LEZERS OVER RENATE DORRESTEIN

‘Als we een Vonnegutiaanse loterij zouden houden, zou ik graag familie van Renate Dorrestein willen worden.’ Rudie Verbunt

‘Haar artikelen in Opzij, “Korte Metten” en boeken, hebben me ontroerd, aan het denken gezet en veel, vaak en hard laten lachen.’ Jeb Beelen

‘Mocht er een hemel zijn, dan hoop ik dat ze een goede uitgeverij hebben die ook bestellingen bezorgt hier beneden.’ Hanneke Felten Hukema

‘Elke zin is als een taartje, zo mooi geformuleerd.’ Frieda Pruim

‘Haar boeken hebben verschil gemaakt in mijn leven.’ Ineke Buitendijk

‘Humor en lichtvoetigheid over complexe menselijke situaties.’ Jolies Alessie

‘Onmisbaar in het Nederlandse boekenlandschap.’ Joost Beekman

‘Haar boeken zijn zozeer onderdeel van mijn leven dat de associaties overal zitten — hoe vaak ik niet aan Het perpetuum mobile van de liefde moet denken als ik de luxaflex neerlaat!’ Agnes Andeweg

‘Geweldige boeken, stuk voor stuk, slim, humoristisch. Met stip op 1 als mijn favoriete auteur!’ Jantien Vrijmoet

‘Van elk boek van haar weet ik nog waar ik was toen ik het las, en in welke periode van mijn leven ik zat. Tijdens mijn middelbareschooljaren, waarin ik me soms heel alleen voelde, in een wereld waar niemand me leek te begrijpen, gaf haar werk me troost. (“Ik ben niet de enige die gek is.”)’ Sarah de Vries

‘Gastschrijver in de hemel, daar ga ik maar van uit! Een geruststellende gedachte.’ Ivan Borghstijn

‘Meestal lees ik een boek slechts één keer, maar die van Renate Dorrestein lees ik meerdere malen.’ Thea Uri

‘Mijn moeder en ik lezen en herlezen de boeken van Renate Dorrestein en krijgen er maar niet genoeg van.’ Hilde Kinthaert

‘Haar werk loopt als een rode draad door mijn leven.Onze dochter hebben we Sterre genoemd, naar Sterre uit Buitenstaanders. Biba werd het konijn, later heeft cavia Ebbe de drieling compleet gemaakt.’ Joke Aartsen

‘Renate Dorrestein heeft de wereld zoveel mooier gemaakt.’ Dinke en Joke Verwij

‘Boeken die ik lees geef ik altijd door, maar haar boeken staan nog in mijn boekenkast.’ Edith van der Linde

‘Het waren de schaarse momenten bij het vallen van de nacht dat ik het werk van Renate Dorrestein las en me eventjes geborgen wist.’ Carl Dijkstra

‘Een reddende engel sinds Buitenstaanders in de literaire wereld.’ Hamid van der Heide

© 2018 Renate Dorrestein

Omslagontwerp Rob Westendorp

Foto omslag Corinne Noordenbos

Verzorging e-book Coco Bookmedia

Redactie Harminke Medendorp

Foto auteur Ruud Pos

ISBN e-book 978 90 5759 914 9

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, maart 2018

www.uitgeverijpodium.nl

www.renatedorrestein.nl

Inleiding

In de zomer van 2016 had ik een nieuwe koelkast nodig, ter vervanging van het chagrijnige oude beest dat in mijn bijkeuken stroom stond te slurpen. Op dus naar die witgoedwinkel in Haarlem-Noord waar ik eerder zo goed was geslaagd. Omdat het een prachtige middag was en het noordelijke stadsdeel ‘achter het spoor’ mij relatief onbekend was, besloot ik daar na de aanschaf van mijn nieuwe koelkast een wandeling te maken. Het is een stedelijk woongebied, zoals die rond 1900 overal in Nederland zijn gebouwd, met overwegend lage woningbouw en poortachtige toegangen tot de zijstraten.

Al binnen een paar minuten stond ik stil, getroffen door iets wat ik niet eens zozeer zág als wel voelde: ik stond op de locatie waar mijn volgende roman zich zou gaan afspelen.

Je moet al zoveel verzinnen als je een roman schrijft, dus een bestaande locatie biedt in elk geval houvast en grond onder de voeten. Voor iedere schrijver zal het anders zijn, maar voor mij begint alles met die aardende, verankerende plaatsbepaling. Heb ik de plek, dan komt het verhaal vanzelf. Die rare term ‘de plaats van handeling’ is zo gek nog niet. Als ik eenmaal weet wat de plaats van handeling van mijn volgende boek is, dan kom ik al schrijvende ook wel te weten wat die handeling behelst.

Wat mij triggerde op die zonovergoten middag in Haarlem-Noord was dat in één straat de monotonie van eengezinswoningen werd onderbroken door een schoolachtig gebouw dat zich als een schuw dier zo laag mogelijk tegen de stoep gedrukt hield, alsof het aan mijn blik wilde ontsnappen, maar daarmee bereikte het dus het tegendeel. NOORDER KINDERHUIS, stond er in de gevel gebeiteld.

Bij die woorden zag ik een ijsvlakte voor me waarover sneeuwvlagen joegen. Ik wist genoeg. Onguurder dan dit ging ik het niet krijgen. Het Noorder Kinderhuis! Mijn god, dat was een plek waar je als kind niet moest zijn!

Ik stak de straat over en tuurde door een raam naar binnen. Er was een doodgewoon hedendaags kinderdagverblijf gevestigd. Maar dat betekende niets. Als je aan dat soort details gewicht toekent, schrijf je nooit een roman. Dit had best sinds mensenheugenis een goelag voor kleine mensen kunnen zijn. Gemene ouders dumpten hier hun nageslacht als ze er genoeg van hadden.

Op slag vlogen wonderlijke namen mijn hoofd binnen. Zebedee, Hosanne, Anne-Eden, de tweeling Michaël en Daniël. Voor mijn geestesoog rees een compleet, kroostrijk gezin uit de biblebelt op, met van die bleke, langgerekte kinderen die zonder vaccins of mobieltjes door het leven moeten terwijl ze elkaars kleren afdragen en naar bevindelijke zomerkampen gaan. Zo’n gezin met minstens tien kinderen, waarbij niemand het merkt als er opeens een kotertje minder is.

Ik stond bijna te klappertanden van opwinding. Het gebeurde niet vaak dat ik al een idee voor een nieuwe roman kreeg terwijl ik nog bezig was een ander boek te schrijven, in dit geval Reddende engel. Daarmee was ik pas halverwege. Het vervulde me van een gevoel van enorme rijkdom dat er nu al een nieuw boek in de coulissen op me stond te wachten: ik kon voorlopig voort.

Het was zoals ik al schreef de zomer van 2016. De zomer die zou eindigen in de toptien van warmste zomers ooit, de zomer van Pokémon Go, van Theresa May en haar Brexit, van een reeks moorddadige gebeurtenissen in Europa, te beginnen met een vrachtwagen die op Quatorze Juillet tijdens het vuurwerk in Nice inreed op een menigte, de zomer van de staatsgreep van Erdogan, van Chris Froome die voor de derde keer in zijn carrière de Tour de France won, al moest hij een stuk van de mythische Mont Ventoux te voet afleggen, de zomer van verzengende bosbranden in Portugal en Californië.

Ergens was het een zomer als alle andere, en ik werkte ook net als anders met plezier aan mijn Reddende engel, en op onbewaakte momenten dacht ik aan het Noorder Kinderhuis en voelde ik mijn verbeelding alle kanten op schieten. Misschien was het Noorder Kinderhuis in mijn boek straks helemaal niet een fysiek gebouw. Misschien was het een eufemisme voor de Dood. ‘Die is naar het Noorder Kinderhuis,’ zeiden mensen over een kind dat het niet had gehaald en aan de mazelen was bezweken.

Ik wist uiteraard niet dat het mijn eigen laatste zomer als gezond mens zou zijn.

Er werd dat najaar bij toeval slokdarmkanker bij me geconstateerd, ik kwam voor heel iets anders naar het ziekenhuis. Toeval of niet, het ging om een lelijke, agressieve tumor. Er stond een snijgrage chirurg voor me klaar, hij wachtte me bij wijze van spreken al op met in elke hand een mes. Samen met mijn partner Maarten besloot ik dat opereren niet mijn pad zou zijn. De ingreep is niet zonder risico’s en de consequenties voor je dagelijks leven kunnen erg ingrijpend zijn. Daarbovenop: volgens de statistiek is de levensverwachting na de operatie maar drie jaar (en zonder operatie is dat de helft).

Maarten en ik vonden het nogal een investering, met een tamelijk gering rendement. Je moest wel heel radeloos zijn als je je hieraan uitleverde. Ik had gewoon niet genoeg doodsangst in me om tot iedere prijs door te willen gaan met leven. Het leek me bovendien niet dat ik werkelijk onmisbaar was op aarde, zoals een jonge moeder of vader met kleine kinderen dat wel is.

Wij lieten de snijgrage chirurg alleen met zijn messen en ik wierp me in de armen van een jonge radiotherapeut die heel geruststellend dokter Vogel heette. Hij zou mijn tumor met een chemoradiatiekuur ‘wegbombarderen’. Mijn tumor zou daarna terugkeren, zo eentje was het er nu eenmaal, een echte stalker, maar de kuur zou me hopelijk extra tijd van leven geven.

Thuis keek ik in de badkamerspiegel naar de schietschijf die ten behoeve van de bestraling op mijn mooie borst prijkte. Had ik op mijn oude dag toch nog een tatoeage. En aan de drugs was ik eindelijk ook, want van alle kanten droegen goede zielen wietolie aan; als iemand met een drugshond mijn huis zou komen controleren, was ik de sjaak.

Het werd 1 maart 2017. Mijn kuur was klaar. Officieel was ik uitbehandeld. Ik had voor jaren de maximumdosis bestraling gehad en andere mogelijkheden waren er voor mij niet meer. Maar wat gaf dat, aangezien dokter Vogel zijn bombardement geslaagd had verklaard? Ik zag helder voor me hoe ik nu een periode tegemoet ging waarin er verder niet zoveel aan de hand zou zijn. Aan het einde daarvan zou ik, poef, dood neervallen, maar dan zou ik in elk geval intens van het leven hebben genoten.

Vooralsnog voelde ik me wel erg vodderig van de chemoradiatie. Gelukkig had ik mijn Reddende engel, met een geplande verschijningsdatum in het najaar. Dankbaar klampte ik me aan het boek vast. Het bleek mijn reddingsboei. Al kon ik soms maar een paar uur per dag werken, ik was iemand die een roman schreef, zoals ik altijd had gedaan. Dit had ik nog.

Voor zover ik zelf kon beoordelen, schreef ik niet beter of beroerder dan anders. Dat zou kunnen liggen aan het feit dat mijn boek al grotendeels klaar was toen ik mijn diagnose kreeg: ik hoefde alleen het laatste hoofdstuk nog te schrijven en me vervolgens uit te leven op wat ik altijd de fijnste fase van het hele proces vind: de herschrijfrondes waarin alles zijn vervulling vindt en op z’n plaats valt. Het ‘verhaal’ was al zo vergevorderd dat het zijn eigen wetmatigheden had, z’n eigen eisen stelde, en het op geen enkele manier nog van plan was om zich aan mij aan te passen.

Op de dag dat Reddende engel verscheen, bracht een gastroscopie aan het licht dat mijn slokdarm wederom ‘een paar plekjes’ vertoonde, dat meervoud was trouwens nieuw, kijkt u even mee op het scherm? Nog geen half jaar na het bombardement van dokter Vogel waren ze uit het vooronder tevoorschijn gekropen.

Hiervoor had ik nog geen haast gehad. Nu zocht ik koortsachtig de luttele aantekeningen die ik over Het Noorder Kinderhuis had gemaakt bij elkaar. Twee blaadjes, één met de namen van de personages, eentje met vragen die ik mezelf stelde over vooral de vertelinstantie. Het drong tot me door dat dit de laatste roman was die ik in mijn leven zou schrijven, en het was alsof ik opjagende, horrorachtige filmmuziek hoorde.

Bij je volle bewustzijn je laatste roman schrijven, bij elke zin weten dat het hier gaat om het sluitstuk van je oeuvre, orgeltoon, orgeltoon, dat leek me een opdracht waartegen ik niet was opgewassen. En hoe zou ik het hoofd moeten bieden aan de angst dat ik dat boek niet meer zou afkrijgen? Hoe zou ik nog een oog kunnen dichtdoen in de wetenschap dat een roman mij gemiddeld nu eenmaal veertien tot zestien maanden kost terwijl ik statistisch gesproken die tijd helemaal niet meer had? Ik kon toch niet met oogkleppen op maar doodleuk beginnen aan een roman waarvan het bijna váststond dat het een Unvollendete zou blijven? Waar moesten mijn arme personages straks heen, Zebedee, Hosanne, Anne-Eden, en de spichtige tweeling Michaël en Daniël, als ik gedwongen was voortijdig de handdoek in de ring te gooien? Ze zouden voor altijd in het duister rondzwerven. Erger kon je als schrijver niet falen.

Bovendien waren er genoeg andere zaken die mijn aandacht vroegen, nu mijn dagen geteld waren. Om te beginnen moest ik mijn huis uitmesten. Ik moest het zó achterlaten dat Maarten en zijn hulptroepen straks overal goed wijs uit konden worden. Ze hoefden zich dan niet ook nog eens het hoofd te breken over waarom ik dit of dat had bewaard, of wat daarmee moest gebeuren.

In de weken die volgden, verscheurde ik enorme hoeveelheden papier. Persoonlijke correspondentie, mappen vol vergeelde emoties, ik kende geen genade. Tegen mijn assistente Andrea zei ik: ‘Stel je voor dat je na je dood, als je je niet meer kunt verweren, een biográáf achter je aan krijgt.’ Op de achtergrond wrong mijn uitgever gefrustreerd zijn handen.

Het weggooien was louterend. Het voerde me langs mijn hele leven. Al doende haalde ik vele uitgestelde huil-uren in. Op een vage manier was het ook onthechtend. Je moest ergens beginnen met die onmogelijke opdracht om het leven en de levenden los te laten.

Toen ik mijn papieren zaken op orde had, begon ik aan het uitbaggeren van mijn computer. Maar algauw raakte ik verstrikt in urenlange leessessies. Lang niet alles wat een schrijver schrijft komt tussen twee kaften in de boekenkast terecht. Bij velen van ons groeit een soort schaduwoeuvre, namelijk een enorme hoop artikelen, inleidingen, lezingen, losse bijdragen die moeilijk te categoriseren zijn. Het was onverwachts heerlijk om al die stukken weer tegen te komen die ik de afgelopen jaren had geschreven.

En kijk nu toch eens: in mijn kluis bleek een hele stapel ouderwetse diskettes te liggen die materiaal bevatten uit de jaren 1988 tot 1999. Mijn redacteur Harminke Medendorp ontfermde zich er voortvarend over toen ik haar vertelde dat ik razend benieuwd naar de inhoud was. Ze ging ermee naar typograaf Sander Pinkse, die op zolder zowaar nog een apparaat had staan waarmee diskettes konden worden gelezen.

Een overzicht van tien jaar schrijven kwam binnen mijn bereik.

Terwijl ik met rode wangen al die oude stukken herlas, over de lezer als bondgenoot van de schrijver, of over de maatschappelijke gevolgen van de ontdekking van de clitoris, drong het tot mij door dat je beter zou kunnen spreken van een ‘oefenoeuvre’ in plaats van een ‘schaduwoeuvre’: in al die oude artikelen en lezingen zag ik mezelf de thema’s exploreren die later in mijn romans zouden terugkeren. Onderwerpen die me in het werkelijke leven fascineerden (hoe denken we over mannen en vrouwen, over vrijwillige kinderloosheid, over ouder worden — afhankelijk van in welk seizoen van het leven ik me bevond) zouden later in mijn romans hun weerslag krijgen. De artikelen die ik over die onderwerpen schreef waren als proefboringen in een olieveld. Die exploraties van soms decennia geleden lieten me in één klap zien waar mijn schrijverschap vandaan is gekomen en in welke maatschappelijke omstandigheden het wortelt.

Ik stond in mijn werkkamer oog in oog met mijn eigen bronnen.

Het was zonderling troostrijk. Het compenseerde het verlies van Het Noorder Kinderhuis. Zeker, het was vreselijk jammer dat ik die roman niet meer kon schrijven. Maar laten we wel wezen, hoe groot was de kans dat dat boek op de valreep opeens nog iets heel nieuws aan mijn oeuvre zou toevoegen? ‘Een echte Dorrestein’ zouden de recensenten er zoals altijd over schrijven. Was het niet veel uitdagender om, nu dat nog kon, zelf te onderzoeken wat de grondstoffen voor zo’n ‘echte Dorrestein’ vijfendertig jaar lang waren geweest?

Ik begon te publiceren toen ik achttien was, ruim tien jaar voordat mijn romandebuut verscheen. In 1972 schreef ik mijn eerste tijdschriftartikelen, mijn hemel, zesenveertig jaar geleden. Te paard!

De directeur van het Literatuurmuseum (voorheen het Letterkundig Museum) was recent al bij me langs geweest om te spreken over een overname van mijn werkarchief. Dat kon je een verzamelaar niet kwalijk nemen. Maar momenteel, met mij nog bovengronds, was alles nog glorieus helemaal alleen van mij. En pal onder mijn neus bevonden zich alle ingrediënten voor een zelfportret — of voor een literaire autobiografie. Voor een boek zoals ik in elk geval nog nooit eerder had geschreven. Een boek over mijn dilemma’s en mijn oplossingen, over de afslagen die ik welbewust nam en de afslagen die ik stom genoeg miste. Wat een fris vooruitzicht.

Ik heb in mijn werk nooit schema’s gehanteerd, en dat heb ik bij het schrijven van dit boek ook nagelaten. De oefen- of schaduwstukken die ik voor publicatie geschikt vond, heb ik intuïtief gekozen. Er is geen sprake van een chronologie. Al selecterend besefte ik dat ik met dit mozaïek van teksten ook iets wilde laten zien van de werkelijkheid van een schrijversleven. Heel mijn professionele leven lang kom ik mensen tegen die denken dat mijn collega’s en ik de hele dag niets anders doen dan schrijven. Wat er allemaal nog meer bij komt kijken is meestal niet erg glamoureus en vaak ook helemaal niet interessant, maar het hoort er nu eenmaal bij. Het neemt úren per dag in beslag. Het is een wonder dat er meer dan dertig reguliere boeken uit mij zijn voortgekomen. Maar ja, schrijven is gewoon dagelijks werk.

De meeste teksten in dit boek zijn niet eerder gepubliceerd, of alleen in de onbehoorlijk kleine oplages van bijvoorbeeld literaire tijdschriften. Bij alle stukken heb ik een toelichtend verhaaltje geschreven. In een enkel geval heb ik de betreffende tekst alleen maar gekozen omdat die me de gelegenheid bood er dat verhaaltje bij te vertellen. Misschien heb ik dat trouwens vaker gedaan dan ik me bewust was. Wat zogezegd voorkant is en wat achterkant, wijst zich wel. Lezen is zo moeilijk niet.

Dit boek had vier keer zo dik kunnen zijn als ik, met het einde in zicht, alleen maar de behoefte had gevoeld mijn archieven uit te kammen op zoek naar een stapel publicabele stukkies. Maar waar ik vooral naar op zoek was, waren teksten die het dagelijkse schrijversleven toelichten én teksten die iets laten zien van de geboorte van de schrijfster die ik ben geworden.

2013

De meester

Gedurende mijn hele carrière heb ik één ambitie gehad: ooit in de schaduw te kunnen staan van de kleine teen van de Amerikaanse auteur Kurt Vonnegut Jr. (1922–2007). Iedere letter die hij ooit heeft geschreven is in mijn bezit, en voortdurend herlees ik zijn romans, zijn verhalen, zijn essays, zijn lezingen. Alles hangt bij hem met alles samen. Alles komt bij hem uit alles voort. Het is een heerlijk rommelig oeuvre, maar toch ook een opmerkelijk, bijna onverbiddelijk samenhangend geheel.

Tientallen pagina’s van Vonneguts werk heb ik als beginnend schrijfster met de hand overgeschreven in de hoop daarmee het geheim van de smid in mijn eigen bloed op te nemen. Ik zou me zeer thuis hebben gevoeld bij middeleeuwse gildes, waar je als kunstenaar je ambacht leerde te bemeesteren door letterlijk de kunst bij een meester af te kijken en te kopiëren.

Een van de vele lessen die ik van deze geweldenaar heb geleerd is: hoe serieus een onderwerp ook is, je kunt er lichtvoetig over schrijven. Juist absurditeit en overdrijving kunnen uitstekende instrumenten zijn om de ellende van het bestaan over het voetlicht te krijgen. De schepping is imperfect en wij zijn dat ook, maar wie kan lachen is mens. Geen huisje mag te heilig zijn, geen teen te lang, geen eerbied te groot: wie schrijft zou zich in de eerste plaats nooit moeten laten verlammen door zijn of haar eigen ernst. Bereid zijn om te lachen totdat je steken in je zij krijgt, vergt overgave. En overgave is uiteindelijk toch het mooiste en meest verzoenende wat er is.

Wat ik verder van mijn held heb opgestoken, is dat je je per roman helemaal niet aan de conventies van één genre hoeft te houden. Is Vonneguts meesterwerk Slaughterhouse-Five een aanklacht, is het slapstick, is het hogere literatuur of lagere sciencefiction, is het satire? Ach, het is gewoon in geen enkel literair genre onder te brengen! Hoe bevrijdend. Je bent de baas in je eigen boek, je maakt zelf wel uit wat er gebeurt en hoe dat gebeurt en daarbij zijn genre-cross-overs naar eigen believen en willekeur van harte toegestaan.

Ook Vonneguts thematiek is een bron van inspiratie voor me. Boek na boek na boek heeft hij het in feite maar over één ding: het belang van menselijk fatsoen in een wereld vol chaos en vervreemding. Dankzij hem ben ook ik gaan schrijven over één centrale en onuitputtelijke vraag: hoe moeten we een fatsoenlijk mens zien te blijven als de omstandigheden onfatsoenlijk zijn of worden?

In 2013 schreef ik een essay over Vonneguts beroemdste meesterwerk. Het verscheen in het 448ste nummer van het literaire tijdschrift Tirade.

*

All This Happened, More or Less

Slaughterhouse-Five, een roman als een fragmentatiebom

Op het schutblad van mijn vergeelde exemplaar van Slaughterhouse-Five van Kurt Vonnegut Jr. staat genoteerd dat ik het in 1972 op sinterklaasavond cadeau kreeg. Ik was toen achttien. Een paar maanden daarvoor had ik eindexamen gedaan. Ik had nog nooit van Kurt Vonnegut gehoord. Ik had geen idee wat me te wachten stond. Maar al tijdens het lezen van de allereerste pagina van dit geschenk van de Sint puilden mijn ogen uit. Wat was hier voor buitenissigs aan de hand?

‘All this happened, more or less’, steekt Vonnegut van wal, om vervolgens een heel hoofdstuk lang op een kletserige en springerige manier herinneringen op te halen aan de bijna kwarteeuw die het hem kostte om ‘this lousy little book’ te schrijven. Hij zet al zijn mislukte pogingen uiteen, culminerend in het besef dat hij zijn onderwerp nooit goed uit de verf zal kunnen laten komen zolang hij het in de mal van een vooropgezet schema probeert te persen. Zijn hele betoog lijkt bedrieglijk op een inleiding, maar dat is het niet, anders zou het niet het eerste hoofdstuk heten. Het lijkt er eerder op of Vonnegut zichzelf op deze manier tot een personage in zijn eigen roman maakt. Hij sluit af met de mededeling dat het verhaal zo meteen zal beginnen met de zinsnede ‘Listen: Billy Pilgrim has come unstuck in time’ en zal eindigen met ‘Poo-tee-weet?’

Pas in het tweede hoofdstuk maken we kennis met hoofdpersoon Billy Pilgrim. In anderhalve pagina razen we langs de belangrijkste gebeurtenissen uit zijn leven, tot aan het moment waarop Billy, de veertig al voorbij, belt met een radioprogramma dat luisteraars oproept in de uitzending hun meest bijzondere ervaring te vertellen. Hij gaat er eens goed voor zitten en doet verslag van hoe hij op de dag na de bruiloft van zijn dochter werd ontvoerd door buitenaardse wezens, de bewoners van de planeet Tralfamadore, die er voor het menselijk oog uitzien als wc-ontstoppers. En daarna is er geen houden meer aan en schiet het verhaal als een fontein van vuurwerk alle kanten op.

All this happened, more or less. Ik was betoverd. Ik was beland in een universum dat spotte met alle literaire wetmatigheden en narratieve conventies die er op school bij mij waren ingestampt. Ik had nog nooit iets gelezen wat naar inhoud én vorm zo uitgesproken subversief en baldadig was, iets wat zich zo onttrok aan categorisatie of indeling, iets wat alleen maar zichzelf was, plompverloren en uitdagend.

Een jaar of acht later had ik tijdens een verhuizing het boek weer in mijn handen. Ik herinnerde me het plezier dat ik eraan had beleefd, ik herlas het en op slag verdiepte mijn adolescente kalverliefde voor Slaughterhouse-Five zich tot een liefde voor het leven. Het drong toen pas ten volle tot me door wat een onuitputtelijk boek het is. Sedertdien herlees ik het jaarlijks. En iedere keer heb ik tot mijn verrassing weer een compleet nieuwe roman te pakken en ontdek ik dingen die ik voordien over het hoofd zag. Dit is het enige boek op aarde dat ik nooit uit zal hebben, dat durf ik na ruim veertig jaar inmiddels wel te beweren. Zet mij met louter Slaughterhouse-Five op een onbewoond eiland, en ik zal er niet aan toekomen een vlot te bouwen of een kokosnoot te oogsten. Ik zal zielsgelukkig zijn.

Het menselijk verstand te boven

Slaughterhouse-Five, or The Children’s Crusade: A Duty Dance with Death, zoals de volledige titel luidt, gaat over Billy Pilgrim die in de Tweede Wereldoorlog als eenentwintigjarige zijn dienstplicht overzee vervult als assistent van de aalmoezenier, aangezien hij niet geschikt is voor martialere taken. Hij heeft het figuur van een Coca-Cola-flesje en is iemand die nog liever zinkt dan zwemt. Hij is ongetraind, bang en zachtaardig. Tijdens de Slag om de Ardennen wordt hij door de Duitsers krijgsgevangen gemaakt en geïnterneerd in Dresden. Daar maakt hij het bombardement mee dat in 1945 door de geallieerde troepen wordt uitgevoerd — een historische tragedie waarbij de doden onder de burgerbevolking niet te tellen waren. Hij overleeft het doordat hij was ondergebracht in de goed geïsoleerde kelder van een slachthuis. Als hij na het uitwoeden van alle branden weer bovengronds komt, is de stad veranderd in een maanlandschap.

Billy keert uiteindelijk huiswaarts, maar zijn wereld ligt zonder dat hij dat nog beseft, in scherven. Hij kan niet bevatten wat hij heeft meegemaakt. Hij heeft dingen gezien en beleefd die hij nooit voor mogelijk zou hebben gehouden. Ofschoon hij zal trouwen en een gezin zal stichten, succesvol wordt als optometrist en het schopt tot voorzitter van de Lions Club, slaagt hij er niet echt in de draad van het bestaan weer op te pakken. Hij houdt levenslang op gezette tijden de vreemde gewaarwording dat hij als het ware uit de tijd schiet. Zijn grootste troost vindt hij in het lezen van sciencefictionverhalen, die zich vaak ook in een gefragmenteerd universum afspelen en waarin het onmogelijke eveneens doodgewoon is. Het verbaast hem dan ook geenszins als hij op een dag door de bewoners van de planeet Tralfamadore wordt gekidnapt en aldaar in een dierentuin tentoon wordt gesteld, samen met het aardse pornosterretje Montana Wildhack, met de bedoeling dat zij gezamenlijk een kind zullen produceren.

De Tralfamadorians onderscheiden zich van de aardbewoners doordat zij niet in de vrije wil geloven en doordat zij de tijd in de vierde dimensie beleven. Dat laatste betekent dat als iemand bijvoorbeeld dood is, hij alleen maar ergens op een bepaald moment is overleden, maar elders gewoon nog doorleeft. Het betekent dus dat de tijd een cyclisch continuüm is waarin niets definitiefs of onomkeerbaars kan gebeuren. Het verklaart ook wat er al vanaf zijn diensttijd met Billy aan de hand is: zonder dat hij daar zelf op uit is, reist hij voortdurend heen en weer door de onbegrensde tijd waarin het kleinste detail en de grootste gebeurtenis van gelijkwaardig belang zijn.

Nadat de Tralfamadorians hem terug naar de aarde hebben gestuurd, verslijt zijn dochter Barbara hem voor gek en ook anderen geloven hem niet als hij, dankzij zijn ‘tijdreizen’, zelfs tot in detail kan voorspellen hoe hij aan zijn einde zal komen. Maar Billy heeft geen greep op zijn eigen pelgrimages door verleden, heden en toekomst, net zomin als hij greep heeft op zijn onderdrukte emoties en herinneringen. Het nachtmerrieachtige resultaat is dat hij keer op keer ongewild terugkeert naar de belangrijkste episode uit zijn leven, het bombardement op Dresden.

All this happened, more or less: Vonnegut putte voor Slaughterhouse-Five uit zijn eigen ervaringen. Evenals Billy Pilgrim overleefde hij als Amerikaans krijgsgevangene in de kelder van een slachthuis het bombardement op Dresden. Nadien werd hij tewerkgesteld bij het ruimen en bergen van de lichamen van de omgekomen burgers. Zoals gezegd zou het schrijven van zijn gefictionaliseerde ‘verslag’ hem zowat vijfentwintig jaar kosten: hij moest een verbeelding zien te vinden voor iets wat het menselijk verstand te boven ging. Die vond hij in een hoogst ongewone vermenging van historische en autobiografische feiten met fantastische sciencefictionelementen, opgedist in korte, montere passages in een opmerkelijk lichtvoetige stijl.

Het ontwapenende wapen van de lach

Met mijn samenvatting van de verhaallijn doe ik Slaughterhouse-Five beslist geen recht. Een van de merkwaardigste charmes van deze roman is namelijk dat de lezer, net zoals Billy, unstuck in time raakt doordat er geen sprake is van chronologie of van een lineaire vertelling. Op bijna iedere bladzijde wordt op aanstekelijke wijze heen en weer gesprongen in de tijd. Doelbewust wordt er niet naar een traditionele climax of ontknoping toegewerkt. In plaats daarvan laat Vonnegut de hele zaak als een fragmentatiebom uiteenspatten, waardoor alles min of meer tegelijk gebeurt. Het effect is lichtelijk knetter en dat is ook de bedoeling, want Vonnegut probeert de krankzinnigheid van de werkelijkheid te evenaren, een werkelijkheid waarin oorlogen op het slagveld door twintigjarige jongens worden uitgevochten, kinderen nog.

In het eerste hoofdstuk doet hij uit de doeken hoe hij uiteindelijk op het idee kwam dat dit het centrale uitgangspunt moest zijn en daarmee na decennia tobben eindelijk de vorm voor zijn verhaal vond. In 1967 was hem een Guggenheimbeurs toegekend om Dresden te bezoeken. Tijdens die reis hoopte hij zijn herinneringen op te frissen en nieuwe inspiratie op te doen. Zijn old war buddy Bernard V. O’Hare zou hem vergezellen. Vóór hun vertrek raakte Bernards vrouw, Mary, geagiteerd toen ze de mannen in de keuken John Wayne-achtige teksten over de oorlog hoorde uitslaan. Ze stormde naar binnen en riep: ‘You were just babies then.’

Ondanks het zware onderwerp is Slaughterhouse-Five een bijna gênant grappig boek: ik ken geen andere roman waarbij ik zo vaak en zo onstuitbaar in de lach schiet en die me tegelijkertijd zo diep aangrijpt. Niet door middel van het opdissen van gruwelijkheden vermurwt Vonnegut de lezer tot het openen van zijn hart en het voelen van mededogen, maar met het ontwapenende wapen van de lach. De situaties zijn vaak kolderiek, het tempo is hoog, blunders stapelen zich op, het heeft iets weg van ouderwetse slapstick, alsof je naar Charlie Chaplin kijkt. De schepping is imperfect en wij zijn dat ook, maar wie kan lachen is tenminste nog mens.

De bekendste ‘grap’ uit het boek is ongetwijfeld de laconieke opmerking ‘So it goes’, telkens wanneer er een dode valt. Een mens, een paard of een vlieg, dat maakt niet uit. Over dat ene zinnetje is een halve bibliotheek aan literatuurduiding volgeschreven. Volgens sommigen getuigt het van Vonneguts goddeloosheid en zijn gebrek aan respect voor het leven. Om die reden is zijn werk ook vaak verboden geweest op Amerikaanse scholen en werd het geweerd uit bibliotheken. Een verstandiger oordeel is waarschijnlijk dit: ‘“So it goes” lends an equalizing dignity to all death’, zoals ik ooit las en nooit meer ben vergeten. Ik moet er in dit verband vaak aan denken dat Vonneguts moeder in 1944 zelfmoord pleegde (hij was toen tweeëntwintig) en vraag me af of de impact daarvan niet óók in zijn meesterwerk is doorgesijpeld. Het kunnen niet alleen de Tralfamadorians zijn geweest die Billy Pilgrim hebben geleerd dat je de dood niet als definitief hoeft op te opvatten aangezien je in een parallel universum gewoon doorgaat te bestaan. Het hele idee van ‘de tijd in de vierde dimensie’ kan zijn ingegeven door Vonneguts verlangen tot het bezweren van een niet te accepteren levensfeit. Hoe dan ook, hij troost ons, zijn lezers, met een frisse kijk op de menselijke eindigheid. En dat hij dat uitgerekend doet in een roman over de ontwrichtingen die oorlogen teweegbrengen, is een wapenfeit op zich.

Maatschappelijke relevantie

Slaughterhouse-Five, onder meer opgedragen aan Mary O’Hare, verscheen in 1969, toen het verzet tegen de Amerikaanse inmenging in het conflict tussen Noord- en Zuid-Vietnam op z’n hoogtepunt was. Het werd hét grote cultboek van de anti-oorlogsbeweging. In Vonneguts eigen woorden, wederom in het eerste hoofdstuk: ‘It’s so short and jumbled and jangled, because there is nothing intelligent to say about a massacre.’ Daarmee is dit óók een roman die de maatschappelijke relevantie van literatuur laat zien. ‘Mooie’ boeken hebben maar een beperkt nut, maar romans die literaire schoonheid paren aan maatschappelijke impact, daar hebben we echt iets aan, dat is mijn hartstochtelijke overtuiging.

Slaughterhouse-Five wordt vaak een sociale satire genoemd. Maar ook aan dat etiket onttrekt de roman zich naar mijn gevoel. Vonnegut mist het cynisme van de satiricus, hij is boven alles een humanist die hamert op het belang van menselijk fatsoen in een wereld die zich kenmerkt door chaos, pijn, gekte, eenzaamheid en vervreemding. Gevraagd naar de inzet van zijn schrijverschap zei hij eens dat hij maar één doel heeft: ‘To make people appreciate being alive a bit.’

Ik kan me geen mooier credo voorstellen.

*

‘All This Happened, More or Less’, schreef ik op uitnodiging van Gilles van der Loo, destijds redacteur van Tirade. ‘Incidentally’, om een heerlijk Vonnegutiaans stopwoord te gebruiken, ik had Gilles leren kennen toen ik in datzelfde jaar, 2013, mijn eigen dertigjarige jubileum als auteur vierde. Dat deed ik met een serie van acht openbare interviews, waarin ik jonge, debuterende collega’s (zoals Gilles, met zijn roman Het laatste kind) een podium bood en met hen sprak over ‘schrijven toen en nu’. Eén ding onthutste me in bijna elk gesprek. Jonge schrijvers hebben er tegenwoordig allemaal een baan bij, of vaker nog, een heel stel baantjes. Ook ik kon na mijn debuut niet meteen van mijn schrijverschap leven, pas na de verschijning van mijn tiende roman, Het hemelse gerecht, had ik de vastigheid van mijn halve baan als redacteur bij Opzij niet meer nodig. Maar al die tijd had ik wel een perspectief dat beginnende schrijvers nu niet meer hebben: dat schrijven mijn broodwinning zou worden. Wie begin jaren tachtig of niet al te lang daarna debuteerde, zoals Thomas Rosenboom, Adriaan van Dis en Tessa de Loo, kwam terecht in wat achteraf de gouden decennia van het boekenvak zouden blijken. Vóór ons moesten schrijvers zich met een ander beroep financieel drijvende houden (ze waren opvallend vaak arts of leraar), en ná ons hebben schrijvers opnieuw niet genoeg aan hun pen. Alleen wij zijn aan die dans ontsprongen. Wij zijn de verwende bofkonten die hun carrière begonnen op het moment dat auteurs opeens de rocksterren van de culturele elite waren, de hemel mag trouwens weten waarom. Wij waren de prinsjes en prinsesjes die ons bed niet uit kwamen voor een verkoop van minder dan tienduizend exemplaren, daar hoefden wij ons bed ook niet voor uit te komen, want mega-oplagen van honderdduizenden exemplaren zijn enkele decennia niet ongewoon geweest. En nu is die tijd voorbij, doordat de economie door de kredietcrisis een enorme veer moest laten, maar vooral doordat mensen hun vrije tijd in toenemende mate anders zijn gaan besteden en Het Boek aan status heeft ingeboet. Maar dat maakt mij en alle andere schrijvers van mijn lichting niet minder grote bofkonten.

2017

De scholier

Leerlingen weten de weg naar de contactpagina op mijn website feilloos te vinden. Jaarlijks sturen ze me tientallen mailtjes met vragen die betrekking hebben op schoolopdrachten. Ze krijgen altijd antwoord van me. Wie zo ondernemend is mij te schrijven, verdient dat, al vindt de schooljuf in mij wel dat dat alleen geldt als de informatie waar om wordt gevraagd, niet of niet gemakkelijk op internet te vinden is.

De vragen die mij gesteld worden kosten me doorgaans weinig tijd, zoals ‘Hoe kwam u op het idee van Verborgen gebreken?’. Maar soms breek ik me toch langdurig het hoofd, bijvoorbeeld over de grote levensvragen die Pauline uit 5 vwo op vrijdag 6 oktober 2017 in een mail op me afvuurde. Pauline leidde haar verzoek trouwens in met de voortreffelijke mededeling: ‘U lijkt me een hele bijzondere vrouw en u kunt prachtig schrijven!’ Tja, schrijf dan maar eens terug: ‘Kind, gebruik je verstand en stel eens vragen die een beetje specifieker zijn.’ En: wonderlijk genoeg zijn het juist dit soort vragen die me uiteindelijk de meeste lol bezorgen. Dankzij alle Paulines uit 5 vwo denk ik regelmatig na over iets wat tenminste nog niet in kant-en-klare bewoordingen in mij gereed ligt, iets waarvoor ik even in al mijn eigen hoeken en gaten moet zoeken. Misschien ben ik dankzij die onophoudelijke stroom scholierenvragen wel meer over mijn werk en mezelf te weten gekomen dan op enig andere manier mogelijk was geweest.

*

Verzonden: 8 oktober 2017 12:38

Aan: Pauline

Onderwerp: Je documap

Beste Pauline,

Dank voor je bericht. Wat leuk dat je voor school een documap over mij schrijft. Ik hoop dat je dat zelf ook vindt.

Je vragen zijn niet zo eenvoudig te beantwoorden. Wat is uw visie op het leven? — dat is nogal breed. Laat ik me beperken tot één aspect. Ik geloof dat alle mensen ernaar verlangen om ergens bij te horen, we willen onderdeel zijn van een groter verband, we hunkeren naar verbintenis met anderen, we willen ‘gekend’ zijn en ‘gezien’ worden. Het is een belangrijk thema in mijn werk. In Weerwater zie je bijvoorbeeld dat mensen die door een natuurramp al hun familieleden zijn kwijtgeraakt, overleven door nieuwe, kunstmatige families te vormen. Vanaf mijn eerste roman, Buitenstaanders (die ik schreef lang voordat jij werd geboren), gaat het bij mij over variaties op het klassieke gezin, dat nu eenmaal niet altijd standhoudt en dat bovendien z’n beperkingen heeft.

Je vraagt of God een rol in mijn leven speelt. Jazeker. In Verborgen gebreken zegt het meisje Christine tegen haar broertje: ‘God bestaat, eikel.’ Ik ben het helemaal met haar eens. Je hoeft maar een mooie boswandeling te maken, en je weet het al.

Wat is mijn visie op literatuur? Dat is ook een behoorlijk brede vraag! Op mijn website zeg ik daar het volgende over: ‘Fictie laat ons zien wat het betekent om mens te zijn en hoe moeilijk het is een fatsoenlijk mens te blijven als de omstandigheden onfatsoenlijk worden. Literatuur brengt ons iets wat de psychologie niet vermag, de sociologie niet vermag, de journalistiek niet vermag: het vermogen om in het hoofd van de personages te kijken, deelgenoot te worden van hun dilemma’s en al doende in hun schoenen te gaan staan. Literatuur helpt ons, ons met anderen te identificeren en ook onszelf te begrijpen.’

Wat maakt een boek volgens u literatuur? Ik ben geneigd te denken dat literatuur vragen opwerpt. Misschien heb je zelf na het lezen van een roman ook weleens het gevoel gehad dat je een heleboel stof tot nadenken hebt gekregen. Dat is precies wat een goede roman doet. Als je hem uit hebt, loop je nog een tijdje na te denken over de personages en je vraagt je soms zelfs af hoe je zélf in hun situatie zou hebben gehandeld. Wat mij betreft is lezen voor de geest wat sporten is voor het lichaam.

Ik hoop dat je hier wat aan hebt. Veel succes met je documap!

Met vriendelijke groet,

Renate Dorrestein

1985

De vrouwelijke stem

In 2001 schreef ik mee aan een themabundel over het eeuwige vraagstuk van de vrouwelijke auteur (in welke opzichten is haar geslacht medebepalend voor haar werk en voor de receptie ervan, enzovoort, enzovoort). De bundel is nooit verschenen, naar ik me herinner omdat er geen uitgever voor gevonden kon worden. Mijn bijdrage was een kleine geschiedenis van de Anna Bijns Prijs, een literaire onderscheiding die ik in 1985 mee in het leven had geroepen.

Ik ben om veel redenen schatplichtig aan de vrouwenbeweging, misschien wel vooral omdat die een niet-aflatend beroep deed op je creativiteit. Als er in die tijd iets niet bestond dat jij toch nodig had of dat je wenselijk leek, zoals een literaire onderscheiding voor vrouwen, dan zorgde je er zelf voor dat die er kwám. We stampten feministische tijdschriften en feministische uitgeverijen uit de grond, vrouwenhuizen, vrouwencafés, vrouwenboekhandels: alles wat we in ons bestaan aanwezig wensten, máákten we. Ik heb dat altijd als een erg aanmoedigend klimaat ervaren. ‘Je kunt in feite alles scheppen wat je maar wilt’, dat is nog eens een opzwepende boodschap voor een aankomende romancière.

Iedereen die schrijfaspiraties heeft, zou eerst zoiets moeten doen als een vrouwenboekenbal organiseren, zoals wij van de Anna Bijns Stichting deden. Het geeft je vertrouwen in je eigen ingevingen, het verlost je van de gedachte dat je altijd maar met de stroom mee zou moeten, het maakt je op een vruchtbare manier baldadig.

*

Geen beter vriend dan geldeken in de hand

In 1985 werd de Anna Bijns Stichting opgericht ‘ter bevordering van de erkenning van de vrouwelijke canon in de letteren’. Het was een idee van Elly de Waard, die er vervolgens Anja Meulenbelt bij haalde die mij erbij betrok die Caroline van Tuyll introduceerde: net als in het versje over de hond die de kat achtervolgde die de rat achternazat die snoepte van de havermout. Aan de keukentafel van Elly richtten wij vieren onze stichting op, die als hoofddoel zou hebben het toekennen van de Anna Bijns Prijs, een speciale onderscheiding voor ‘de vrouwelijke stem’ in de literatuur. Het zou een prijs voor een geheel oeuvre zijn, elke twee jaar uitgereikt in afwisselend de categorieën proza en poëzie, en toegekend aan een vrouwelijke auteur die tot dan toe ten onrechte door de literaire kritiek was veronachtzaamd.

Wij waren De Drie Musketiers, met De Waard als onze D’Artagnan, dat zagen we beslist niet bescheiden. Het was onze bedoeling ‘het seksisme’ in het literaire bedrijf aan de kaak te stellen en tegelijkertijd de scheve verhoudingen aldaar recht te trekken. In het hele boekenvak bestond toentertijd de magische verhouding een op zes: er was telkens maar één vrouwelijke recensent, uitgever of redacteur van een literair tijdschrift tegenover zes mannelijke collega’s. Dat werd weerspiegeld in het prijzenbeleid. Vrouwelijke auteurs kwamen er in dat opzicht beslist bekaaid af. Nederlands meest prestigieuze literaire onderscheiding, de P.C. Hooftprijs, was op dat moment bijvoorbeeld vijfendertigmaal uitgereikt, waarvan slechts vier keer aan een vrouw. Werk aan de winkel dus.

De lancering van ons initiatief deed veel stof opwaaien. Bij de beoordeling van literair werk, zo stelden onze opponenten verontwaardigd in de media, ging het louter om de kwaliteit, en kwaliteit had geen geslacht. Maar zo simpel lag het natuurlijk niet. Want wie bepaalde wat kwaliteit was? Wie bepaalde wat mooi en geslaagd zou heten en wat onder de maat of mislukt zou worden genoemd? Gedurende de hele literatuurgeschiedenis waren het mannen geweest die de keuzes maakten. En het resultaat van dit proces was dat veel literair werk van vrouwen als niet-relevant terzijde was geschoven.

Het bleek geen populaire boodschap. En we maakten het nog erger door minzaam te verklaren dat mannelijke auteurs best ook voor de Anna Bijns Prijs in aanmerking konden komen, mits uiteraard zij even goed waren als vrouwelijke. Een toonaangevend columnist verzuchtte hierop onder grote bijval: ‘Maar wie, in ’s hemelsnaam, zou er ooit wíllen schrijven als een vrouw?’ Dat maakte in elk geval zichtbaar hoezeer er automatisch met twee maten werd gemeten.

Te midden van al dit kabaal bereikte ons welgeteld één brief van een mannelijke auteur die zichzelf onomwonden in onze aandacht aanbeval. Het zou hem een eer en genoegen zijn, zo schreef hij, om voor de Anna Bijns Prijs genomineerd te worden. Van alle schrijvers in Nederland achtte hij zich de meest vrouwelijke, en daar was hij trots op. Was getekend: Gerard Reve.

Omdat we wilden dat onze onderscheiding een waardige evenknie van de P.C. Hooftprijs zou zijn, en even begerenswaardig, moest het eraan verbonden prijzengeld even groot zijn. Tienduizend gulden was in die dagen een astronomisch bedrag. Hoe moesten we jaar in, jaar uit aan zoveel geld zien te komen? We gingen weer aan de keukentafel zitten, schonken een stevige neut in, wierpen links en rechts wat ideeën op, en enkele dagen later huurden Elly de Waard en ik het complete Amsterdamse Concertgebouw af voor een groot benefietfeest. Het ‘Vrouwenboekenbal’ stond hiermee in de steigers, en we waren, zonder een cent op zak, een verplichting van twintigduizend gulden aan het Concertgebouw aangegaan. Maar als je niet groot dacht, werd het nooit iets. Eén keer goed doorpakken, en we zouden de buit voor jaren binnenhalen.

We vonden een keur aan vrouwelijke artiesten bereid om belangeloos voor ons op te treden. Van Jenny Arean tot Pia Beck, van Theater Persona tot Fay Lovsky, van Karin Bloemen tot Adelheid Roosen, van Mathilde Santing tot Brigitte Kaandorp: iedereen deed mee. Onder schrijfsters was het enthousiasme zo mogelijk nog groter. Of je nou Andreas Burnier uitnodigde, Neeltje Maria Min, Hermine de Graaf of Monika van Paemel: niemand zei nee tegen een optreden op het Vrouwenboekenbal. Bij de firma Campari weekten we een speciale ‘Anna Bijns cocktail’ los, couturière Fong Leng stelde kleding beschikbaar voor de presentatrices, met de NS werd gesproken over het inzetten van een ‘Anna Bijns Express’ buiten de dienstregeling om, de goederen die op een veiling in het Concertgebouw extra geld in het laatje moesten brengen, stroomden binnen, en Remco Campert was bereid om als enige man, onze officiële token man, op het Vrouwenboekenbal op te treden. Het persbericht kon de deur uit.

Daarin vermeldden we dat er voor ‘mannelijke bezoekers een toeslag op basis van de CBS-inkomstencijfers’ gold. De roze dameskaartjes kostten veertig gulden, de blauwe herenkaartjes moesten vijftig piek opbrengen. Niet iedereen zag er de mop van in.

Anna Bijns (1493–1575) zou zelf vast en zeker volop hebben genoten van alle commotie. We kozen deze dwarse middeleeuwse dichteres niet voor niets als schutspatrones.

Bijna een eeuw voordat P.C. Hooft aan zijn literaire carrière begon, was Anna Bijns al aan het werk. Zij is niet alleen een van de grondlegsters van de Nederlandstalige literatuur, maar ook is zij in de literatuurgeschiedenis de allereerste zelfstandig schrijvende vrouw: ze zocht niet, zoals haar voorgangsters Suster Bertken of Hadewijch, de bescherming van het huwelijk of het klooster. Haar leven lang heeft ze in haar eigen onderhoud voorzien door les te geven op een schooltje bij haar thuis, in de Keizerstraat in Antwerpen.

Als onafhankelijke vrouw en kunstenares mengde Anna Bijns zich stoutmoedig in de grote maatschappelijke kwesties van haar tijd en schreef daar haar refreinen over. Met name de hervormingen van Luther moesten het in haar werk ontgelden, maar ze hekelde net zo gemakkelijk de geestelijken van de Rooms-Katholieke Kerk. In haar verzen, die onverschrokken, vitaal en aanstekelijk van toon zijn, verhief zij, met volle inzet van haar hele persoon en met gebruikmaking van de scherpste verbale middelen, haar stem tegen zaken die haar niet welgevallig waren.