Antjie Krog

HOE ALLES HIER VERANDERT

Uit het Afrikaans vertaald door Robert Dorsman

Uitgeverij Podium
Amsterdam

Voor Hoe alles hier verandert maakte de auteur een persoonlijke keuze uit haar werken Country of My Skull, A Change of Tongue en Begging to Be Black. De Nederlandse vertalingen daarvan verschenen eerder bij Atlas Contact/Olympus als De kleur van je hart, Een andere tongval en Niets liever dan zwart.

Oorspronkelijke titel Country of My Skull, A Change of Tongue en Begging to Be Black

Oorspronkelijke uitgever Random House Struik

© 1998, 2003, 2010 Antjie Krog

© 2018 Voorwoord Antjie Krog

© 2000 Nederlandse vertaling De kleur van je hart Robert Dorsman/Ed van Eeden

© 2018 Nederlandse vertaling Een andere tongval (2004, 2009), Niets liever dan zwart (2010) en voorwoord Robert Dorsman

Omslagontwerp Studio Ron van Roon

Foto auteur Karina Turok

Verzorging e-book Coco Bookmedia

ISBN e-book 978 90 5759 916 3

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, april 2018

www.uitgeverijpodium.nl

TEN GELEIDE

Een bezoek aan mijn geboortestad

‘Zie hoe alles hier verandert…’

De laatste dag van mijn bezoek. Ik tref mijn moeder in de keuken van het verzorgingshuis waar ze op een primus speciale pap van maïsmeel kookt. ‘Er is vandaag geen stroom,’ zegt ze terwijl wij beiden zien hoe de mouw van haar ochtendjas ineens vlamvat. Ze lijkt haar hand niet te kunnen bewegen, ik ren eropaf, o God, geen water in de kraan, schreeuw ik, waarop de verpleegkundige kalm en vaardig de kan met drinkwater over haar arm giet.

‘Na het ontbijt moet je me maar meenemen voor een ritje door de stad, dan laat ik je zien hoe ze alles naar z’n mallemoer hebben geholpen.’

Mijn moeder is een expert waar het gaat om ‘ze’ en eenmaal in de auto komt er geen einde aan haar woede. In de hoofdstraat zijn de bekende plaatselijke familiebedrijven veelal verdwenen. De meeste winkels zijn karakterloze zaken gerund door Chinezen ‘en alle winkels verkopen dezelfde goedkope troep — wat valt er dan in vredesnaam nog te kiezen?’

‘Koopt iedereen bij de Chinezen?’ vraag ik de verpleegkundige.

‘Ja, het is er goedkoop, vooral plastic spullen.’

Mijn moeder kijkt me aan alsof ze wil zeggen: zie je nou wel? Bij ons thuis stond het woord ‘plastic’ voor alles wat minderwaardig, namaak en dus verachtelijk was. Mijn vader was schapenboer en mijn moeder maakte praktisch alles wat we aten zelf. Ons keukengerei was gemaakt van hout, metaal of zilver. Ze kookte in pannen van Duits staal en we aten van Engels porselein.

De trottoirs die we passeren staan vol met geïmproviseerde stalletjes waar mensen eten kopen, hun mobiele telefoon laten opladen, of hun haar laten vlechten. Er wordt gelachen en gepraat.

‘Kijk ze nou toch eens! Hoe ter wereld kunnen die zorg dragen voor de documenten in het Afrikaans over de Anglo-Boerenoorlog die ik het museum heb nagelaten? Laat staan dat ze zorg dragen voor het museum zelf! Wie restaureert de oude zandstenen Nederduits Gereformeerde kerk in het centrum? Zouden ze het merken als de klok die elk uur tot in mijn appartement te horen was er ineens mee ophield?’ Mijn moeders stem klinkt fel. Ze heeft haar armen over haar borst gevouwen en kijkt argwanend naar de zwarte mensen die bij de stopstraat om de auto krioelen.

Door toedoen van zwervers is het treinstation platgebrand en de resten staan daar maar, de zandstenen muren zwartgeblakerd, de fundering doet dienst als toilet. ‘Weet je, ze wonen in een gebouw totdat het is uitgewoond — geen benul van onderhoud. De stad staat vol lege gebouwen, geraamten waar een bestemming voor wordt gezocht. Jouw middelbare school is nu een kantorencomplex, het oude nonnenklooster een centrum voor beroepstrainingen, de pastorie een autobandenzaak…’

Op straat is het een drukte van belang van auto’s en mensen: ‘Zie je nou!? Waar zijn de blanken? Waar zijn wij? Op het eerste gezicht voert zwart de boventoon in de stad!’

‘Maar op de verjaardag van uw zoon waren toch heel wat blanken?’

‘Ja, maar we zijn als insecten levend onder een steen — pas wanneer die wordt opgetild, zie je ons rondkruipen…’

Vlak voordat ik vertrek, zet ik een cd op die ik tijdens mijn verblijf in Duitsland bij Dussmanns kocht: Die Winterreise — Im Schatten des Krieges, gezongen door de tenor Peter Anders met pianobegeleiding van Michael Raucheisen en opgenomen terwijl de Russen Berlijn steeds verder in hun ijzeren greep kregen.

Mijn moeder ligt op bed. Haar arm zit in verband. Ze houdt de lichte sprei in haar broze reumatische vingers. Bij ‘Gute Nacht’, het eerste lied, worden we allebei ineens getroffen door hoe tenor Anders het woord ‘Fremd’ uitspreekt: ‘Fremd bin ich eingezogen, / fremd zieh’ ich wieder aus.’ Zo ‘fremd’ zijn wij in dit land, ons land, altijd geweest.

Was soll ich länger weilen,

dass man mich trieb hinaus?

Lass ihre Hunde heulen

vor irre Herren Haus!

Bij Anders’ mooie aspiratie van de ‘h’ kijken we elkaar aan, mijn moeder en ik, en word ik me bewust van de radeloosheid in onze ogen. Hoe zin te maken van ons leven? Wat zitten we hier in dit Afrikaanse land nou te luisteren naar Die Winterreise? Twee zonderlingen? Elitair? Ja! Twee excentriekelingen die de honden horen blaffen buiten het enige huis dat wij en zij kennen, en wel het huis dat door ons is gebouwd. Maar nog bevreemdender is het hoe treffend juist deze opname tientallen jaren van smart omspant, en zich uitstrekt tot aan ons kwijnende bestaan, dat door een bredere mate van rechtvaardigheid in verval raakte. Met het zachte geluid van as gaan achter ons, onder ons, rondom ons structuren te gronde die ons soort ten dienste stonden, structuren die werden opgericht om ons soort in stand te houden.

Ik buig me over de tekst. ‘Ich will den Boden küssen, / Durchdringen Eis und Schnee.’ Mijn moeder is in slaap gevallen. Het verband bedekt niet alle brandwonden op haar huid. Haar gebit zit een beetje scheef in haar mond.

Die kalten Winde bliesen

Mir grad’ ins Angesicht;

der Hut flog mir vom Kopfe,

ich wendete mich nicht.

Nun bin ich manche Stunde

entfernt von jenem Ort,

und immer hör' ich's rauschen:

du fändest Ruhe dort!

Het wordt me te veel. Een mengeling van verdriet en tederheid, een volslagen gevoel van verlies en schaamte. En liefde. Ik raak haar zachtjes aan — de trillende halskwab van mijn alfabet. Geen ‘Ruhe’ meer in deze verweerde resten blankheid.

Terwijl ik me vastgesp aan mijn vliegtuigstoel licht op mijn mobieltje een sms’je op van mijn broer: de staat wil onze boerderij kopen met het oog op de herverdeling van grond. Ja of nee?

Het kleine vliegtuig stijgt op. Ik begraaf mijn gezicht in mijn handen.

Kaapstad, 2018

Wij voelden hoe een groot

Waaien ons aangreep, hoe de wieken van de

Vaart van den tijd ons droegen naar den dood.

Martinus Nijhoff, ‘Het souper’, Verzamelde gedichten

De kleur van je hart

Na de bevrijding

Het voelt alsof ik terug ben in de baarmoeder, het zware en tegelijkertijd lichte dekbed, de kruik. Door het raam zie ik het slapende boerenerf gezuiverd in maanlicht. Ergens ver weg roept een pluvier. Als verdoofd door de zorgeloosheid van mijn jeugd sukkel ik in slaap, veilig in het ledikant van stinkhout, veilig in het zandstenen huis, in dit deel van de Vrijstaat. Alles zo rustig en stil.

In de tuin schuiven sterren langs de hemel.

Ineens een geluid. Scherp. ‘Hendrik, kom in!… Hendrik, kom in!’

Het moet rond middernacht zijn.

Mijn broer Andries, wiens huis op een ander deel van de boerderij staat, roept Hendrik, onze jongere broer, over de radio op. De lijn kraakt. ‘Kom gou! Ze stelen het vee… laat de lichten uit, en neem je geweer mee.’

De snijdende kou van de Vrijstaat dwingt mij dieper in mijn vederwarme bed. Bij zijn vertrek slaat de hordeur dicht en in zijn bakkie rijdt hij het donker in.

De radio kraakt opnieuw: ‘Hoeveel?’

Andries: ‘Twee, met een hond. Ze hebben vijf koeien meegenomen en zijn net de windmolen gepasseerd. Heb je kogels?’

Ik doe mijn ochtendjas aan. Mijn ouders zitten al op in de eetkamer, naast de radio, in slippers van schaapsvacht, ieder onder een deken, nerveus, stijfjes. Ik ga naast ze zitten. Er wordt geen woord gezegd. Mijn moeder gaat een deken voor me halen. Naast de radio blijven we wachten. De nacht is ineens vol dreiging.

Andries: ‘Waar zijn ze nou?’

Plotseling klinkt de stem van Andries’ dochtertje: ‘Ma zegt dat ze bij de greppel zitten.’

‘Wat is er aan de hand?’ vraag ik.

Mijn moeder legt uit. Andries’ vrouw Bettie staat nu waarschijnlijk op het dak van hun huis, waar ze een groot deel van de boerderij met een nachtkijker kan overzien. Bettie roept wat ze ziet door naar beneden, en de negenjarige Sumien geeft alles via de radio door aan haar vader in het bakkie.

Het is tegen enen. We wachten.

Sumien: ‘Pa…? Hoor je me… Ma zegt dat ze in de richting van de weg gaan, maar ze kan jou niet zien… Waar zit je?’

Stilte. Mijn ouders zitten er gelaten bij — in het grijze maanlicht lijken hun gezichten doorgroefd.

Sumien: ‘Pa, waar zit je? Hoor je me?’ Haar stem klinkt ongerust.

Door de lijn klinkt alleen maar stilte… We wachten in het donker.

Na een kwartier komt de radio tot leven. Het is Andries. Hij klinkt buiten adem: ‘We hebben er een gevonden, maar die andere is ontsnapt. Zeg tegen ma dat ze naar beneden moet komen en de deuren moet sluiten.’

We wachten. Dan denken we schoten te horen. Is er iemand bij het hek? De hond blaft. We wachten af. Wie heeft er geschoten? En op wie? En doet dit er iets toe? Welke wilde taferelen spelen zich af in het veld?

Mijn oog valt op de familiefoto. Ik kijk naar mijn glimlachende broers met hun borstelkoppies. Ik herinner me hoe Hendrik mijn moeders arm greep toen ze naar de boekenwijzer in de kinderbijbel bladerde. ‘Alstublieft, alstublieft, niet lezen over die man die zijn kind moest doden met een mes.’

Wat maken mijn broers vanavond door dat ik me zelfs niet eens kan voorstellen?

We wachten een eeuwigheid. Eindelijk klinkt een stem over de radio: ‘Bel een ziekenwagen en zeg dat ze naar het waterreservoir moeten gaan.’

Een van de jongens. Met een stem zo gespannen dat we niet weten van wie hij is.

We zitten daar met z’n drieën; de maan heeft aan overvloed ingeboet. We blijven zitten, ieder met zijn eigen uiteenlopende gedachten. Mijn moeder komt vermoeid en zwaar overeind. Ze gaat in de keuken thee zetten. Mijn vader en ik blijven zwijgend achter. Ik neem mijn thee mee naar mijn ijskoude bed. Mijn ogen droog in het donker.

Mijn twee broers komen binnen voor het ontbijt. Ze lachen, praten, eten en doen de vorige avond af als niet abnormaler dan andere avonden. Politiek gezien, merk ik, behoren ze nog steeds tot de gematigde vleugel van de NP.

‘Wie vuurde die schoten af?’ vraag ik. Maar ik weet dat Andries een van de beste schutters is in de wijde omgeving.

Ze leggen uit. Een week vóór volle maan tot een hele week erna patrouilleren ze over de boerderij. Sinds de verkiezingen van 1994 hebben ze meer dieven opgepakt dan de hele eenheid veediefstallen van de politie in Kroonstad. Meestal bestuurt Andries het bakkie. Hendrik staat achterop met de schijnwerper. Zodra ze de dieven in de smiezen hebben, zetten ze hem aan.

‘Dan roepen we: “Staan of ons skiet!” Of iets in het Sesotho,’ zegt Andries. ‘Maar op dat moment krijg ik het al Spaans benauwd. Je grootste angst is dat die lui gewapend zijn en dat ze plotseling gaan schieten. Vervolgens moet je erop bedacht zijn dat ze ieder een kant op beginnen te rennen, de een rent naar de boerderij en de ander naar de buit. Negen van de tien keer rennen ze na een waarschuwing gewoon door.’

Er valt een stilte in de eetkamer. ‘Maar op het moment dat ze wegrennen… dan breekt het koude zweet me uit, onbeschrijflijk. Zodra de indringer wegrent, dwingt hij mij om te schieten. Hij dwingt me een pistool op hem te richten en daar heb ik een hardgrondige hekel aan. Eerst richt ik op de grond naast hem. Als hij zich dicht bij het maïsveld bevindt waar ik hem niet zal kunnen vinden, probeer ik hem in zijn benen te raken. De hele tijd ben ik doodsbenauwd dat ik hem de dood in jaag, en dat ik daar dan de rest van mijn leven mee word opgezadeld…’

Hendrik voegt eraan toe: ‘Maar het ergste is dat ze niet bedenken dat Andries opzettelijk langs ze heen schiet. Sommige dieven zeggen achteraf dat Andries ze niet kón raken omdat hun muti zo sterk was.’

‘Wat zegt de politie?’

‘Man, als de politie er eenmaal is, dan komt het allemaal wel goed met ze… ze gaan naar het politiebureau, en de volgende dag komen ze op borgtocht vrij… Meestal krijgen ze een voorwaardelijke straf. Soms loop je samen met ze de rechtszaal uit. Of je haalt ze op weg naar huis in. Ik heb de rechter verteld dat het mij niet gaat om de waarde van de dingen die ze stelen, maar om wat mijn leven waard is, mijn boerderij, mijn toekomstplannen, mijn gemoedsrust…’

In een van de eerste door een zwarte in het Afrikaans geschreven romans vermoorden twee zwarte zwervers een joodse winkelier. Wanneer iemand de moordenaars verlinkt, veroordeelt de hoofdpersoon de verklikker. Ik rijd naar de schrijver toe, ergens ver weg op het platteland.

‘Waarom veroordeelt uw hoofdpersoon de verklikker en niet de moordenaars?’

‘Omdat zwarten elkaar nooit mogen afvallen.’

‘Maar de vrouw die de blanke moordenaar zag wegrennen bij het lijk van Chris Hani, zei toch ook niet: “Hij was blank, dus houd ik mijn mond.” Ze zei juist: “Zoiets mag niet, ik doe aangifte.”’

Hij kijkt me aan. ‘De blanken laten zich niet uitroeien, het overleven zit ze in het bloed. Maar wij, als wij niet voor elkaar opkomen, dan worden we weggevaagd.’

Hendrik wrijft over de knokkels van zijn rechterhand: ze zijn opgezet. ‘Sla je erop?’ vraag ik, verdoofd.

Hendrik knikt. ‘Op een gegeven moment drong het tot ons door dat we steeds dezelfde dieven vingen en we vonden dat we toch iets moesten doen, zodat ze als ze weer uit stelen gaan, een andere boerderij pikken en de onze met rust laten.’

Mijn broers vertellen me dat het aantal veediefstallen sinds de verkiezingen vervijfvoudigd is.

Later die ochtend komt een zwarte agent een schaap kopen. Terwijl hij de bankbiljetten aftelt, vraagt mijn vader: ‘U betaalt voor dit schaap, maar andere mensen uit de township stelen er liever een. Waarom wilt u ervoor betalen?’

‘Dit schaap is voor een begrafenis, en de voorouders zouden erg ongelukkig zijn met een gestolen schaap.’

‘Hoe lang kun je dit nog aan?’ vraag ik Andries.

Hij schudt zijn hoofd. ‘Ik weet het niet. Ik ontdek dingen in mezelf waarvan ik niet wist dat ik ze in me had…’

‘Zoals?’

‘Zoals dagelijks te moeten ervaren hoe onbeschoft mijn familie en ik worden aangepakt… te weten dat ik in staat ben iemand met mijn blote handen te vermoorden… ik leer vechten, doden, haten. En wij kunnen nergens heen. Een paar jaar geleden hoefden we de hoorn maar van de haak te tillen en we hadden de hoogste ambtenaar in het land aan de lijn. Nu wordt de plaats waar ik woon gerund door een vent wiens naam ik niet eens kan uitspreken.’

‘Ja, maar zo is het voor miljoenen zwarten ook altijd geweest.’

‘Precies… ik dacht dat er een nieuwe democratie zou komen voor iedereen. Maar wat ik nu zie, is dat de grove bejegening van gewone mensen die eerst beperkt was tot de townships, zich over het hele land verspreidt.’ Hij zwijgt, maar valt dan uit: ‘Toen Mandela het had over blanke en zwarte moraal, dat blanken zich alleen de dood van een andere blanke aantrekken, toen had hij eraan moeten toevoegen: zwarten laten zich niets gelegen liggen aan de dood van een blanke… maar wat erger is, ze bekommeren zich ook niet om de dood van een andere zwarte.’

Liefste hartstaat

We gaan naar de Vrijstaat om Kerstmis te vieren en het verbaast me hoe ver je kunt zien. Hoe uitgestrekt, hoe radeloos mooi dit land is. En de kracht waarmee het gewoon zichzelf blijft. Mijn ogen likken de horizon schoon. We rijden om de beurt, en hoe dichter we bij de Vrijstaat komen, hoe lichter we worden.

Langzaam kronkelen we ons een weg naar mijn geboorteplaats, door straten vol met winkelende mensen. De kerstdrukte is een uitsluitend zwarte aangelegenheid geworden. De weg voert ons langs de plotte, met leegstaande bouwvallige huizen, loshangende draden en onkruid. Ik herinner me van mijn moeder dat de townshipautoriteiten de grond gekocht hadden voor ongeregelde bewoning. Van verre zie ik de eucalyptusbomen van mijn jeugd, dan de populieren en de wilgen, en dan, glinsterend in het middaglicht als een honingraat het zandstenen huis.

‘Wel verdr…!’ Mijn man stopt. Aan het hek hangt een groot bord: Wie zonder afspraak voet zet op deze boerderij kan rekenen op een gewapende ontvangst. Het staat er in het Engels, Afrikaans en Sesotho.

We worden met een schok uit onze herinneringen wakker geschud. Dit geldt toch zeker niet voor ons? Langzaam rijden we de grindweg op naar de tuin. De weelderige bomen en struiken rond het huis bieden een andere aanblik… het kreupelhout is opengekapt en de laaghangende takken zijn op schouderhoogte gesnoeid. We begrijpen het: zo kan niemand zich in de nabijheid van het huis verstoppen.

Maar iedereen zit buiten en we tuimelen in een warme omhelzing van grappen en gelukkige herinneringen. Iedereen is er. Mijn broer Hendrik snijdt drie watermeloenen. Daarna gaan we zwemmen in het meer achter de boomgaard terwijl de zon in wolkenpracht ondergaat. De geluiden op het erf worden duidelijker: het melken van de koeien, de tractoren die worden weggezet, dan de geluiden van kikkers en vogels die als vocht uit de vlei opkomen.

’s Avonds legt mijn oudste broer Andries het allemaal uit. Ga vóór acht uur ’s ochtends of ná vijf uur ’s middags niet wandelen. Doe de hekken dicht zodat de drie honden ’s avonds en ’s nachts vrij om het huis kunnen lopen. Loop niet op auto’s af die het erf op komen rijden. Van de negentien boeren die er in de afgelopen maanden zijn vermoord, woonden er twee in de buurt.

Wij liggen diep weggedoken in het tweepersoonsbed in de logeerkamer. Mijn kinderen slapen her en der in provisorische bedden. ’s Nachts word ik wakker door de donder. Ik open het luik en sta daar, overweldigd door het onweer, mijn neusgaten vol van de kostelijke geur van natte aarde en steen. Dit is de plek die me ooit deed ontluiken voor woorden en dat nog steeds doet, na al die jaren, die vele andere stemmen.

De volgende morgen vroeg ga ik op zoek naar koffie in mijn moeders keuken.

‘Julle Kapenaars hebben regen meegebracht.’ Mijn vader is allang blij.

Ik zie mijn moeder met haar twee jongste kleinkinderen terugkomen uit het kippenhok, elk met een mand vol eieren zwaaiend. Ze lijkt broos, maar het is zo’n vredig gezicht, we zijn zo gelukkig, zo bevoorrecht… Maar terwijl dit voorrecht me vroeger uiterst ongemakkelijk deed voelen, kan ik het nu afzetten tegen een waarheid waar we ons allemaal van bewust zijn. Niet langer een onbewust voorrecht, maar een waarvan we de prijs en de vergankelijkheid kennen.

Op kerstdag gaan we naar de dienst in de moederkerk in het centrum van het stadje. Naast de grote kerk staat het standbeeld van Voortrekkersleider Sarel Cilliers nog steeds op zijn post. Cilliers boven op een kanon, met geheven hand om de eed van Bloedrivier te zweren: God, als U ons helpt de zwarten te overweldigen, dan zullen we deze dag, 16 december, voor altijd heilig houden.

Na de dienst rijden we terug naar de boerderij. Vlak voor de afslag rijdt Andries in zijn bakkie in vliegende vaart langs ons heen, met knipperende lichten. Wij minderen snelheid. Als hij voorbij is, rijden we in konvooi terug naar de boerderij. Ik zie een geweerloop naast hem, en mijn schoonzus Bettie haalt haar handwapen voor de dag. Eenmaal thuis blijven we allemaal in de auto wachten.

‘Het eerste waar je op let, is of de honden zich normaal gedragen,’ zegt Bettie.

Al snel gaat iedereen op in de voorbereidingen van het kerstmaal: de ham wordt gesneden, de kalkoen valt uiteen in mooie witte plakken, gekruid met dragon en tijm… Buiten spelen de kinderen cricket, de neefjes van de boerderij leren de anderen marabaraba… de jongste meisjes dekken de tafel en vouwen feestelijke servetten.

Ik loop naar buiten, naar het bakkie, om Andries te helpen met de koeltas met bier. Er komt een auto het erf op. Zonder een woord te zeggen houden de kinderen op met spelen en komen dichter naar het huis. Mijn broer zet de koeltas neer. Zijn lichaam is gespannen en waakzaam. Zijn dochter Sumien rent naar binnen en komt even later terug met het geweer. Een zwarte man stapt uit de auto.

‘Naar binnen,’ beveelt Andries zonder zijn ogen van de auto af te houden. Binnen is het rustig. We proberen te horen wat er wordt gezegd. Dan klinkt Andries’ lachje en zijn vloeiende Sesotho. De bezoeker is een man die met mijn vader opgroeide, hij komt even langs om hem gelukkig kerstfeest te wensen.

‘Hoe overleef je dit?’ vraag ik.

‘Het is moeilijk, vooral voor pa en ma. Ze zei pas dat land de essentie is van de Afrikaner, want land brengt vrijheid. Nu dit stuk land dat betovergrootvader Delport kocht met gouden ponden…’

‘Ja, ja, zoveel geld dat de tafel eronder bezweek,’ voeg ik eraan toe.

‘Ma zei dat ze het er moeilijk mee heeft dat deze boerderij, deze levenslange veilige haven, de veiligste plek die we kenden, is veranderd in een bedreigde oase. Dat we, wanneer een auto het erf opkomt, niet weten of we vrienden moeten verwachten of moordenaars.’ Hij zucht. ‘Maar tot op zekere hoogte denk ik dat dit wel echter is. Dit komt meer overeen met wat er in het land gebeurt dan het paradijs van onze jeugd. Wat we hadden, kon niet blijven… de vraag is of dít blijvend is.’

Op een tractorband zakken we de rivier af. Mijn man en ik laten ons ineengestrengeld meevoeren op de zachte stroom en het lage paarskleurige rivierwater. Cicaden lispelen, je hoort het zachte mompelen van rivierduiven, de wilgen met hun slaphangende groene twijgen, het groene riet waaraan vinken hangen als edelstenen. Daarboven de witte oevers en de hemel. Langzaam dobberen we heen en weer.

Ik heb met hartstocht over deze boerderij geschreven. Geen ander seizoen kan mijn woorden helen. Ik spreek er niet over. Ik roep er geen planeten bij. Mijn hele wezen hangt ervan af, hangt eraan vast, maar toch kan het niet langer van mij komen. Met mijn hand maak ik een spoor in het water. Mijn man kust mijn hals. ‘Jij brengt me altijd terug...,’ fluistert hij en de rimpels in zijn stem zijn bewegingloos, ‘en van jou genees ik nooit.’

Mijn botten vatten vlam. Ik grijp zijn gladde pols. Mijn huid zal hem nooit vergeten, mijn eerste liefde. Ik ben met hem; zoals ik met mijn eigen bloed ben, zo ben ik met hem. Mijn bloed-geliefde.

‘Jullie stadse lui praten met politici en lezen kranten… wat vinden jullie: wanneer moeten we het land verlaten?’

We staan rond het vuur waar koteletjes en worse liggen te sissen. Aan een kant staat een pappot met drie poten. Mijn schoonzusters pakken knoflookbrood uit en halen uit folie beboterde bataten en aardappelen.

‘Als je weg wil, dan had je dat allang moeten doen. Nu is het te laat.’

‘Nee, echt,’ zegt Hendrik, ‘wanneer weet je dat voor jou het moment gekomen is om je bakkie in te laden en te verkassen? En mijn tweede vraag: waarheen?’

Ik vraag naar de bekende weg. ‘Waarom wil je vertrekken?’

‘Omdat dit niet langer mijn land is.’

‘Hoe kan je dat nou zeggen! Kijk waar we vandaag zijn en hoe het is…’

‘Zou je voor dit land willen sterven? Als er morgen een oorlog uitbarstte, zou je er dan aan meedoen? Zou je je zoons sturen om dit land te verdedigen?’

Het gejoel van de kinderen die kleilat spelen bij het water, is ineens hoorbaar.

‘Nee, dat zou ik niet doen…’

‘Zie je wel… jouw land is het ook niet.’

‘Wacht, laat me uitpraten… Ik voel echt dat dit mijn land is, maar ik denk dat niemand, geen enkel land, geen enkele politicus het recht heeft iemand te vragen om voor ze te sterven. Ze mogen een beroep op mijn leven doen, en ik zal de nodige offers brengen. Maar doodgaan doe ik zelf.’

‘Dan houd je niet echt van dit land. Denk je dat een Brit of een Amerikaan zou weigeren voor zijn land te sterven? En hoe komt dat? Omdat ze vinden dat het van hen is. Ik zal alleen vechten voor mijn vrouw en mijn kinderen en mijn boerderij.’

‘Amerikanen zijn bereid voor hun land te vechten omdat ze veel te verliezen hebben,’ zegt mijn nuchtere man. ‘Jij wilt niet vechten omdat je vindt dat niets van jou is… je wilt alleen die dingen verdedigen die het dichtst bij je staan.’

Andries trekt een biertje open. ‘Ik wou het eens hebben over de Waarheidscommissie… omdat ik steeds blijf denken dat ik het misschien helemaal niet begrijp. Maar op mij komt het als een goedkope koehandel over. De politici hebben erover gediscussieerd en als concessie aan ons werd er amnestie overeengekomen. Nou is mijn vraag: waarom hoorde ik pas over de Commissie nadat de eerste hoorzittingen werden gehouden? Waarom nam geen enkele politicus de moeite om ons uit te leggen: wij onderhandelen over die amnestie, zo en zo werkt het en zoveel halen we eruit?’

‘Zelf was ik betrokken bij het bijeenbrengen van een werkgroep in Stellenbosch om te praten over de mogelijkheid van een Waarheidscommissie… dat was een paar maanden na de verkiezingen. Politici, predikanten en verslaggevers waren uitgenodigd, maar ze kwamen niet. Die Burger, die de Afrikaanstaligen in de Kaap had kunnen bereiken, weigerde het te verslaan. Later deed ik verslag van de wetgeving over de Commissie, en de NP-politici hadden maar één strategie, en die was: proberen zoveel mogelijk politieke punten te scoren door het ANC te beschuldigen van eenzijdigheid. Een hoop kouwe drukte kwam hun beter uit dan hun kiezers uit te leggen waar het allemaal over ging.’

Ik heb een vraag van mijzelf. ‘Die moorden op boeren, zijn jullie het met Mandela eens dat er een derde macht in het spel is?’

‘Nou en of. Als je in het leger hebt gezeten zoals wij tweeën, dan weet je dat de gewelddadige acties van de rechtervleugel en zwarte criminelen altijd amateurwerk is. De politie pakt ze meestal vrij snel. Ik bedoel, Walus schiet Chris Hani dood en een halfuur later wordt hij opgepakt met het wapen nog in zijn auto. Dat zou een geoefende soldaat nooit overkomen. En die lui die boeren vermoorden gaan professioneel te werk, snel, accuraat, en ze vermoorden nooit zoveel mensen in een gebied dat er niemand meer wil blijven wonen. Ik denk dat die moorden ook te maken hebben met de gewapende overvallen: vermoord een paar boeren voor de lol en beroof tussen de bedrijven door nog even snel een bank om aan je salaris te komen.’

‘Wanneer vertrek je?’ vraag ik.

‘Ik kan niet vertrekken. Ik ben te oud, ben de veertig gepasseerd. Ik woon hier al mijn hele leven. Waar moet ik heen? Maar ik zal wel vechten. Weinig kans dat mijn kinderen, mijn vrouw, of ma en pa een haar wordt gekrenkt of dat ze neergeschoten worden en ik sta erbij te grienen op de tv. Als die dag aanbreekt, zal ik vechten. En laat me je dit zeggen: het land barst van de goed opgeleide soldaten, duizenden en duizenden mannen hebben in het leger gezeten. In minder dan drie maanden tijd heb je een solide structuur opgebouwd voor effectief ondergronds geweld. En zodra iemand zegt de boere zijn sus en so, dan pikken we hem eruit… keurig netjes.’

‘Wanneer zal die dag aanbreken?’

‘Als we niets meer te verliezen hebben.’

‘Maar moet je je energie dan niet steken in de opbouw van het land?’

‘Ze zitten niet te springen om onze energie. Ze willen het land zelf bouwen. Prima hoor. Weet je, ik hoor een blanke nooit zeggen: “Jammer dat ze me mijn baan hebben afgenomen.” Wat ze zeggen, is: “Jammer dat de zwarte die mijn plaats heeft ingenomen, het werk niet goed kan doen.” Ik wil niet dat ze zeggen dat ze onze scholen blank zullen houden, of dat ze onze taal beschermen, of dat we onze banen kunnen houden. Dat wil ik allemaal niet. Ik wil dat ze zich realiseren dat we kunnen helpen, van nut kunnen zijn, of zo.’

‘En als ze je beschuldigen van racisme, als ze jou verantwoordelijk houden voor alle dood en verderf, zou je dat eerlijk vinden?’

‘Nee! Ze hebben gelijk: ik was een racist. Ik wilde alles voor mezelf. Ik wilde het beste. Ik heb verschrikkelijke dingen gedaan om het te krijgen en te houden. Nu is het hun beurt.’

‘Maar je wilt toch zeker wel dat ze jou beter behandelen dan jij hen hebt behandeld?’

‘Nee! Ik wou gewoon dat ze precies wilden wat ik wilde: het beste. Voor zichzelf. Dan zouden ze zich realiseren dat wij hen daarbij kunnen helpen.’

Een andere tongval

Een uitstekende tijd

Het schot weerklinkt. Ze hangen in de bocht. Tussen de witte jongens vandaan schuift de gedaante van een zwart kind naar voren, rechtop, zijn vingertoppen moeiteloos opwaarts gericht bij elke stap. Op het rechte stuk laat hij ze ver achter zich, hij rent met de dwingende gratie van een topatleet. De toeschouwers komen overeind. De zwarte scholieren joelen en drukken zich tegen de reling aan. De witte ouders juichen, een gooit zijn hoed in de lucht en bij de finish schreeuwt een witte baanofficial bijna dubbelgevouwen luide aanmoedigingen.

‘Waarom is iedereen zo blij?’ vraag ik aan een man in een trainingspak naast me. Hij draagt een slap kibboetspetje en gympen. Zijn gebruinde voorhoofd doet me vermoeden dat hij boer is.

‘De zwarten zijn blij omdat een zwart kind de blanke kinderen verslaat. De blanken zijn blij omdat het winnende zwarte kind op een witte school zit en door hen is getraind.’

De atletiekwedstrijden in het district Kroonstad. Het programma loopt geheel volgens schema. Aankondigingen worden gedaan in het Afrikaans en Sesotho. De meeste baanfunctionarissen zijn zwart en lijken erg goed thuis in de rituelen van het meten van afstanden, het klokken van tijden, van vlaggen, startpistolen en walkie-talkies.

‘Dat is niet altijd zo geweest,’ zegt de man in het trainingspak, ‘maar we leren snel.’ Hij verschuift een tandenstoker naar zijn andere mondhoek, hij wil zijn verhaal maar al te graag kwijt. Hij boert ergens in het district, zegt hij, en moest een paar sporters van zijn boerderij hiernaartoe brengen. Zijn eigen zoon doet ook mee.

‘Dat eerste jaar was het echt verschrikkelijk... Om atletiekwedstrijden te houden met zwarte scholen, bedoel ik. We waren zo bang, dat wil je niet weten! Voor de voorronden werden alle witte basisscholen met vier zwarte scholen en een paar plattelandsschooltjes in één divisie gestopt. De witte school moest het evenement organiseren, zorgen voor een atletiekbaan en een speelterrein, voor verfrissingen, voor de belangrijkste officials en zwart onderwijzend personeel aanzetten tot actie.’

Hij schudt zijn hoofd alsof hij het zelf niet kan geloven. ‘We hadden in het begin nog een hoop macht, maar zeiden tegen onze kinderen: neem je ouders mee, je opa en oma, je werkloze oom, laat je tante vrij nemen van haar werk die ochtend. Breng iedereen mee opdat de zwarten ons niet overspoelen. We moeten ervoor zorgen dat we tenminste een factor vormen, dat met onze aanwezigheid rekening moet worden gehouden, anders laten ze hun eigen kinderen alles zomaar winnen.

‘Dus ik zei tegen ze...’

Hij wordt onderbroken door een mededeling: een nieuw record. Het twaalf jaar oude record op de tweehonderd meter is door een zwart kind gebroken. Als de recordtijd wordt omgeroepen, knikt de boer en fronst zijn wenkbrauwen. ‘Goed zeg. Uitstekende tijd.’ Hij schrijft hem met een Bicpen in zijn programmaboekje.

Hij vervolgt: ‘Dus ik zei tegen ze: “Winnen begint niet op de baan, vrienden, maar al lang daarvoor. Laten we een plan maken. Laat iedere school zijn eigen sporters indelen op grond van standaardtijden. En dit zijn de regels: iemand die niet op De Lijst staat, mag niet meedoen. Iedere school mag maar vier deelnemers per onderdeel inschrijven. Iemand wiens identiteitspapieren niet in orde zijn, mag niet meedoen. Een onderdeel mag niet worden uitgesteld als iemand niet op tijd is. Als je niet aan de start verschijnt als het onderdeel wordt afgekondigd, dan gaat het zonder jou door.” Maar we realiseerden ons al snel dat het belangrijkste was dat we, als we controle wilden blijven uitoefenen op het evenement, koste wat het kost moesten vasthouden aan de rol van de omroeper. We hebben er dus op gestaan dat er in het Afrikaans werd omgeroepen. Afrikaans is de taal op onze scholen, en als zij daar moeite mee hebben, dan zullen we alles in het Sesotho vertalen.

Dat hebben we allemaal gedaan. Er werden tien planningsbijeenkomsten gehouden. Tien maar liefst. Tien vergaderingen waar de leeftijdsgroepen werden opgesteld, deelnemerslijsten, waar punctualiteit werd benadrukt, dat onderdelen bijvoorbeeld niet met elkaar zouden samenvallen, dat er roosters gemaakt werden voor de baanfunctionarissen. Intussen werden onze kinderen klaargestoomd. Iedereen beulde zich af: de leerkrachten begonnen de sporters voor de verandering eens met een beetje geestdrift te trainen en waar ze het lieten afweten namen de ouders het over. We hebben zelfs iemand uit Bloemfontein uitgenodigd om te komen helpen, want niemand wilde tegenover de zwarten een slecht figuur slaan. Ik zei tegen ze: “We moeten proberen zo goed mogelijk te presteren, zo goed als we weten dat we zijn.” Thuis waarschuwden we de kinderen dat ze die dag de toiletten niet mochten gebruiken, Oom Swammie zou z’n caravan op het terrein zetten dan konden ze daar naartoe als ze moesten. We hadden verhalen gehoord uit naburige dorpen over steekpartijen en verkrachtingen in het openbare toilet.’

Hij haalt twee blikjes Coca-Cola uit zijn welvoorziene koeltas en biedt er mij een aan.

‘Vergeet niet dat het om vijftienduizend schoolkinderen ging. Meer dan alle witte schoolkinderen in Kroonstad bij elkaar. Niemand had ook maar een flauw benul van hoeveel mensen er verwacht konden worden — kun je je voorstellen wat er gebeurt als de werklozen uit de township komen opdagen? En waarom niet, want het is allemaal nieuw voor ze, weet je, dat hele idee van het Nieuwe Zuid-Afrika.

We sliepen slecht, onze kinderen ook, en sowaar, toen we hier die ochtend arriveerden, bleek alles al in het honderd gelopen te zijn. Het clubgebouw zat tjokvol zwarten. Afgeladen. Hier en daar waren er nog wat plaatsjes open maar wij besloten maar voor het clubgebouw te gaan staan en stuurden een paar jongens naar school om stoelen te halen. We waren bezig onze strategie bij te stellen toen een zwarte leerkracht ons kwam berispen dat de drankjes en de snacks zogenaamd veel te duur waren voor de kinderen uit de township. We probeerden uit te leggen dat de prijzen meestal een beetje hoger waren om het schoolfonds te spekken, maar hij stormde al weg en deed gewoon het hek open opdat de kinderen konden kopen bij de straatventers die voor het hek zaten — je weet wel, die mensen die zelfgemaakte ijsjes in allerlei smaken verkopen en kaaschips, hartstikke giftig door de conserveringsmiddelen.

Maar goed. We zeiden er niks van. We kozen onze strijdmethoden en het belangrijkste was dat onze kinderen eerlijk aan de bak zouden komen. Dus begonnen we met het eerste onderdeel. Smittie, ons schoolhoofd, kondigde de namen van de deelnemers aan via de luidsprekers, maar na de derde naam klonk er een bulderend gelach vanuit het clubgebouw. Een zwart schoolhoofd sprong verontwaardigd op en haastte zich naar het hokje van de omroeper: “Koekoe” wordt niet uitgesproken als “Koe-Koe”, maar als “Kwe-Kwe”! Volgens hem konden de kinderen hun namen niet herkennen en wisten ze niet wie er werden omgeroepen. Na een halfuur gesteggel over taal, beseften we dat we echt moesten opschieten, anders zouden we er ’s avonds nog zitten en dan zou alles echt uit de hand kunnen lopen. Wegens de duisternis, weet je. We gaven de microfoon aan het zwarte schoolhoofd, die Sesotho, Afrikaans en Engels spreekt, maar toen hij in de luidspreker brulde: “Viva de atletiekwedstrijden in het district Kroonstad, viva!” wisten we dat het een moeizame dag zou worden.