Een van beiden; ofwel de spiraal
ofwel de lucht in geslingerd worden

Christophe Tarkos

MOOI EN MILD

Dit gaat, nee, ik wil niet te stellig zijn; dit kán het begin zijn van een positieve spiraal. Mijn psycholoog heeft gezegd dat ik positieve dingen tegen mezelf moet zeggen, maar ik wil niet té positief zijn, dat kan weer een averechts effect hebben. Maar laat ik dit zeggen: mijn leven is een zootje en ik ga proberen er orde in te scheppen door te beginnen met de kleine dingen. Na een tijdje zal ik dan in staat zijn orde te scheppen in de grote, ingewikkeldere dingen; de aanschaf van jaloezieën is een reddingsboei die me vanaf de wal is toegeworpen. Ik lig hier in de golven te spartelen, denk ik terwijl ik mijn auto bij de IKEA parkeer.

Ik moet jaloezieën voor mijn zoon kopen. Hij loopt daar al een half jaar over te klagen, dat hij geen jaloezieën heeft, de zon schijnt recht op zijn computerscherm. Nu ga ik dat regelen. Ik zeg al een half jaar dat ik jaloezieën ga kopen, en elke keer dat mijn vrouw zei: dat kan ik ook wel doen, zei ik: nee, dat regel ik. En nu ga ik het regelen. Het is een mooie, milde herfstdag en ik probeer dat vast te houden, die simpele gedachte: dat het mooi en mild is. Thuis neemt de videorecorder de wedstrijd tussen Anna Kournikova en Serena Williams op, ook dat probeer ik vast te houden; alleen al het feit dat ik de wedstrijd opneem en hem niet live bekijk, was het begin van de positieve spiraal waar de aanschaf van de jaloezieën het begin van zou zijn, ik ben mezelf vóór geweest, en niemand, dwz. mijn vrouw, weet er iets van. Ik heb niet gezegd wat ik ging doen, ik heb niet eens gezegd dat ik wegging, ze stond waarschijnlijk in haar windjack in de tuin bladeren te harken, ik ben naar buiten geglipt, ik wil haar verrassen, net zoals ik mezelf hiermee verras. Ze mag er niks van weten, ze moet gewoon de kamer van onze zoon binnenlopen en zien dat daar opeens jaloezieën hangen en beseffen dat ik ben begonnen orde op zaken te stellen, dingen te regelen. Ik sta er helemaal niet bij stil dat ik er in wezen tussenuit knijp om orde op zaken te stellen, en zie daar ook geen duidelijke tegenstelling in. Dit is een initiatief. Ik bewijs mezelf dat ik nog niet verloren ben, iets wat op den duur positieve consequenties zal hebben. Thuis staat Anna Kournikova nu de tennisballen over het net te slaan en ik ben er niet bij om dat te zien, ik ben hier, ik heb een paar rondjes over het parkeerterrein gereden om een plekje aan de rand te vinden, ik heb het volgehouden, ik heb een paar keer speldenprikjes van claustrofobie gevoeld en gedacht:ik moet maken dat ik hier wegkom, voor het te laat is, voordat de auto’s, de mensen, het gebouw zich op me storten en me smoren, tot mijn hart explodeert in een suizend niks, maar ik hield vol, ik praatte tegen mezelf, zei simpele dingen zoals: ik ga jaloezieën kopen. Mijn leven is een zootje en ik ga proberen orde op zaken te stellen door te beginnen met de kleine dingen. Ik zeg het nog een keer: ik ga jaloezieën kopen. Zeg tegen mezelf dat alles normaal zal worden, en in orde. Ik ga orde op zaken stellen. Zal naar binnen gaan, de jaloezieën vinden, betalen, naar buiten lopen. Thuis staat Anna Kournikova de tennisballen over het net te slaan. Ik ben er niet bij om ernaar te kijken. Ik ben hier, ik doe het portier open, stap uit, in het mooie, milde weer, doe de auto op slot, probeer niet inwendig ironisch te grijnzen omdat ik deze simpele, positieve dingen denk, ik probeer niet van buitenaf naar mezelf te kijken, ik probeer niet te denken: idioot, idioot, maak dat je hier wegkomt, zie je niet dat je door die positieve dingen te denken, toewerkt naar een enorme anticlimax, die wel moet komen, dat is toch overduidelijk, maak dat je wegkomt, dat gaat gebeuren, maak dat je wegkomt, en denk maar niet dat je de anticlimax te slim af bent door te constateren dat hij gaat komen en daardoor te voorkomen dat hij komt, er is geen ontkomen aan de manier waarop de wereld deze dag voor jou heeft bedacht. Terwijl ik over het parkeerterrein loop, waarbij ik probeer niet met nerveuze blikken achter mijn zonnebril te constateren dat die behoorlijk vol staat, denk ik aan Anna Kournikova, Anna Kournikova in een kort blauw jurkje, aan haar sterke dijen, aan haar gekreun als haar racket de gele, harde bal raakt en die over het net naar de andere kant jaagt, aan haar gezicht, geconcentreerd, aan het rode, hete zand waarop ze staat, of is het een groene kunstbaan? Net zo geconcentreerd zijn, net zo verbeten, een onverzettelijke beer; rechtstreeks naar binnen, rechtstreeks naar de jaloezieën, rechtstreeks naar buiten. De bal, denk ik. Ik raak bijna ontroerd.

Want je weet niet hoe het loopt, je weet nooit hoe iets loopt, morgen kunnen alle muren omgevallen zijn, de kamer verdwenen, morgen kun je domweg ingestort zijn, is het je niet gelukt de dingen bijeen te houden, je kunt naar je vrouw kijken in haar windjack in de tuin op zo’n dag dat alles aan haar zo vaag is dat je dwars door haar heen kunt kijken. Staat ze in haar windjack in de tuin voor de perenboom, zie je alleen de perenboom. De knoestige stam. De kronkelende takken. De bijeengeharkte bladeren. Een hondje dat achter de boom over het gazon rent, een ekster die opvliegt, ze tilt haar hand op om te zwaaien, maar je ziet haar niet, en je loopt weg van het raam, terug de kamer in.

De deuren van de IKEA glijden uiteen, je loopt naar binnen. Probeert te focussen. Je bent in de IKEA en loopt de trap op. Je moet je vastklampen aan de simpele feiten, dat je jaloezieën moet hebben, dat je de trap op loopt. Ik kan geen diepte meer zien als ik een zonnebril opheb, en dat is lastig als je traploopt, dus zet ik hem af en probeer hem in de zak van mijn spijkerjasje te stoppen, maar mis en schuif hem langs mijn borst naar beneden, shit, ik moet zien wat ik doe, ik kijk naar mijn borstkas terwijl mijn hand mijn zonnebril naar het borstzakje leidt, en dan struikel ik, struikel op de trap en val op weinig elegante wijze, net op het moment dat twee pubermeisjes me passeren en giechelen omdat ik, een oude man, gestruikeld ben en languit op de trap lig. Dit niet symbolisch opvatten, niet denken: NU LIGT ALLES OP ZIJN GAT, gewoon overeind komen. Even blijven staan, niet proberen snel door te lopen alsof je je geneert en probeert weg te komen in de hoop dat niemand het heeft gezien, maar de val rustig en bedaard accepteren en bijna benadrukken, door te blijven staan en je bril te poetsen, die natuurlijk NATUURLIJK een paar krassen heeft opgelopen, benadrukken dat je bent gevallen en dat je dat weet, en dat dat helemaal niks uitmaakt, behalve dan dat het natuurlijk pijn doet (dit benadruk je door naar je knie te grijpen en je gezicht te vertrekken terwijl je tussen je tanden door sist). Je kunt nog even blijven staan, en misschien een beetje om jezelf lachen, en dan kun je langzaam verder de trap op lopen terwijl je bedenkt dat je nog nooit zo’n treffende demonstratie hebt gezien van Henri Bergsons theorie over de lach, nee, Baudelaire was het natuurlijk, Baudelaires theorie over de lach, die erop neerkomt (en je moet benadrukken dat je nadenkt, dat je door deze val tot een zeker inzicht bent gekomen door een beetje schuin naar boven te kijken en in jezelf te glimlachen, evt. glimlachend naar de trap te kijken, misschien een keer met je hoofd te knikken, op en neer, maar dat is misschien net iets te veel van het goede) dat het nooit degene is die op straat uitglijdt en valt die lacht, maar degene die langsloopt en dat ziet, tenzij, zegt Baudelaire, degene die valt filosoof is en in staat is te reflecteren over zijn val, in staat is zichzelf van buitenaf te zien. Je lacht een beetje. Je reflecteert over je val, en lacht een beetje. Zo, denk ik terwijl ik naar mezelf grijns in een spiegel die daar opeens hangt: zo pak je dat aan als je bij IKEA op de trap valt, stomme, sneue idioot. Mijn knie bonkt. Mijn hart bonkt. Boven aan de trap blijf ik staan, stop mijn zonnebril in mijn zak.

Er zijn vandaag zoveel mensen bij de IKEA, ik snap het niet, waarom ben ik op zo’n drukke dag gekomen, en ik voel me naakt zonder mijn zonnebril, probeer hem weer op te zetten, maar dat ziet er belachelijk uit, en bovendien zie je hierbinnen niks met een zonnebril, dan struikel je, en er zitten nu ook krassen op, het ziet er idioot uit, ik stop hem in het borstzakje van mijn spijkerjack, shit, dat ik nou weer moest vallen, mijn knie doet pijn, maar ik probeer niet te hinken. Ik probeer niet te hinken als ik door talloze keuken-, woonkamer- en slaapkamerinrichtingen loop en dan krijg ik opeens de buren in het oog, ze staan een paar doorzichtige slakommen te keuren, en ik loop op een drafje naar het rek met posters om me te verstoppen. Ik moet door deze afdeling om bij de jaloezieën te komen, en ik blader de posters door terwijl ik wacht tot ze me niet in de gaten krijgen, tot ze besluiten om de slakommen al dan niet te kopen en verderlopen, ik blader me door zonsondergangen en Monet-lelies heen, en ik kan wel janken bij de gedachte dat ik me hier sta te verstoppen, uitgerekend op de dag dat ik orde op zaken zou stellen en zou ademhalen, een positieve spiraal zou beginnen die al was begonnen door Anna Kournikova op video op te nemen, je moet ophouden je hier achter de posters te verstoppen, je moet die ellendige jaloezieën zien te vinden, je moet je buren gedag zeggen, zeggen dat je de slakommen erg mooi vindt, zeggen dat het goed met je gaat als ze daarnaar vragen, en dan doorlopen. Ik haal diep adem, kom tevoorschijn; de buren zijn al verdergelopen. Ik zet mijn zonnebril op. Thuis staat Anna Kournikova keihard gele ballen over het net te meppen. Thuis staat mijn vrouw in de tuin of waar ze ook maar staat in haar windjack, ze huilt omdat ze denkt dat ik geen adem krijg. Thuis staat mijn vrouw naar haar handen te kijken, die hulpeloos bleek zijn, ze doet haar ogen dicht en trekt haar haar strak achterover, weg van haar slapen, probeert op te houden met huilen omdat ze denkt dat ik geen adem kan krijgen, dat zij me verstikt, dat ik daarom nergens de energie voor kan opbrengen, dat ik daarom het grootste gedeelte van de dag voor de tv zit en het gevoel heb dat ik een oude man aan het worden ben en dat mijn leven in feite voorbij is. Ze heeft een oude foto van ons opgeduikeld, die in een lijstje gedaan en op de schoorsteenmantel gezet, zogenaamd toevallig. Alsof ze opeens een lijstje overhad en een foto moest hebben en toevallig nou net die foto had gevonden. Het is een mooie foto. Zij heeft haar ogen neergeslagen en glimlacht verlegen, ik kijk haar aan, en het is niet moeilijk te zien dat ik van haar houd. Onze hoofden zijn fraai op elkaar afgestemd op die foto, we leunen als het ware voorzichtig tegen elkaar aan, als je alleen naar de contouren van onze hoofden kijkt, dan lijken ze op twee bergruggen die in elkaar overgaan, en er schijnt een mooi, zacht licht over ons haar. NEE, HET IS NIET ZO DAT IK GEEN ADEM KAN KRIJGEN! En nu ga ik orde op zaken stellen, en zij mag daar niks van weten, ze moet gewoon die kamer binnenlopen en de jaloezieën daar zien hangen. Ik ga orde op zaken stellen, ga eerst dit regelen, en daarna de rest. Ik ga jaloezieën voor mijn zoon kopen, en dat is dat. Het zonlicht valt ongehinderd door het raam van zijn kamer en schijnt op zijn beeldscherm, waardoor hij dat moeilijk kan zien. Dat ga ik nu regelen.

Niet te geloven: mijn vrouw staat bij de jaloezieën. Ik loop tussen glazen en bestek en slakommen door en zie dan plotseling mijn vrouw bij de jaloezieën staan, met onze buren en een IKEA-medewerker. Zij staat bij de jaloezieën. Thuis staat Anna Kournikova in een kort blauw jurkje gele tennisballen over het net te slaan. Haar dijen zijn erg sterk, en bruin. Thuis snort de videorecorder in de woonkamer, en de hark staat tegen de perenboom, of tegen de muur, of ergens anders tegenaan. Niemand trekt haar haren weg van haar slapen, en niemand zit apathisch tv te kijken. Ik heb een zonnebril met krassen op, en ik sta in de IKEA te kijken naar mijn vrouw die me vóór is geweest, en ik vraag me af hoe ik hier weg kan komen zonder dat ze me ziet, ik zou naar haar toe moeten lopen en ‘long time no see’ zeggen of iets anders geestigs, maar ik schaam me. Ik had dit al een half jaar moeten doen. En nu zou ik dan orde op zaken stellen. Ik kijk naar haar, ik kijk naar haar en aarzel. Ze ziet er vreemd uit nu ze zo gevangen is in een ogenblik van haar eigen leven, iets aan de manier waarop ze naar de IKEA-medewerker kijkt, iets aan haar gezicht, of eerder iets aan haar wangen zegt me dat ze niks van jaloezieën afweet, dat ze helemaal op hem vertrouwt, maar dat ze niet goed weet of ze hem wel de juiste informatie heeft gegeven, en of ze wel kan vertrouwen op dat wat hij haar dan vertelt, ze heeft er vast niet aan gedacht het raam op te meten, en ik zie de buren met elkaar overleggen, want zij hebben net zulke ramen als wij, ze wijzen op een van de jaloezieën en ik kijk naar haar wangen, zie hoe naakt ze lijken. Ze is verrukkelijk. En nu ze me heeft ontdekt, terwijl ik langzaam achteruitdeins, zonder eigenlijk te beseffen dat ik dat doe, zo geruisloos mogelijk, recht tegen de tafel met doorzichtige slakommen aan, zodat alle slakommen achter elkaar op de grond vallen, glimlacht ze alleen maar. Ze glimlacht, echt.

OPSTIJGEN,
LANDEN

Het leven was zo slecht nog niet! Geir had zijn auto, hij had een bord op zijn dak waar eieren en garnalen op stond. Niet dat hij veel eieren en garnalen in zijn auto had, maar door dat bord had hij een plek op de markt. De markt lag bij de haven, en daar mocht hij staan. Dag in, dag uit. Kijken naar de meeuwen die opstegen en landden, landden en opstegen. Denken aan zijn tijd op zee. Kijken naar de mensen die voorbijliepen, zware boodschappentassen torsend, en die uitgleden op het ijs. Vandaag had hij erg moeten lachen om een plek voor de bloemenwinkel waar maar liefst drie mensen achter elkaar op hun bek waren gegaan.

Het leven was goed. Er waren zoveel gekke dingen te zien. Dus al had hij nou niet bepaald veel te doen, het was absoluut niet saai om een hele dag in zijn auto te zitten, op dezelfde plek. Hij droeg een thermo-overall en een bontmuts met kleppen. En hij kon naar de radio luisteren. En daar kwam die gekke Asle aanzeulen met een behoorlijk grote steen. Hij leek het zwaar te hebben, er zat vast niet veel kracht in die man, dun en mager als hij was. Wat moest hij met die steen?*

Springen? Geir moest lachen.

Maar Asle was wel sneu. Het scheen iets te maken te hebben met het feit dat zijn hersenen te weinig zuurstof hadden gekregen omdat hij zo lang glasblazer was geweest. Hij had fantastische dingen gemaakt! Maar op het laatst had hij alleen maar grote glazen bellen geblazen. En ze in de bomen gehangen! Geir moest lachen. Er werd op het raam getikt, hij draaide het naar beneden. Het was Åsta. ‘O, ben jij het, Åsta,’ zei hij, en Åsta keek hem streng aan vanonder haar rode muts. Het was een ronde, pluizige muts, het rode dons wiegde langzaam heen en weer. ‘Heb je je zeeanemoon weer op vandaag?’ zei hij en Åsta trok een zuinig mondje. ‘Ach, hou je kop,’ zei ze en ze zette haar boodschappenwagentje demonstratief tegen het portier aan. ‘Heb je eieren en garnalen voor me?’ Hij boog zich naar de achterbank alsof hij dat wilde controleren, kwam weer naar voren: ‘Goh, ik ben er helemaal doorheen.’ ‘Ja, dat verbaast me niks,’ zei Åsta. ‘En toch heb je een plaats op de markt,’ zei ze. ‘Je moet morgen maar terugkomen,’ zei hij, ‘dan ben ik weer bevoorraad.’ ‘Nou, dat zou dan voor het eerst zijn,’ zei Åsta en ze pakte haar wagentje beet. Net toen ze nog iets zei, draaide hij het raampje omhoog, hij glimlachte en knikte tegen haar, en ze wierp hem een verontwaardigde blik toe, schommelde voorzichtig verder op haar antiglij-ijzers.

Geir keek om zich heen. Er was eigenlijk weinig volk op de been voor deze tijd van de dag. Waarschijnlijk durfden de mensen de straat niet op vanwege de gladheid. Hij tastte naar de plak chocola die op de stoel naast hem lag, en toen zag hij vanuit zijn ooghoek Asle, achter de muur van de fabriek aan het begin van de oude, vermolmde houten kade. Asle liep een paar passen de kade op. Geir leunde dichter naar de voorruit toe om het beter te kunnen zien. Wat deed hij daar? Geir draaide het raampje naar beneden om te roepen dat dat niet veilig was, de kade was vermolmd, daar moest hij niet op lopen, maar Asle maakte een paar zware, merkwaardige passen, zette af en sprong. Een enorme plons. Geir slikte. Hij werd steenkoud. Hij keek naar de achterbank. Naar de plak chocola in zijn hand. Greep het stuur beet, leunde naar de voorruit toe. Hij wist even niet zo goed wat hij moest doen.

________________

Duiken.

Briljante verklaring: toen Asle klein was, woonde hij boven aan de Stroopheuvel. Als hij ’s ochtends naar school liep, was hij altijd tot zijn dijen kleverig van de stroop, en als hij ’s middag weer naar huis ging, was hij weer tot zijn dijen kleverig van de stroop. Naar huis gaan was het zwaarst; hij moest alle kracht in zijn kleine lijf mobiliseren om zijn benen door de taaie stroop te kunnen bewegen. Hij kwam vaak te laat voor het avondeten, en zijn moeder was daar af en toe zo kwaad om dat hij helemaal niks te eten kreeg, pas laat in de avond, als zij in de woonkamer had zitten breien en wat kalmeerde, terwijl ze zag hoe de lichtjes uit het lagergelegen dorp als het ware opstegen naar de duisternis die neerdaalde, hoe ze als gesmolten suiker glinsterden in het hele dorp. Tot slot stond ze zuchtend op, pelde een paar koude aardappelen, sneed ze in stukken, legde ze in de jus, sneed de gehaktballetjes en wortels doormidden, warmde het geheel op op de houtkachel die tegen de wand stond te sputteren en te kraken, en liep naar zijn kamer waar hij met een rommelende maag van de honger op bed lag. ‘Eten,’ zei ze alleen maar, en Asle sprong uit bed, holde naar de keuken en schrokte alles naar binnen. Vaak kreeg hij daarna buikpijn. Zijn moeder streek over zijn hoofd en pakte zijn kleverige broek. Gooide die moedeloos in een teil kokend water. ‘Waarom moet jij er altijd zo’n smeerboel van maken?’ riep ze hem vanuit de badkamer toe, maar hij was haar vóór en had koude aardappelpartjes in zijn oren gestopt. Met de aardappelpartjes in zijn oren liep hij naar de woonkamer en keek uit over het dorp met de glinsterende lichtjes, het suisde dof in zijn oren, zoals het ook altijd suisde als hij ’s zomers onder water dook, en als hij zo uitkeek over het dorp dat daar als een schat op de zeebodem lag te glinsteren, werd hij plotseling bevangen door zo’n sterk verlangen om onder water te zijn dat de tranen in zijn ogen sprongen. Hij zou een steen, een grote steen in zijn handen houden, om er zeker van te zijn dat hij de bodem haalde, en springen.

KLEINE KNOOP

Kåre kwam ter wereld met een navelstreng die niemand kon doorknippen. De navelstreng zat vast aan een placenta die weigerde eruit te komen. Ze bleef zitten waar ze zat, ze verroerde zich niet. Het lukte ze niet om de navelstreng door te knippen of de placenta operatief te verwijderen. We hebben een klein probleempje, zei de dokter. Klein probleempje. Zijn vader zag het eerst als een persoonlijke nederlaag dat het hem niet lukte de navelstreng door te knippen; hij dacht dat hij een minkukel was, een waardeloze vader, als hij zoiets simpels niet eens kon. De navelstreng was weliswaar stevig en glad, maar absoluut niet abnormaal dik. Alleen abnormaal sterk. Een troost voor Kåres vader was dat de anderen er ook niet in slaagden om hem door te knippen, de verpleegsters niet, de dokters niet, wat ze ook probeerden. ‘We moeten maar een alternatieve manier van leven zien te verzinnen, Marianne,’ zei de vader van Kåre. ‘Jullie zijn voor het leven verbonden, dat staat vast.’