Titelpagina

Lodewijk Asscher

In samenwerking met Michiel Zonneveld

..

..

..

Opstaan in het Lloyd Hotel

..

..

..

..

..

Uitgeverij Podium

Amsterdam

Colofon

© 2019 Lodewijk Asscher

Omslagontwerp Roald Triebels

Foto omslag Kiki Groot

Verzorging ePub Michiel Niesen

..

isbn 978 90 5759 920 0

..

www.uitgeverijpodium.nl

..

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, april 2019

Colofon

Daglicht

..

Uit chaos van lakens en

voorgevoel opgestaan, gordijnen

open, de radio aan, was

plotseling Scarlatti

heel helder te verstaan:

Nu alles is zoals het is geworden,

nu alles is zoals het is

komt het, hoewel, misschien

hoewel, tenslotte nog in orde.

..

Judith Herzberg

Opstaan in het Lloyd Hotel

Het Lloyd Hotel is een mooie plek om opnieuw te beginnen. Het ligt in het Oostelijk Havengebied van Amsterdam, vanwaaruit ooit de wereldzeeën werden bevaren en de oude en de nieuwe wereld werden verbonden. In de jaren voor de Tweede Wereldoorlog was het een landverhuizershotel. De gasten kwamen uit Oost-Europa, vooral joden die vluchtten voor vervolging en discriminatie. Samen met andere ‘gelukszoekers’ wachtten ze hier voor ze naar Amerika konden vertrekken. Een plek dus om te dromen over een toekomst die anders en beter zou zijn.

Het is een plek waar ik me thuisvoel. Het hotel ligt midden in mijn stad en toch straalt het rust uit. Misschien komt het door de ruime opzet van het gebouw. Vanbuiten ziet het eruit als een kruising tussen een klein paleis en een schoolgebouw. Boven de ingang verrijst een haast koninklijke toren. De muren en gevels zijn afgewerkt met donker baksteen.

Het Lloyd ligt nog geen 500 meter van mijn echte thuis. In de jaren dat ik wethouder van Amsterdam was, sprak ik hier al vaak af. Het aantal keren dat ik hier was sinds ik in de landelijke politiek zit, is nauwelijks te tellen. Zo kon ik thuis en werk combineren. Even met mijn gezin eten en dan naar het Lloyd voor een overleg met premier Mark Rutte of een collega-minister. Nog net de kinderen in bad doen, ook al zat ik naast het bad met mijn telefoon in de hand. Of ze naar school brengen en dan een ontbijtafspraak met fnv-voorzitter Ton Heerts, of met Annemarie Jorritsma, toen voorzitter van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten. Talloze keren zat ik er met mijn team politiek adviseurs: Julia Wouters, met wie ik al sinds 2006 samenwerkte; Wouter Kokx, begonnen als stagiair in Amsterdam en sindsdien onmisbaar; Thijs Kerckhoffs, overgekomen van de vakbond en bevlogen kenner van alles wat op het gebied van Sociale Zaken en Werkgelegenheid speelt.

Op het terras van het hotel overlegde ik zo’n drie jaar geleden, op 7 juni 2016 om precies te zijn, met de top van de PvdA over de toekomst. Hoe konden we het tij keren nu we het in die verdomde peilingen slecht bleven doen, vroegen we ons af. In 2012 wonnen we na een geweldige campagne van Diederik Samsom 38 zetels in de Tweede Kamer, acht meer dan we in 2010 haalden. Daar zouden er minstens 25 vanaf zijn gegaan als er die dag verkiezingen waren geweest. Was het wel of geen goed idee om voor de leden een strijd om het lijsttrekkerschap te voeren? Er is een foto van die bijeenkomst. Stiekem gemaakt door iemand op het terras en daarna op Twitter gezet. Met Diederik, de fractievoorzitter en leider van de PvdA. Met Hans Spekman, de partijvoorzitter. Met Jeroen Dijsselbloem, de bij links en rechts populaire minister van Financiën die als voorzitter van de Eurogroep de spil was bij het opstellen van de plannen om de eurocrisis te bezweren. Met mijzelf, dan nog vicepremier en minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. Het is eigenlijk zo kortgeleden, en toch voelt het alsof ik beschrijf wat er op een minstens vijftig jaar oude sepiafoto staat.

In dit hotel bereidde ik met campagnestrateeg Simon den Haak begin 2017 het grote verkiezingsdebat in het Amsterdamse Carré voor. Hier overlegde ik over al die grote en kleine crises waardoor je in de politiek wordt geleefd. Hier sprak ik met Emile Roemer van de SP vóór de verkiezingen over hoe we samen konden optrekken. Op deze plek was ik op de middag van 15 maart 2017, de dag van de verkiezingen. Die middag hing de dreun al in de lucht, maar hoopte ik tegen beter weten in dat het mee zou vallen.

Als politicus leef je van afspraak naar afspraak, van vergadering naar vergadering, ben je dagelijks bezig met het blussen van alweer een brandje. Hoe hoger je in de politieke hiërarchie komt, hoe sneller je in de carrousel ronddraait. In het Lloyd Hotel heb ik altijd het idee gehad dat ik even uit die carrousel kon stappen. Vooral om rustig te kunnen overleggen en naar oplossingen te zoeken. Heel anders dan in Den Haag, waar journalisten zich voor de deur verdringen. De dag van het eerste televisiedebat voor de Kamerverkiezingen in de Amsterdamse Rode Hoed heb ik hier nog een paar uur geslapen. Even weg van de liefdevolle afleiding van mijn drie jonge kinderen en de dossiers die op het ministerie van Sociale Zaken op me wachtten. Heel even rust in zo’n schone, ruime, witte kamer.

Het is voor mij óók een plek waar ik me kan terugtrekken om na te denken. Toen ik besloot dit boek te schrijven, koos ik daarom het Lloyd Hotel als uitvalsbasis. Het afgelopen jaar heb ik hier weer gesprekken gevoerd en de tijd genomen om mijn ideeën te ordenen. Om op te staan.

Er was en is veel om over na te denken. Na een nederlaag als die wij hebben geleden komt zelfs de vraag naar het bestaansrecht van de PvdA op tafel. En wat is eigenlijk het bestaansrecht van mij als politicus? Al schrijvend merkte ik dat het geen boek vol zelfbeklag werd. Het is geschreven vanuit een combinatie van gevoelens. Aan de ene kant natuurlijk de diepe teleurstelling dat we zo weinig kiezers konden overtuigen. Aan de andere kant het gevoel dat er juist na zo’n nederlaag ruimte ontstaat om op zoek te gaan naar wat je uiteindelijk drijft. Het gevoel dat je weer kunt opstaan en verdergaan.

Ik heb het boek Opstaan in het Lloyd Hotel genoemd. Het verging mij als al die landverhuizers. Na enige tijd moesten ze weg uit het Lloyd Hotel. En vervolgens bleek de toekomst anders dan ze zich hadden voorgesteld.

De opbouw in dit boek volgt de reis die ik heb afgelegd.

I - Verliezen en doorgaan

Verliezen

De eerste met wie ik in het Lloyd Hotel had willen praten, is mijn vader. Ik stel me voor hoe hij tegenover me zit op een van die lage banken, helemaal achter in het restaurant. Ik heb de scherpste herinnering aan zijn stem. Als ik door Amsterdam fiets, hoor ik die nog vaak. Zijn rustige, precieze manier van formuleren. Het zachte, warme timbre raakt me. ‘Hoe persoonlijk wordt dit boek,’ wil hij weten. ‘Gaat het ook over de familie?’ Het valt me weer op hoe goed het hem lukt om juist door die zachte toon van hem de aandacht vast te houden. Ik kijk nog een keer in zijn ogen, vraag me af of ik op hem lijk.

‘Lo, wat je doet is welgedaan,’ zegt hij waarschijnlijk tegen me, net als toen ik in 2002 de politiek in ging. ‘Je moeder en ik zullen het met belangstelling lezen.’ Nee, hij zegt niet dat hij erop tegen is dat ik over hem en de familie ga schrijven, maar hij vraagt me wel heel nadrukkelijk of ik hier wel goed met de rest van het gezin over heb gesproken. Hij hield niet van aandacht van de buitenwereld. Ik herinner me hoe hij thuis aan tafel het hoogste woord had, maar op een feestje of een receptie nauwelijks kon opvallen. Soms konden de andere gasten zich niet herinneren of hij er nu wel of niet geweest was. We spreken over de trots die hij even voelde toen Elsevier een ranglijst publiceerde met de beste arbeidsrechtadvocaten en hij op twee stond. Over het ongemak dat hij daar tegelijkertijd over voelde. En over de zorgen die publiciteit over mij hem baarde.

Hij sterft enkele weken voor ik aan dit boek begin, in januari 2018. Een journaliste van NRC Handelsblad, Danielle Pinedo, wil een necrologie over hem schrijven. Ik vertel haar dat veel mensen zeer vereerd zouden zijn geweest als ze wisten dat er na hun dood zo’n stuk over hen zou verschijnen, maar dat mijn vader dat anders zag. Ze respecteert het.

Zijn gezin wilde hij boven alles beschermen. Mijn vaders grootste overwinning op Hitler is dat we met ons gezin veilig opgroeiden. Die veiligheid mogen we nooit op het spel zetten. Het was om die reden dat hij niet stond te juichen toen ik de politiek in ging. Je weet immers nooit wat er kan gebeuren als je zo voor iedereen zichtbaar bent. Bovendien vond hij het vak van politicus vreselijk. Dat oordeel stelde hij overigens wel wat bij toen ik de politiek in ging. Hij was namelijk ook trots en steunde me in de keuzes die ik maakte. Misschien vond hij het feit dat ik zonder aarzelen en angst voor de politiek koos, en dat al zijn andere kinderen evenmin blijk gaven het gevoel te hebben zich te moeten verstoppen, wel de ultieme overwinning. We traden uit de schaduw die hij zijn leven lang opzocht.

Ik wil het met hem over verliezen hebben. Het is niet nodig hem uit te leggen waarom, want hij leefde lang genoeg om zowel het hoogte- als het dieptepunt van mijn politieke loopbaan mee te maken. Toch zouden we het eerst over het verlies van de landverhuizers kunnen hebben die hier in het Lloyd Hotel tussen 1921 en 1936 verbleven. In het begin kwamen hier vooral Russische joden. Het was de tijd van de pogroms. Overal werden de bezittingen van joden vernield en gestolen. In de jaren daarna volgden vluchtelingen uit andere delen van Oost-Europa, en na de machtsgreep van Hitler 1933 steeds meer Duitse joden.

Ja, we hebben het ongetwijfeld weer over die grote oorlog, over de familie Asscher, over mam, over mijn kinderen, en uiteindelijk pas via allerlei omwegen over wat er in het jaar 2017 gebeurde. Dat laatste verlies heeft niets te maken met het verlies van die landverhuizers, om maar helemaal te zwijgen over het verschil in proportie met dat wat er na 1933 is gebeurd. En toch zouden we een gesprek kunnen hebben over de overeenkomst tussen verschillende soorten verlies. ‘Het mooie van het onderwerp,’ zou ik dan zeggen, ‘is dat iedereen zijn eigen ervaringen heeft met verliezen.’ Kan ik wel zeggen ‘mooie’ als we het net over de oorlog hebben gehad? Mijn vader had vast een beter woord geweten. Ik ken niemand die zo precies kan formuleren als hij.

In zijn laatste jaar hebben we het extra veel over politiek gehad. De gesprekken leidden af van zijn ziekte. Hij had alvleesklierkanker in een al zo vergevorderd stadium dat de diagnose meteen de aanzegging van zijn dood was. Ik kreeg het eerste bericht daarover enkele weken nadat ik na lang twijfelen met Diederik Samsom de strijd om het lijsttrekkerschap van de PvdA aanging. Diederik heeft er zin in en bezoekt in korte tijd de ene na de andere afdeling. Er zit niets anders op dan er vol in te gaan. Met Simon den Haak en Merel de Haan (mijn minicampagneteam) ben ik eind oktober 2016 op weg naar Zeeland, waar ik voor het eerst in die campagne optreed. Op een middelbare school spelen we het televisieprogramma College Tour na waarbij de leerlingen mij vragen mogen stellen. ’s Avonds spreek ik in Eindhoven.

De stemming is opgetogen. Kort daarvoor hebben we de campagne gelanceerd op het Amsterdamse Calvijn College. Tot mijn opluchting is dat goed gegaan. Goede sfeer, positieve verhalen in de media. Op de achterbank van de dienstauto bereiden we de bijeenkomsten van vandaag voor, als opeens mijn zusje Jessica belt. De huisarts denkt kanker. Alvleesklierkanker. Volgende week naar het amc. Het zou ook de lever kunnen zijn of zo. Jes huilt. Een week later zijn we met zijn zessen in het ziekenhuis. Scan. Wachten. Bloedprikken. Wachten. Slechte resultaten. De specialist denkt dat hij nog enkele maanden te leven leeft. Het wordt iets meer dan een jaar.

Alles wat daarna gebeurt blijft voor mij verbonden met de naderende dood van mijn vader. Na het bericht overweeg ik zelfs me alsnog terug te trekken. Ik kan niet ontkennen dat er momenten zijn geweest dat ik hoopte van Diederik Samsom te verliezen.

We hebben in die periode meer over buitenlandse politiek gesproken dan over mijn eigen campagne. Maar de verkiezingsstrijd volgt hij wel. Ik vermoed dat hij de enige Nederlander was die elk mediaoptreden in die lange campagnetijd, waarbij ik de strijd om het lijsttrekkerschap met Diederik meereken, heeft gevolgd. Mijn vader heeft zoveel pijn dat hij niet kan slapen. Hij kijkt televisie om de nacht door te komen. Mijn vader ziet ook hoe de PvdA, en dus Lodewijk Asscher, terechtkomt in een spiraal van negativiteit. Steeds maar gaat het over de slechte positie van mijn partij in de opiniepeilingen, gevolgd door de vraag: ‘Waar blijft het Asscher-effect?’ Elke keer dat mijn vader voor een chemokuur in het amc wordt opgenomen, voert hij campagne voor me. ‘Ik lig hier nu met een vreselijk aardige vent, Lo,’ vertelt hij enkele weken voor de verkiezingsdag. ‘Het is een dakdekker en hij zal op je gaan stemmen. We hebben afgesproken dat we bier gaan drinken als we hieruit komen.’

Van mijn moeder hoorde ik later dat hij regelmatig kwaad wordt voor de televisie. ‘Moet je kijken hoe ze hem behandelen,’ zegt hij dan, wijzend naar de televisie. ‘Wat is het toch een verschrikkelijk vak!’ Ook de aanvallen in de sociale media moeten hem hebben geraakt. Na zijn dood vinden we nog een schriftje waarin hij met zijn inmiddels onzekerder handschrift aantekeningen maakte over eerdere rechterlijke veroordelingen wegens bedreiging en belediging van politici. Hij heeft de bijbehorende jurisprudentie (de op schrift vastgelegde rechterlijke uitspraken) aangestreept. Maar tegen mij dus geen woord, om me niet ook nog eens met zijn boosheid en zorgen te belasten.

Als ik daar in het Lloyd Hotel alsnog de kans had gehad dat gesprek te voeren, zou ik zijn begonnen over de beelden die me bijblijven. Hoe we op de dag voor de verkiezingen op mijn kamer op het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid oefenen voor het slotdebat dat diezelfde avond in de Statenpassage van de Tweede Kamer plaatsvindt. Ik moet het daarin opnemen tegen Geert Wilders, over integratiebeleid. Het is de eerste keer dat ik met hem over dat onderwerp discussieer. (‘Dat was eigenlijk heel vreemd,’ zeg ik tegen mijn vader. ‘Ik ben dan al vierenhalf jaar in het kabinet verantwoordelijk voor het integratiebeleid. In al die jaren heeft hij mij slechts één keer een mondelinge vraag gesteld, terwijl hij tegen zijn kiezers net doet alsof dit onderwerp hem zo aan het hart gaat.’) Mijn campagnemedewerker Simon den Haak doet een fraaie Wilders-imitatie. ‘Mijnheer Asscher,’ zegt hij, ‘u weet iets te bereiken wat Job Cohen niet is gelukt: de totale vernietiging van de PvdA.’

Later op de dag is er paniek omdat ik bami mors en er binnen een half uur ergens een nieuw overhemd vandaan moet komen. Tijdens de korte wandeling van het ministerie naar het Kamergebouw waar het slotdebat plaatsvindt, lees ik het nieuws op mijn mobiel. Opiniepeiler Maurice de Hond voorspelt dat we 9 zetels halen. Negen. Mijn medewerkers hadden het al eerder gelezen, maar durfden me er niet over te vertellen. Wat Simon zonet in zijn rol van Wilders zei, blijkt opeens akelig dicht bij de waarheid te komen – 9 zetels? Dat kon toch niet echt waar zijn?

Ik weet zeker dat ik namens alle verliezende politici kan zeggen dat de laatste twaalf uur vóór de uitslag de ergste zijn. Tot aan het laatste verkiezingsdebat lukt het je nog wel alle twijfels opzij te zetten. Je hebt alle energie nodig om nog een keer te vlammen. Je bent bovendien leider van een partij waarin de leden de huizen langsgaan om het tij te keren. Je campagnemedewerkers werken nachtenlang door. Maar op 15 maart 2017, de dag van de verkiezingen, is er weinig wat ik kan doen. De toevoer van de adrenaline die me al weken, nee maanden op de been houdt, stokt. Dan slaat de ontreddering toe die al een tijd op de loer ligt. In de ochtend breng ik eerst de jongens naar school. Ik zie de ouders met wie ik al jaren regelmatig op het schoolplein sta en denk: zíj zullen toch wel op mij stemmen?

‘Dat is wel het moment van diepste wanhoop,’ zeg ik tegen mijn vader. Samen met mijn vrouw Jildau loop ik later die ochtend hand in hand naar de stembus. Het stembureau is in een café naast het Lloyd Hotel. Nadat we onze stemmen hebben uitgebracht, lachen we naar de fotografen. Alsof de peilingen niet bestaan.

Negen blijft het onheilsgetal. Ik probeer het zo lang mogelijk uit mijn hoofd te zetten. Het slotdebat in de Statenpassage is goed gegaan. Ik denk dat we 14 zetels halen. Er zullen toch genoeg kiezers zijn die de laatste peiling hebben gezien en vinden dat we het niet verdienen dat we zo worden afgestraft? Er zijn er toch ook die weliswaar veel kritiek hebben, maar toch vinden dat een sterke PvdA nodig is? In mijn hoofd groeit de 14 naar meer. Die avond ga ik met Jildau naar de uitslagenavond van de PvdA, in de WesterUnie in Amsterdam. Mijn chauffeur John van Gulik zet ons af. De beveiligers staan klaar om me naar binnen te brengen. Aan de opkomst daar zal het niet liggen. De zaal is stampvol, er zijn veel jonge mensen. Ik zie Hans Spekman en zijn vrouw, met naast hen oud-partijleider Wouter Bos. We groeten elkaar onhandig. Geen van ons durft bemoedigende woorden te spreken. Dan is het wachten tot negen uur. Dat is het moment dat de nos met een exitpoll komt. Kiezers is overal in het land gevraagd wat ze hebben gestemd. De ervaring leert dat het de betrouwbaarste opiniepeiling is. Het is tien voor negen. Ik word geschminkt, die avond zal ik weer op televisie verschijnen. Ik sluit mijn ogen.

Als ik ze opendoe, word ik aangestaard door campagnemanager Pieter Paul Slikker, die ongemerkt is binnengekomen. Hij is lijkbleek. ‘Negen,’ zegt hij. En dan: ‘Exit.’ De stress is zo groot dat het getal niet meteen tot me doordringt. Ik loop naar een kamer waar zich een paar medewerkers en prominente leden hebben verzameld. Het is er stil. Medewerkers hebben tranen in hun ogen. Op de televisie hoor ik hoe een verslaggever van de nos aftelt, alsof het om de seconden voor Nieuwjaar gaat. En dan staat het echt op het grote bord: 9 zetels. Om negen uur. Naast me staat Hans Spekman; zijn blik verraadt totale ontreddering. Wouter Bos probeert nog iets te zeggen, maar heeft geen tekst. Jildau geeft me een kus. Vanuit het niets verschijnen mijn zus Jessica en mijn broertje Floor.

De rest vertel ik mijn vader in staccatozinnen. Ik stel mezelf meteen de vraag of ik niet beter kan opstappen, zeg ik. Het is tijd om een toespraak te houden om iedereen te bedanken. De deur naar de grote zaal zwaait open. Ik loop door een muur van geluid en flitslicht. Er zijn lieve jonge mensen die me toejuichen. Ik zie bleke gezichten van campagnemedewerkers. Ik feliciteer, ik zeg iets over idealen, krijg applaus. Daarna het gevoel: ik moet weg hier. Ik stap in de auto naar Den Haag. Daar is het slotdebat met de andere lijsttrekkers. Van wie ik die avond de enige verliezer ben.

‘Is die gifbeker nu leeg?’ vraagt mijn vader. Ik schud mijn hoofd. ‘Nog niet helemaal,’ antwoord ik. ‘Ik wil nog wat verder praten over wat verliezen betekent. Per slot van rekening verloor ik ook jou. Tóén voelde ik pas pijn.

Het was kraakhelder, winters weer. Die dag gaan de kinderen voor het eerst na de kerstvakantie weer naar school. We brengen ze, daarna stap ik met Jildau op de fiets. We rijden de route die we al duizenden keren hebben gereden. Door de Sarphatistraat, langs het Onze Lieve Vrouwe Gasthuis. Onderweg denk ik nog aan de ontbijten bij ons vroeger, toen we in Den Haag op de Van Diepenburchstraat woonden. Ik eet weer crackers op de bank, voetbal op zondag, met sneeuw op het veld, en ik zie jou langs de kant staan. We fietsen door. Op de Weesperstraat knikt een man me bemoedigend toe. Een kiezer misschien? Beroepsdeformatie. Of is het gewoon iemand die mij vaag herkent?

Ondertussen denk ik aan wat ons vandaag te wachten staat. Om elf uur komt de arts. En dan? Hoe gaat zoiets? Eerst een infuus. Ik proef het woord ‘dood’ op mijn tong.

Als we aankomen bij jullie huis in de Obrechtstraat zien we een ambulance staan. De deur staat open. Twee ambulancebroeders lopen voor me op de trap naar boven. Een van hen draait zich om en zegt: “Hij is al overleden.”’

Doorgaan

Die middag, de dag van de dood van mijn vader, zit ik achter de prehistorische laptop van mijn moeder. E-mailadressen invoeren van familie en kennissen. Advocaten. Vrienden en hun kinderen. De leden van de families die verbonden zijn met de onderduiktijd van mijn vader. Ze moeten uitgenodigd worden voor de begrafenis. Geen bloemen.

De stilte in het huis doet pijn. Dan trilt er een telefoon in mijn broekzak. Ik pak hem, er verschijnt een onbekend nummer. Ik druk het gesprek weg, maar in mijn broekzak begint het trillen weer. Een mug die op een zomeravond jennend langs je oor vliegt.

Als ik opneem klinkt van heel ver de stem van Hans Spigt. Bij elk woord dat hij spreekt hoor ik een echo. Spigt is lid van de partijcommissie die moet adviseren of ons Tweede Kamerlid William Moorlag kan aanblijven. Het draait allemaal om Moorlags vorige baan, toen hij directeur was van een bedrijf met arbeidsgehandicapten in dienst. Er zijn stukken in de kranten verschenen waarin staat dat zijn bedrijf gebruikmaakte van ‘schijnconstructies’. Daardoor kon het zijn werknemers makkelijker ontslaan en hun minder betalen. Het bedrijf zelf zegt dat het niet anders kon vanwege de bezuinigingen op de sociale werkvoorzieningen. Het leidt tot felle discussies in de partij. Bittere verwijten gaan over en weer – in de krant.

‘We begrijpen dat je de afgelopen kerstvakantie met je gezin in Australië was,’ echoot de stem van Spigt. ‘Maar nu moet de commissie je echt spreken.’ Of ik vanavond kan, vraagt hij. ‘Het spijt me, maar het gaat vandaag niet lukken, Hans,’ antwoord ik. ‘Ik snap dat het belangrijk is. Van het grootste belang. Zorgvuldig, ja. Mijn vader is vandaag overleden. Morgen kan ik. Het Lloyd van tien tot twaalf. Fijn om dan te horen hoever jullie zijn.’

De ochtend daarop blijkt dat de commissie eigenlijk al klaar is met haar werk. Moorlag heeft destijds met de beste intenties gehandeld, luidt de conclusie in hun rapport. We hebben deze ruzie als vanouds via de kranten uitgevochten zonder eerst goed met alle betrokkenen te praten. De commissie vindt het een terugkeer naar de harde omgangsvormen in de PvdA waar zoveel mensen een hekel aan hebben.

Doorgaan is ook meteen na 15 maart 2017 geboden. De dag na de verkiezingen zit ik met alle andere fractievoorzitters om de tafel onder leiding van Tweede Kamervoorzitter Khadija Arib. Naast me zit Jesse Klaver. ‘Ben jij ook zo vreselijk moe?’ vraag ik hem in een vlaag van openhartigheid waarvan ik meteen spijt krijg. Jesse heeft een briljante verkiezingscampagne achter de rug en is nog helemaal vol van de avond daarvoor. ‘Ik krijg energie van de steun en het enthousiasme van de kiezers, er is echt een beweging op gang gekomen.’ Hij zegt het alsof hij niet mij, maar een zaal partijgenoten toespreekt.

Even later begint Arib het gesprek over de formatie. Het wordt een lastige puzzel, zo was meteen op de avond van de verkiezingen al duidelijk. De zetels in de Tweede Kamer zijn dit keer over een groot aantal partijen verdeeld, wat betekent dat minstens vier partijen nodig zijn voor een regering die op een meerderheid in het parlement steunt. De SP heeft vooraf al laten weten niet met de vvd in zee te willen. D66 lijkt dan een samenwerking met de ChristenUnie te blokkeren. De vvd is niet al te enthousiast over samenwerken met én GroenLinks én D66, dat zijn te veel progressieve partijen om aan het conservatieve deel van haar achterban te verkopen. Voor ons is duidelijk dat regeren na een zo verpletterende nederlaag geen optie is. En je voelt dat alle partijen het verlies van ons én de vvd op zich hebben laten inwerken. Geen fractievoorzitter spreekt het hardop uit, maar onvermijdelijk zullen ze zich afvragen: ben ik niet de volgende die namens mijn partij het hoofd in de strop steekt? De vvd komt met Edith Schippers als verkenner. Thierry Baudet, die met de nieuwe partij Forum voor Democratie twee Kamerzetels haalde, biedt nog aan om in hoogst eigen persoon informateur te worden. Maar de grootste partij is toch echt aan zet. De maandag daarop zal ze beginnen met de eerste gesprekken, zodat alle partijen nog wat tijd hebben om na te denken en te overleggen. Khadija belt de koning; dan komt de pers en maak ik dat ik wegkom.

Zolang er nog geen nieuw kabinet is, blijf ik mijn functies in het kabinet waarnemen. Als demissionair kabinet moeten we vooral netjes op de winkel passen tot er een nieuwe regeringsploeg aantreedt en worden we geacht geen belangrijke besluiten te nemen. In de eerste maanden heb ik als demissionair minister hetzelfde gevoel als veel kinderen op de basisschool na de Cito-toets hebben: ik moet nog naar school, maar wat doe ik hier eigenlijk?

Dat landerige gevoel heb ik niet als fractievoorzitter. Ik kies ervoor zo veel mogelijk in het gebouw van de Tweede Kamer te zijn. Als fractievoorzitter heb ik een werkkamer in het deel van het parlementsgebouw waar vroeger het ministerie van Koloniën gehuisvest was. De eerste fractievergadering is nog in onze vergaderzaal op de bovenste verdieping. In de jaren daarvoor ben ik er regelmatig op bezoek geweest. De ruimte was dan net groot genoeg voor alle Kamerleden en fractiemedewerkers. Nu gaan we met z’n negenen in een hoekje zitten. Om me heen zitten bewindslieden die net als ik tot de vorming van een nieuw kabinet zullen moeten pendelen tussen hun ministerie en het Binnenhof: Jeroen Dijsselbloem, die naast minister van Financiën ook nog voorzitter van de Eurogroep is, en Sharon Dijksma, staatssecretaris van Verkeer. Verder zitten daar Kamervoorzitter Khadija Arib, Attje Kuiken, die ik opvolg als fractievoorzitter, en de financieel woordvoerder Henk Nijboer. Door de nederlaag zijn er niet meer dan drie nieuwkomers. Gijs van Dijk (afkomstig uit de fnv), Kirsten van den Hul (die werkte als verandermanager) en William Moorlag. Later zou Lilianne Ploumen, de minister van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking, nog lid van de fractie worden.1

We zijn het er snel over eens dat er bij deze formatie geen rol voor ons is weggelegd. We sommen de argumenten nog eens op. Met maar 9 zetels zullen we bitter weinig van ons programma binnen kunnen halen. We hadden al gezien hoe lastig het was om in een coalitie met de vvd met onze 38 zetels resultaten te boeken waarin de kiezer zich herkent. Maar we hebben vooral tijd nodig. We willen scherp analyseren waarom we zoveel kiezers verloren, nadenken waar we heen willen, het vertrouwen terugwinnen. Dat zou allemaal heel veel lastiger worden als we weer meededen aan een regering, opgeslokt werden in gevechten om de vierkante centimeter. Bovendien: hoe democratisch zou het zijn na zo’n oplawaai van de kiezer? We laten voor onszelf nog wel een piepkleine opening over voor als de andere partijen er echt niet uitkomen en de dreiging bestaat dat we opnieuw naar de stembus moeten. In zo’n allerlaatste fase kán ik gaan praten, maar ook dan liever niet.

Terwijl we vergaderen worden er op de etages onder ons verhuisdozen ingepakt. De PvdA-fractie moet twee van de drie etages in Koloniën ontruimen. Ons deel van het Kamergebouw gaan we delen met GroenLinks, de ChristenUnie, de Partij voor de Dieren en de griffie. Kamerleden nemen afscheid. Boven praten we over de reorganisatie van het fractiepersoneel. Vijftig van de zeventig medewerkers moeten ontslagen worden. Een bittere pil. We spreken af dat de Kamerleden Dijksma en Nijboer dat op zich nemen.

Daarna komt de Politieke Ledenraad aan de orde die de zaterdag daarop in Utrecht plaatsvindt. In het verleden ging zo’n eerste ledenraad na de verkiezingen over onze inzet bij de formatie. Deze keer gaat het over de uitslag, en hoe nu verder. Er zijn in de PvdA weinig leden te vinden die mee willen doen aan een komende coalitie. De uitzondering vormen een aantal burgemeesters van mijn partij. Zij vinden dat de PvdA zich altijd een bestuurderspartij moet tonen. Later roeren ze zich op de voorpagina van de Volkskrant met een klemmend advies aan mij om ‘aan te schuiven’. Ze zijn bang dat we als oppositiepartij in de Tweede Kamer in de schaduw komen te staan van GroenLinks en de SP, die nu allebei groter zijn dan wij. Mijn houding in de formatie vinden de burgemeesters ‘niet productief’.

We praten over de positie van partijvoorzitter Hans Spekman. Hij heeft aangekondigd af te treden. Sommige leden wijzen hem als zondebok aan voor het slechte resultaat. Hans was als voorzitter formeel de eerstverantwoordelijke voor de campagne. Wat ze hem met terugwerkende kracht vooral aanrekenen, is dat hij de strijd om het lijsttrekkerschap van de PvdA zou hebben doorgedrukt. De campagne tussen mij en Diederik wekt een indruk van grote verdeeldheid. Vooral Jan Vos, tot de verkiezingen PvdA-Kamerlid, is snoeihard. In een opiniestuk in de Volkskrant dat een dag na de verkiezingen verschijnt eist hij het aftreden van Spekman. De partijvoorzitter zou ‘regentesk’ zijn en de PvdA hebben willen terugvoeren ‘naar de negentiende eeuw’ (overigens een curieus verwijt, omdat de PvdA toen nog niet bestond). Verschillende partijleden vallen hem bij.

De kritiek stemt me bitter. Zelf ben ik, met heel veel partijleden, nog verbijsterd door de nederlaag. Hoe kan het dat bij anderen de eerste reflex is om te beginnen met een afrekening? Ik vind het vooral onterecht. Spekman was inderdaad een voorstander van die strijd om het lijsttrekkerschap, maar hij werd daarin gesteund door een grote meerderheid van de partij. En ben ik als lijsttrekker niet de eerstverantwoordelijke voor de verkiezingscampagne? De bitterheid neemt toe als partijleden in bloeddorst gaan wedijveren. Spekman zelf zegt te willen aanblijven tot het volgende partijcongres in oktober. De komende tijd kan hij dan nog de reorganisatie afronden. Er moet immers ook op het partijkantoor fors worden bezuinigd. Mensen die er soms al tientallen jaren werken, zullen worden ontslagen. Daarnaast is er zo voldoende tijd om een geschikte opvolger te kiezen. Er gaan stemmen op dat hij meteen moet vertrekken. Enkele leden kondigen een motie aan; daarin eisen ze dat Spekman meteen opstapt. Er wordt gepraat, bemiddeld, gesust.

Een dag later is de ledenraad. Duizend leden zitten bij elkaar gepropt in het Utrechtse Beatrix Theater. Als Hans Spekman het podium op loopt, krijgt hij een staande ovatie. Hans verliest het gevecht tegen zijn tranen. ‘Laten we elkaar vasthouden,’ zei ik even later tegen de leden, ‘zeker als het tegenzit.’ Aan het eind van de bijeenkomst wordt een groot aantal moties aangenomen. Voor een onderzoek naar links-progressieve samenwerking. Tegen deelname aan de coalitiebesprekingen. Een motie die alle prominente PvdA-leden oproept zich ‘loyaal te gedragen’, met de alleszeggende titel ‘Strijdbaar samen vooruit!’. Er blijkt ook wonderlijk veel steun voor de motie ‘Lodewijk Asscher verdient vertrouwen als leider’. Uiteindelijk lukt het met de hakken over de sloot om de leden te bewegen Spekman de tijd te geven tot oktober.

Het applaus en de aangenomen moties nemen mijn bittere gevoel niet weg. Vooral de onvriendelijke toon tegen Hans in de dagen voor de ledenraad, en de tranen waarmee hij zijn vertrek toelichtte, kan ik niet van me afzetten. Mijn vader merkt het meteen als ik hem na afloop van die partijraad bezoek. Hij ligt dan weer op de chemoafdeling van het amc. Hij probeert me op te vrolijken.