en blijft heel erg zichzelf.