Uwe Timm

..

Icarië

..

Uit het Duits vertaald door Gerrit Bussink

Deze uitgave is mede tot stand gekomen dankzij een bijdrage van het Goethe-Institut.

..

..

..

Oorspronkelijke titel Ikarien

Oorspronkelijke uitgever Verlag Kiepenheuer & Witsch

© 2017 Uwe Timm

© 2018 Nederlandse vertaling Gerrit Bussink/Uitgeverij Podium

Omslagontwerp Roald Triebels

Foto omslag PhotoQuest/Getty Images

Foto auteur Gunter Glücklich

Verzorging ePub Michiel Niesen

..

isbn 978 90 5759 926 2

..

www.uitgeverijpodium.nl

..

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, oktober 2018

Niet alles is een bedenksel,

maar alles is vrijelijk vormgegeven.

Voor Dagmar

Een wetenschapper kan beter geen wensen hebben, geen gevoelens – alleen een hart van steen.

Charles Darwin

..

..

Het is dodelijk om de oude God te vervangen door een prijzenswaardige en gelukkig altijd voorwaarts groeiende wereld.

Gustav Landauer

..

..

Eritis sicut Deus, scientes bonum et malum

Hij leeft.

Ik ben getuige.

Hij leeft nog.

Hij liep door de straat, lachte, riep iets en danste, een beetje sullig, maar het was een dans en hij klapte in zijn handen. Niemand had hem ooit eerder gezien. Uit de lucht komen vallen. Gedrongen gestalte, brabbelend liep hij langs de puinhopen van het hoekhuis, langs de camouflagegrijze gevel waaraan overal witte lakens hingen, langs de melkwinkel, de schoenenzaak, viswinkel Grün. Van de andere kant kwam Adolf Andersen, op deze lentedag niet in zijn bruine uniform met glimmende schachtlaarzen, maar in een onopvallend groen, ook stak hij in zijn groen, groen, groen knollenland niet net als gisteren zijn arm omhoog, hij riep niet Heil, nee, hij nam zijn hoed af, groette overdreven vriendelijk naar links en naar rechts, aarzelde even en bleef staan toen het sullige jochie grijnzend op hem af kwam en zijn hand met de korte vingertjes uitstak. Andersen pakte de hand, verrast en verlegen, en meteen draafde de jongen door, hij maakte vreemde gorgelende geluiden, kreten, geen pijn, waarschijnlijk eerder lust, misschien allebei, lustpijnkreten – uit zijn mond, die te klein leek voor zijn tong, blubberden woorden, een ervan was waarschijnlijk wolken, een ander boom, en ook nog hemel. Of Himmler?

Nee, hemel.

De jongen klapte nog een keer in zijn handen, hij danste echt, een onbeholpen dans, duidelijk was te zien hoe hij langzaam ritmisch klappend naar de boom liep, de enige die hier was blijven staan en bommen, brand en winterse zagen had getrotseerd, een kastanje met bladeren als kleine groene klauwtjes. De jongen kroop tegen de stam aan, betastte de schors en aan zijn mond ontsnapten gorgelende geluiden. Hij stak de straat over, zwaaide met zijn armen alsof hij wilde gaan vliegen, slaakte hese kreten en rende achter de kraaien aan, terwijl hij hun gekras imiteerde.

Drie, vier maanden later – inmiddels was hij weer gewend geraakt aan wat normaal werd gevonden – begonnen de kinderen hem te treiteren. Ze begrepen hem niet. Hij zwaaide dreigend met zijn vuist. Maar zelfs als het hem lukte een van de kinderen te pakken te krijgen, sloeg hij niet, maar zei alleen: Slaap lekker! En hij zei: Heel zacht!

Waarom slapen?

Zo spreekt het kind: Ik was de jongste en heb hem het langst de hand boven het hoofd gehouden. Heel vreemd was het als hij met een bezem de wolken wilde wegduwen.

Toen ik hem ook begon te plagen, vroeg mijn moeder: Waarom doe je dat?

Omdat hij raar doet.

Nee, hij doet niet raar, hij is niet gemeen. Kinderen kunnen gemeen zijn. Hij niet. Hij doet niemand iets. Hij zal altijd een beetje kind blijven.

Zo ongeveer was het gesprek. En daarmee verbonden het gevoel van schaamte iemand te hebben verraden om bij anderen in een goed blaadje te komen.

Twaalf jaar lang hadden zijn ouders hem in hun woning verstopt.

Een pand met acht huurwoningen, vierde verdieping, helemaal achterin. Er woonden twee volwassenen en een kind. Het kind werd binnen gehouden. Wat ze kregen voor de voedselbonnen van twee volwassenen moest worden gedeeld: boter, brood, kaas, groente en aardappels. Het was voor twee al bijna niet genoeg, voor drie dus helemaal niet. En de jongen at veel, hij had honger, altijd maar honger, zei zijn moeder, als een paard, zei zijn vader, die zo nu en dan iets meebracht van zijn werk, wortels, wat kool, een stuk zeep en een heel enkele keer honing. Op het kantoor van het waterleidingbedrijf had zijn vader een collega met twee bijenkorven in zijn tuin. Hij wist van de jongen en zijn schuilplaats. Bijenhoning was een feest.

Wisten de andere huurders iets? Wie weet, misschien de buren onder hen, want zelfs als ze boven op sokken liepen, kon het haast niet anders of ze hoorden dat boven hen meer dan twee mensen leefden. Ze hebben niets verraden. Hij was een beetje anders. Hij zou om het leven zijn gebracht.

Ze hebben gezwegen.

Hadden ze gezwegen als het om een Joods gezin was gegaan?

De verschrikking, het onuitsprekelijke.

Het moet ter sprake komen.

Het puin. In de zomer liepen er paden over de bergen puin. Platgetrapte paden. Daar liep de seriemoordenaar, die de bijnaam puinmoordenaar had gekregen. Daar lag de as. Daar lagen botresten. Stof van de bakstenen. Humus. Weelderig groen, lupines en distels, ook klein hoefblad. Uit de kuilen dwarrelden wolkjes op, koolwitjes. De oude mensen zeiden dat ze nog nooit zoveel vlinders hadden gezien als in de zomer van 1945. Volgens hen waren het parasieten, die met hun onverzadigbare vraatzucht de kool te lijf gingen, en ook daarvan was veel te weinig. De kinderen probeerden de vlinders te verdrijven en sloegen ernaar met dunne wilgentakjes, met kapotte vleugeltjes tuimelden ze op de grond.

Wij waren de redders. Wij vermoordden de parasieten.

In mijn dromen kon ik vliegen. Het was heel eenvoudig. Ik spreidde mijn armen en op hetzelfde moment was ik ook al in de lucht. Onder mij huizen, straten, bomen, meester Blumenthal met plukjes haar in zijn oren en neusgaten, en daar een fietser die onzeker in het zadel zat, hij dreigde te vallen, ja, hij viel. Ik vloog dat het een lieve lust was. Ik verheugde me erop naar bed te kunnen gaan. Ik verheugde me erop in slaap te kunnen vallen.

Mijn herinnering: Karlchen kauwde. Een onafgebroken kauwen, langzaam malende kaken. Alsof hij op zijn tong kauwde. Een lach die zijn gezicht in de breedte trok.

Mijn herinnering: de jeep, een auto, heel eenvoudig, heel herkenbaar in zijn functies, zonder wieldoppen, het stuur, de versnellingspook, de motor als een metalen bal zichtbaar boven de achteras, het reservewiel op de achterklep, aan de andere kant een spade, de voorruit kon worden weggeklapt, de auto had geen portieren, de soldaten stapten gewoon in en als het regende werd de kap over twee beugels omhooggeklapt.

Zo’n jeep werd in Hamburg ook gebruikt door de soldaten van het Engelse bezettingsleger, maar deze, die in juli op de Eppendorfer Weg stond, had een ster op de motorkap en voorin zat een Amerikaanse officier in een gesteven kaki uniform met een scherpe vouw in de broek, zoiets blijft je bij. Hij rookte. De chauffeur, geen zwarte, hoewel later zou blijken dat veel chauffeurs zwarten waren, deelde reepjes kauwgum uit. Een doel op zich, alleen smaak, lirum larum lepelsteel, wie niet vraagt die weet niet veel, en het kauwen, die malende beweging van het gezicht die het lichaam rust gaf. De auto rook naar rubber, naar benzine, een geur die ik nooit zal vergeten en die een verre herinnering is aan het andere, aan het nieuwe.

Het verrassende was dat de man in uniform ons verstond, hij sprak Duits. De man vroeg aan de kinderen hoe ze heetten. Ze zeiden hun voornaam en ook hoe oud ze waren. Karlchen was veel dapperder, of misschien alleen maar nieuwsgieriger, hij betastte het metaal, de banden, de spiegel, en ten slotte, voorzichtig met zijn enigszins stompe vingers, ook het uniform van de officier. Die vroeg: Hoe heet je? En Karlchen zei: Karlchen. Hij moest zijn naam herhalen, net als zijn vraag: Kan auto springen?

De officier moest lachen. Nee.

De chauffeur gaf Karlchen een in zilverpapier gewikkeld reepje en toen de jongen het in zijn mond wilde stoppen, vroeg de officier het terug, hij haalde het kauwgum uit de verpakking en gaf het aan de jongen. Karlchen kauwde en klapte in zijn handen.

De afvaart

Schuim op de golven. Op het schip staat een jongeman, hij heeft een opdracht. Hij heet Hansen, Michael, vernoemd naar de engel die de Duitsers voor zichzelf hebben gereserveerd. Zijn voornaam is gekozen door zijn vader. Hansen is een heel normale, onopvallende jongeman. Hij is groot en vrouwen vinden hem aantrekkelijk. Aan zijn kaarsrechte manier van lopen is te zien dat hij aan sport doet, zijn bewegingen zijn rustig, energiek. Hij kan luisteren, dat is een deugd. Ook is hij iemand die graag vragen stelt. Veel goede eigenschappen, maar niets wat eruit springt.

De jongeman staat samen met een kameraad aan de reling. Ze kijken uit over de zee, over de bedekte Atlantische Oceaan die overgaat in de lucht. Ze kijken ingespannen, net als de uitkijkpost op de brug. Ze speuren naar de ‘grijze wolven’, naar een periscoop, een snorkel, naar de streep luchtbelletjes van een torpedo. Nergens een wolf te bekennen. Daar wordt intussen jacht op gemaakt, met radar, vliegtuigen, dieptebommen. Het schip – een donkergrijs troepentransportschip dat ooit een stralend wit passagiersschip was – is sneller dan alle wolven.

De jongeman is een van de geroepenen.

Waarom hij?

Hij spreekt Duits en heeft een rijbewijs.

En door wie is hij geroepen?

Door de Psychological Warfare Division. pwd. Maar dat weet hij nog niet.

Zeven maanden geleden had hij zich aangemeld als vrijwilliger en was ingedeeld bij de verbindingstroepen, herkenbaar aan de twee gekruiste vlaggen op de knopen van zijn uniform. Hij kreeg een A-rugzak en een B-rugzak, die met een riem en karabijnhaken aan elkaar waren bevestigd en over de schouder gedragen moesten worden. Hij deed de basisopleiding, leerde hoe hij zijn bed moest opmaken en leerde tegelijkertijd de weerbarstigheid van de voorschriften kennen: de deken moest zo strak worden gespannen dat de quarter die de instructeur erop gooide stuiterde. Hij leerde tijgeren met een karabijn, over balken lopen, onder rollen prikkeldraad door kruipen, tegen houten wanden op klimmen, nog een keer over de balken lopen, door het bos rennen. Hij kon goed meekomen, want hij had op Washington University basketbal en tennis gespeeld. Hij leerde schieten met de karabijn en werd met goede beoordelingen naar de officiersopleiding gestuurd, waar hij tactiek leerde en hoe je berichten verstuurt, die snel, nauwkeurig en beknopt moesten zijn, zoals de colonel bij de opleiding van de inlichtingendienst zei, dat gaf namelijk bij iedere veldslag de doorslag. Zelfs de dapperste soldaten doen maar wat als ze hun bevelen niet op tijd of onnauwkeurig krijgen. De vlaggen op de uniformknopen dateerden nog uit de tijd toen de bevelen van berg naar berg werden doorgegeven met signaalvlaggen. Tegenwoordig konden ze seinen met morsetekens en telefoneren of telegraferen. Tevens leerden ze coderen. En ook het decoderen van vijandelijke berichten. Inlichtingen verzamelen. Het beoordelen van omvang, aanvalsplannen, stemming van de vijandelijke troepen.

U, zei de colonel, vormt de hersens en de zenuwbanen van onze troepen. Spieren, pezen, botten, dat zijn de anderen: infanterie, artillerie, tankeenheden.

Beter gezegd: u behoort tot de engelen die alle boodschappen doorgeven. Maar ook alles zien. En horen. U houdt de vijand in het oog. Niet alleen waar de eenheden zich bevinden, maar ook: wat denkt de vijand? Wat wil hij? Hoe is de stemming daar?

Na een half jaar had Hansen zijn officierseed afgelegd en was hij bevorderd tot second lieutenant. Een zogenaamd six month wonder. Hij kon worden ingezet tegen de Duitsers, de Krauts, de nazi’s. Hij was Amerikaan, en ook al was hij geboren in Duitsland, niemand vroeg hem wat hij ervan vond om daar te moeten vechten, nog afgezien van zijn angst daarbij gewond te raken of zelfs de dood te vinden.

Thuis, in Ringwood bij New York, waren er discussies met zijn ouders geweest. Waarom moest hij zich zo nodig meteen na zijn master aanmelden als vrijwilliger? Hij zou weliswaar op een gegeven moment een oproep hebben gekregen, maar er was vast wel een mogelijkheid geweest om er onderuit te komen. Maar hij had dit zo gewild. De angst van zijn moeder, die zei: Oorlog is shit. Ze had het in het Duits gezegd, en ook: Je zorgt voor je kinderen, voedt ze op met alle zorgen en inspanningen van dien, en dan komen ze van hogerhand en sturen je kinderen de oorlog in waar ze worden doodgeschoten. Ook zijn vader was tegen geweest, maar wel om een andere reden. Hij had al jaren geleden de Amerikaanse nationaliteit aangenomen en zijn Duitse opgegeven. Je vecht niet tegen je geboorteland, zei hij, niet tegen bloedverwanten.

Hansen had in een magazijn zijn strakzittende uniform afgehaald, dat qua snit en kwaliteit van de stof verschilde van wat hij als gewone soldaat had moeten dragen, nu droeg hij een donkergroen jasje met glimmende knopen, een roze broek, overhemd, stropdas, een pet met de gouden adelaar en op zijn schouderstuk een smalle messing streep. Een licht en praktisch uniform.

Drie maanden voor zijn vertrek naar Europa had hij Catherine leren kennen, vlak voor kerst, in de trein. Een blizzard had het verkeer in New York lamgelegd.

Hij had een lang weekend verlof gekregen. Al bij zijn vertrek begon het te sneeuwen en toen de trein de Grand Central Terminal binnenreed, woedde er een sneeuwstorm. Er reden geen bussen, taxi’s of treinen meer naar de buitenwijken. Samen met de jonge vrouw die in de trein naast hem aan de andere kant van het gangpad had gezeten en met wie hij een tijdje had gepraat, stond hij in de overkoepelde hal voor de als ontmoetingspunt dienende elektrische klok. Ze zou worden afgehaald door haar vriend. Hansen had haar wat kleingeld gegeven voor de munttelefoon en van de ouders van haar vriend had ze te horen gekregen dat die weliswaar was vertrokken, maar onderweg had gebeld dat hij vastzat in het verkeer.

Hansen was met haar naar een kleine bar tegenover het station gegaan, waar ze twee stoelen aan een wankel metalen tafeltje hadden weten te bemachtigen. Ze zaten ingeklemd tussen de andere gestrande reizigers. De ramen waren beslagen door de wasem van de vochtige kleren. Zo nu en dan konden ze de koplampen van een auto langzaam voorbij zien schuiven. Ze dronken bier, zij stond erop de laatste sandwich die verkrijgbaar was te delen en ze hadden genoeg tijd om elkaar van alles te vertellen. Tussendoor was ze een keer opgestaan, had hem opnieuw een paar munten gevraagd om nog een keer te bellen. Hij zag haar in de buurt van het buffet staan telefoneren, ze schudde haar hoofd, haar dichte donkerbruine, enigszins rossig glanzende haar. Grijze, elegant vallende broek, een dikke, lichte kabeltrui waaronder zich haar borsten aftekenden. Ze kwam terug, zei dat ze de naam van de bar had doorgegeven voor het geval Horace zou bellen. Die naam: Horace. Haar naam? Catherine. Ze zaten in die overvolle bar dichter bij elkaar dan anders bij zo’n korte kennismaking het geval zou zijn geweest. Als ze lachte, voelde hij haar lichaam tegen zijn arm. En ze lachte vaak. Hun gesprek ging van het Engels over in het Duits. Hansen had haar gevraagd wat ze voor werk deed. Ze studeerde antropologie aan Columbia University, zei ze, maar ze verdiende haar geld met taallessen, Duits, voornamelijk aan militairen die naar Europa gingen. Of ze een Duitse achtergrond had? Nee, ze was Française, maar thuis spraken ze Duits. Ze kwam uit de Elzas. Vier jaar geleden, vlak nadat Frankrijk had gecapituleerd en door de Duitsers was bezet, had haar vader haar via Spanje naar een oom in Amerika gestuurd. Een voorzorgsmaatregel, omdat niet te voorspellen viel wanneer de oorlog zou eindigen. De Elzas was na de capitulatie immers door het Duitse Rijk geannexeerd. Haar familie had de Duitse nationaliteit moeten aannemen. Maar zij was in veiligheid. Bij haar broer was dat niet gelukt, omdat hij in het Franse leger had gevochten en na de nederlaag in een Duits gevangenenkamp in Oost-Pruisen was terechtgekomen. En later was hij met zijn nieuwe nationaliteit opgeroepen voor de Duitse Wehrmacht.

Wat een tijden. Wat een chaos. Ik hoop dat hij nog leeft. Ik hoop dat ze nog leven. Ze had al drie maanden niets meer van haar ouders gehoord.

In een opwelling legde hij zijn hand op haar arm en zei: Het goede van slechte berichten is dat ze ons meestal vlugger bereiken.

Ze keek hem aan. En hij zei: Ik zit bij de verbindingstroepen. Ik kan het weten. Hij bood haar een sigaret aan, hoewel ze nadrukkelijk zei dat ze alleen op feestdagen rookte. En zo zaten ze zwijgend een tijdje rokend naast elkaar.

Na iets meer dan twee uur ging de deur van de bar weer eens open en kwam er een jongeman binnen in een bruine duffelse jas, bedekt met een laagje sneeuw. Hello, zei hij, waarna hij Catherine omarmde en Hansen een stevige handdruk gaf. Hansen beantwoordde die, het was een korte krachtmeting, die hij later een beetje pijnlijk vond. Hij vroeg zich af of de ander dat ook zo had ervaren. Dit is Horace, zei ze, en die zei nog een keer Hello en vervolgens dat ze helaas geen tijd hadden, hij kon er niet bij komen zitten, er was nauwelijks plaats en bovendien stond de auto op een plek waar hij niet mocht staan, ze moesten opschieten. Zij wilde afrekenen. Horace wilde afrekenen. Hansen maakte een afwerend gebaar en zei dat ze de sandwich konden delen maar de rekening niet, wat klopte, want het was een oneven bedrag. Ze hadden nog net tijd om adressen uit te wisselen. Hij schreef het adres op van het camp en het telefoonnummer van zijn ouders. Toen ze weg was, bekeek hij haar visitekaartje. In staalgravure las hij: Catherine Weckmann. Hij rook aan het kaartje, een parfum, een vage geur, en stak het in zijn zak toen hij zag dat de mensen naar hem keken en hij hun afstandelijk vragende gezichten zag. Misschien was het geen goed idee geweest om op zo’n bijna intieme, zelfs samenzweerderige manier Duits met elkaar te praten. Ze hadden kunnen worden aangezien voor Duitse spionnen, voor wie in New York op plakkaten werd gewaarschuwd.

In de drie maanden daarna hadden Hansen en Catherine elkaar brieven geschreven, in het Duits, zodat ze in het opleidingscamp niet door zijn kameraden konden worden gelezen, ook al stond er niets intiems in, hoogstens de wens elkaar gauw terug te zien. Haar Duits beviel hem, omdat het doorspekt was met ouderwetse wendingen zoals: Behouden thuiskomst.

Twee dagen voor hij moest inschepen op een troepentransportschip naar Europa, had hij ’s avonds met haar afgesproken in Keen’s Steakhouse. Ze praatten, dronken cocktails en bestelden iets te eten. Ze wilde weten wat zijn familie deed.

Die was dankzij een aap in Amerika terechtgekomen, zei hij.

Ze schoot in de lach en dacht dat hij een grapje maakte.

Ja, heus. Zijn vader was van beroep preparateur en had in Duitsland een gorilla opgezet die tentoongesteld werd in het Berlijnse Museum für Naturkunde. De directeur van het Natural History Museum in New York had het dier tijdens een reis door Europa gezien en om zijn levensechtheid bewonderd. Zijn vader had een aanbod van het New Yorkse museum gekregen, dat hij had geaccepteerd. Daarna, in 1932, twee jaar later dus, had hij zijn gezin – zijn moeder, zijn oudere zus en hem – laten overkomen. Later had zijn moeder nog een kind gekregen. Een jongen, een nakomertje, zei Hansen, een stil, dromerig kind, van wie je kon denken dat hij vol verlangen terugdacht aan de Oude Wereld, hoewel hij die helemaal niet kende.

Maar, dat moest hij er nog bij zeggen, de gorilla was kennelijk zo levensecht overgekomen dat de bezoekers van het museum die nietsvermoedend de schemerige zaal binnenliepen ervan schrokken, zo levendig en zo grimmig moet hij hebben gekeken. Hij stond heel indrukwekkend bij een dikke tak, alsof hij ieder moment naar boven kon zwieren. Als er schoolklassen met alleen maar meisjes kwamen, kreeg het dier een schortje voor zijn geslacht gebonden.

Ze hadden veel gelachen. Ook over zijn militaire instructeurs, de brullende corporals en zijn kameraden. Hansen, die eigenlijk liever vragen stelde en luisterde, was door haar lach – een heldere uithaal die melodieus wegebde – niet meer te stuiten geweest. Haar horen lachen gaf hem een gevoel van geluk.

Toen ze opbraken was het te laat voor de trein naar Ringwood. Hij had een hotel moeten zoeken of naar het officierenverblijf moeten gaan.

Ze bood hem aan te blijven slapen in het appartement dat ze deelde met een vriendin. Zij kon dan bij haar vriendin in de kamer slapen.

In het appartement werd hij begroet door een jonge vrouw in trui en broek. Haar bril had ze in haar haar geschoven.

Dit is Gillian, ze bereidt zich voor op haar examen.

Ze zaten gedrieën nog een tijdje aan tafel te praten. Als mijn lamp je niet stoort, zei Gillian tegen Catherine, kun je op de bank slapen.

Catherine maakte haar bed op, waar hij zou gaan slapen. Bijna had hij spontaan gezegd dat dat niet nodig was. Het liefst was hij tussen haar gebruikte lakens gaan liggen. Ze haalde twee handdoeken voor hem. Daarna hoorde hij haar bezig in de badkamer. De kraan liep. Ze kwam terug, stak haar hoofd om de deur en zei: Your turn. Hij douchte, droogde zich af, rook aan de flacons tot hij haar luchtje ontdekte. Hij ging in het bed liggen, daar hing dezelfde geur. Jasmijn? Hij deed het licht uit en hoorde de vrouwen in de aangrenzende kamer zachtjes met elkaar praten. Daarna opeens stilte. Hij dacht dat ze al was gaan liggen en terwijl hij wegdommelde, hoorde hij de deur opengaan. Plotseling werd het heel licht en daarna ging de deur weer dicht. Ze kwam op blote voeten naar hem toe, tilde de deken op en ging bij hem liggen. Gillian moet werken, fluisterde ze, en ik kan niet slapen als het zo licht is. Ze ademde alsof ze haastig de trap was op gelopen. En even later haar stem: Maar we moeten heel zachtjes doen.

Een smal, gelijkmatig gezicht, blond haar, de scheiding links. Een jongeman met een rustige mond en nadenkende ogen. Ook die verschijning speelde een rol bij de verrassende wending van de avond, onverwachts, maar in zekere zin beantwoordde het aan hun wens. En wat ook meespeelde en wat ze geen van beiden hadden uitgesproken: de aanstaande reis naar de Europese slagvelden, terwijl daar, anders dan in het Pacifische gebied, de oorlog al op zijn einde liep. De toekomst was niet ter sprake gekomen. Overgave verving woorden.

De volgende ochtend was haar medebewoonster al vroeg vertrokken. Catherine had een paar woorden met haar gewisseld en was toen teruggekomen. Misschien hebben we toch te veel lawaai gemaakt? Nee, over Gillian hoefden ze zich geen zorgen te maken, zei ze. Haar vriendin was naar de bibliotheek gegaan. Wij hebben nu calorieën nodig, we hebben vruchtensap nodig, kaas, toast, eieren, melk.

Ze ging met de lift naar beneden. Hij keek uit het raam van de negende verdieping in 76th Street West en hoopte haar te kunnen zien zodra ze buitenkwam. Tevergeefs, waarschijnlijk was ze langs de gevel gelopen. Hij bekeek de twee foto’s in de zilveren lijstjes op haar bureau, op de ene een elegant gekleed gezin, de man in een donker pak, de vrouw in een witte jurk met ruches, waarschijnlijk haar ouders, de jongen in het matrozenpakje haar broer, en het meisje, zij, in een witte jurk.

Op de andere foto zat een jongeman aan het roer van een zeilboot. Hij lachte zijn witte tanden bloot, het bruin van zijn huid stak af tegen het wit van het poloshirt. Hansen herkende in hem niet meteen Horace zoals die ingepakt, onder de natte sneeuw en zonder die brede lach in de bar was verschenen om haar uit de sneeuwchaos te redden.

Zijn kleren, de grote zeilboot, alles wees op een welgestelde familie.

Ze kwam terug met een grote papieren zak. Hij nam haar in zijn armen, ze bracht de geur van de frisse lucht mee, zon, de wind in haar losse, verwaaide haar. Ze zaten aan tafel, aten toast, dronken koffie, en toen ze hem over de tafel heen haar hand toestak, trok hij haar overeind – achteloos legde ze de snee toastbrood waar ze net een hap van had genomen achteloos op tafel.

Catherine bracht Hansen naar de trein naar Ringwood. Ten slotte had hij haar toch nog naar Horace gevraagd.

Horace? Ja. Ze aarzelde even en zei dat ze hun verloving al hadden gepland. Over twee maanden. Ze zei het een beetje bedrukt. Ze aarzelde opnieuw en zei toen dat ze Horace nu moest vertellen wat er was gebeurd. Het woord berouw. Nee, dat niet, maar alleen de gedachte aan Horace, het stemde haar treurig, en natuurlijk was ze bang voor het komende gesprek. En wat er daarna zou gebeuren, wist ze niet. Hoe kon ze ook.

Een gesprek over scheidingen, dat was hun afscheid. Een lange omhelzing, waarbij hij haar vroeg de volgende dag niet naar het schip te komen. Dan was hij namelijk druk met zijn moeder en zijn broer en zus, en ook met zijn vader. Een afscheid op het station of op de kade, zoals hij dat als jongen al had meegemaakt, was nogal ingewikkeld, het wachten, de traagheid, dat steeds nog even blijven en dan eindelijk vertrekken, hij vond het allemaal een kwelling. Zij vond dat niet, want was het niet zo dat je jezelf en de ander dan heel duidelijk voelde, omdat je iets van jezelf moest loslaten?

Ze was toch gekomen. Het troepentransportschip lag op de Hudson, grijs geverfd, met donkergrijze, getande randen, een kubistische camouflage. Op de bovendekken verdrongen zich de soldaten. Militairen van allerlei rang stapten met hun plunjezak over hun schouder over de gangway. Op de kade stonden vrienden en familieleden. Er werd van boven naar beneden geroepen. Hansens officierskist was door een matroos naar boven gebracht. Zijn professor had hem twee boeken meegegeven voor onderweg: Ernst Blochs Spuren en E.T.A. Hoffmanns Nachtstücke, met 48 tekeningen van Alfred Kubin.

Hansen stond bij zijn ouders, zijn zus en zijn broertje, en zijn vader gaf hem de namen van familieleden die hij, nadat Duitsland had gecapituleerd, wat immers buiten kijf stond, moest bezoeken, en Michael Hansen beloofde het. En meteen schrijven als je bent aangekomen, zei zijn moeder. Ja, ook beloofd. Op dat moment ontdekte hij haar. Catherine stond in haar gebloemde jurk op de kade. Hij liep, rende bijna naar haar toe en zei: Wat fijn dat je bent gekomen, maar toen hij haar wilde omhelzen, zei ze bot: Raak me niet aan! Ik kom alleen vaarwel zeggen. En schrijf me niet! Ze draaide zich om en liep weg. Het was alsof ze hem fysiek van zich af duwde.

Verward bleef hij staan en vroeg zich af of hij haar achterna zou lopen, haar zou vragen wat die felle afwijzing te betekenen had, want ze was toch afscheid komen nemen. Maar ze was al tussen de wachtende, zwaaiende mensen verdwenen. Zijn broertje kwam naar hem toe en trok hem aan zijn hand mee naar zijn ouders en zijn zus. Hij reageerde warrig op hun vragen en adviezen, tot zijn vader zei: Je bent al heel ver weg, je moet nu gaan.

Na aankomst in Antwerpen kreeg hij zijn marsorder, hij moest zich melden bij de staf van het xiith US Corps in Frankfurt. Vanaf Amsterdam werd hij naar een pas zes dagen daarvoor ingenomen vliegveldje bij Frankfurt gevlogen. Langs de provisorische landingsbaan stonden een paar kapotgeschoten jachtvliegtuigen.

..

– 2 april 1945 –

Rit naar Frankfurt. In de omgeving van de stad is niet gevochten. Kleine paarden trekken wagens met mest of hooi, er worden zeisen gehaard, vrouwen wieden onkruid, langs de weg kinderen. Vakwerkhuizen met verticale en schuine balken.
Moet denken aan Hans en Grietje dat mijn moeder voorlas. Geen tractoren. Niet te geloven dat dit land raketten en straaljagers heeft gebouwd.

..

– 3 april 1945 –

Frankfurt. Een ander beeld. Verwoeste fabriekshallen, waarin reusachtige, raadselachtige ijzeren objecten staan, gebarsten buizen, seinhuisjes, uitgebrande wagons, een opgeblazen brug, de deinende oversteek via een pontoon bridge, ruïnes van huizen, de gevels zijn blijven staan, daarachter puin van bakstenen en dakpannen, van een huis van vier verdiepingen was de gevel weggeslagen, net als bij een poppenhuis kon je in de kamers kijken, er stonden een piano, een tafel en een fauteuil. Heel wonderlijk de tegen een tafel leunende bezem. In de woning erboven was een vrouw bezig met het ophangen van de was, de zon scheen over de volle breedte van de kamer op de kast, de stoelen en de tafel. Een keuken, pannen op het fornuis. Langs de straat verkoold hout, verbogen stalen draagbalken, stukken muur, het rook naar vochtige mortel, en in de puinhopen van de huizen, die waarschijnlijk al in het tweede jaar van de oorlog waren getroffen, groeide onkruid. Waarschijnlijk ligt het aan deze zonnige lente dat de ellende niet duister, maar licht lijkt. Toch stinkt het beestachtig. Een mengeling van verrotting, kalk en ontbinding. Er schijnen nog altijd lijken in de kelders en onder het puin te liggen.

Op straat maar weinig mensen, vooral vrouwen, twee, drie oude mannen, een van hen trok een met hout beladen kar.

In het kwartier van het xiith US Corps kreeg Hansen door een Counter Intelligence Corps-officier een jeep met chauffeur toegewezen met het bevel naar de 42nd Infantry Division te rijden, die oprukte in de richting van Würzburg. Zijn opdracht: verhoor en observatie van de vijand.

Een en al rook, dat was de stad.

De huizen, romaans, barok, rococo, classicistisch, kerken, veel kerken, beroemde kerken, de dom, het graf van Walther von der Vogelweide, de bisschoppelijke residentie met het wereldberoemde plafondfresco van Tiepolo met de vier werelddelen, een meesterwerk. Op 16 maart om 21.25 uur hadden 220 Lancaster-bommenwerpers van de No. 5 Group Royal Air Force – dezelfde eenheid die daarvoor al Dresden had gebombardeerd – de stad aangevallen. Ze begonnen met het afwerpen van brisantbommen. Die verwoestten daken, deuren en ramen en zorgden dat het flink trok. Daarna werden 315.000 staafbrandbommen afgeworpen. Wetenschappers hadden de optimale brandversnelling berekend.

En rook ging uit van de stad en trok over het land, over dalen, heuvels en rivieren. Daarna was de stad geen stad meer. Het was een reusachtige energiecentrale. Temperaturen boven de duizend graden. Wat zich decennia-, eeuwenlang voltrekt als verval, duurde hier minder dan twintig minuten. Mensen verbrandden in de kelders. Ik heb ze gezien, zegt de engel van de geschiedenis, mensen die zijn opengebarsten als te heet gebraden worsten. De darmen hingen uit hun lichamen. Duitsers, meestal oude mannen, droegen de lijken weg. Wat er aan verkoold vlees was overgebleven, werd bestrooid met kalk en verdween in een massagraf. Het zwart worden van de zon, het doodbloeden van de maan, het krijsen van de mensen.

Op 3 april stak de genie van de 42nd Infantry Division de Main over. De gevechten in de ruïnes van Würzburg duurden drie dagen. Sinds het oversteken van de Rijn was men nergens op zo’n hardnekkig verzet van de Duitse troepen gestuit. Op 6 april werd Würzburg veroverd.

Iemand in de staf van de divisie zei dat de Krauts een soort onkruid waren geweest, hij zei higgledy-piggledy. Een ongeregeld zootje soldaten, Hitlerjugend, oude mannen, die echter verbeten hadden gevochten. De zoon van de districtsleider was gesneuveld, de gouwleider gevlucht.

Hem had Hansen moeten verhoren.

..

– 8 april –

Würzburg. De kerken en torens in puin en de huizen in puin, de straten en stegen bedolven onder het puin.

We reden over een heel smalle pontoon bridge die door de genie over de Main was gelegd. Het rook naar brand. Doordringend de weerzinwekkende stank van lijken. In een greppel langs de weg een dode, toegedekt met een stuk zeildoek, de spijkerlaarzen duiden op een Duitse soldaat, hij ligt er keurig bij alsof hij daar is neergelegd, tussen brokken steen en kapotte wapens. Iets verderop een kapotgeschoten Duitse tank.

Onderdak in een villa waarvan de eigenaar met zijn gezin is gevlucht. Ze hebben alleen het dienstmeisje en een dwangarbeidster uit Polen achtergelaten. De Poolse bracht ons naar de wijnvoorraad in de kelder. Uit de zogenoemde volksontvanger klonk dansmuziek van Beromünster. Zwitserse foxtrot met een vleugje – nou ja – alpenswing. Het meisje danste dapper, ze had haar onhandige klompen uitgetrokken, dapper, omdat ze bij het dansen steeds weer met haar voet onder een laars kwam. Op een gegeven moment sprong ze rond op één been, terwijl ze haar blote voet vasthield, maar ze lachte.

Tijdens een pauze was in de verte artillerievuur te horen.

Gesprek over de verwoesting van de stad. Iemand zei dat de Krauts niet beter hadden verdiend. Echt allemaal? Allemaal! Ik zei, ja, uiteraard, maar sprak hem toen toch tegen, omdat me dat te eenvoudig was, dat allemaal. Geldt dat voor de kinderen, geldt dat ook voor de mensen die zich tegen de nazi’s hebben verzet?

Een colonel zei dat het bombardement militair gezien volstrekt zinloos was geweest. Idioot. Maar een major zag er een rechtvaardige straf in.

Door de straten dwalen mensen. Ze zoeken naar familie en vrienden. Kreeg het bevel om een priester te ondervragen die de brand had overleefd in de kelder van een klooster. Zijn haar en wenkbrauwen verbrand, brandblaren op zijn handen en in zijn gezicht. Ik stelde mijn vragen, hij schudde zijn hoofd. Heel mechanisch. Zei geen woord.

De meester heeft gelijk, schrijven maakt alles wat lichter, geeft de dingen de afstand van het draaglijke.

Hansen had van professor Kuppitsch bij zijn afscheid twee ingenaaide linnen schriften gekregen om getuigenis af te leggen: Er bestaat een hoofdboek van de engelen, waarin alle schanddaden worden opgetekend, maar ook de daden van de rechtvaardigen. De hemelse bureaucratie. Schrijf op wat u ziet. Schrijf in het Duits, op die manier komt u dichter bij uzelf en het land, en toch bewaart u afstand.

’s Morgens kwam het bevel om naar de staf van de 11th Armored Division te rijden, die verder naar het noordoosten oprukte. Joe, een zwarte, bestuurde de jeep. In de verte was zo nu en dan een kanon te horen. Het klonk helemaal niet gevaarlijk, eerder gezellig. Boem. Hansen moest naar voren, naar de commandopost van de colonel. Langs de weg hadden Duitse soldaten schuttersputjes gegraven, die, te oordelen naar de rondslingerende pantservuisten en gasmaskers, zonder slag of stoot waren opgegeven.

Ze reden door een heuvelachtig landschap, de bloesems van de kersenbomen waren een soort witte explosie. Stralend gele forsythia’s. What an amazing landscape, zei Hansen tegen zijn chauffeur, die droogjes reageerde: Yeah, without Krauts. Op de akkers was niemand te zien. Ze reden door een klein, dicht loofbos. Aan de overkant een heuvel met daarop een langgerekt gebouw, een grote boerderij. Plotseling hoorden ze iets verderop schoten. Een machinegeweer. Ze waren in de punt van een aanval terechtgekomen.

Vlak voor hen werd geschoten vanuit een boerderij en een naar rechts verlopende loopgraaf.

De chauffeur en Hansen sprongen uit de jeep, Joe naar links en Hansen naar rechts, en ze lieten zich – zoals ze tijdens hun opleiding hadden getraind – in de greppel langs de weg vallen. Het Duitse machinegeweer vuurde heftig, maar te hoog, de kogels schraapten boven Hansen door de takken. Hij lag in de modder. De helm was van zijn hoofd gevlogen. Hij had zijn pistool getrokken en in de richting van de boerderij geschoten, al wist hij dat hij van deze afstand niemand kon raken. Maar dan deed hij tenminste iets. Verder naar voren hoorde hij Duitse commando’s en achter zich commando’s in het Engels. Daar lagen zijn eigen mensen, die het vuur beantwoordden. Een captain brulde bevelen in een zender. Even later was het vuur van de iets verderop gelegen artillerie te horen. Hansen zag hoe de grote boerderij in brand vloog, eerst sloegen er hier en daar wat vlammen uit de ramen, daarna stond het dak in lichterlaaie. Twee lichte tanks van het 761st Tank Battalion rukten op en daarachter, dekking zoekend, de infanterie en ook Hansen, die zijn helm weer had opgezet.

Weer wat later zag hij een eindje verderop bij de Duitsers de witte vlag.

Vlag, zei Hansen terugblikkend, klinkt zo heldhaftig, het was een onderhemd dat een van de Duitsers had uitgetrokken. Naast de brandende boerderij lagen twee doden, een oude man met om zijn arm een band met Volkssturm erop en een jongen van een jaar of zestien in het uniform van de Hitlerjugend. De jongen lag met zijn gezicht in het gras, de oude man in elkaar gekrompen op zijn zij, alsof hij buikpijn had. Wat Hansen verraste, was de hoeveelheid bloed die uit het lichaam van de man was gestroomd. Ook dat soort dingen schieten op zo’n moment door je hoofd, zei hij later: dat zo’n oude man nog zoveel bloed heeft. Het was nog niet opgedroogd, maar het rood was al verkleurd tot roodbruin. Enigszins terzijde stonden de Duitsers met hun armen omhoog, een bont groepje, sommigen in uniform, anderen in burger. Kinderen in HJ-uniform, een paar in korte broek. Op de grond naast hen lagen en zaten kreunende gewonden, ook hoorde hij kinderlijk gekerm. Achteraf was hij verrast dat hij door zijn nieuwsgierige opwinding geen moment bang was geweest. Hij had er geen moment aan gedacht dat hij ook geraakt kon worden. Het gebeurde te snel – en het ging bovendien gepaard met een uitgesproken afstandelijke zelfwaarneming – om in de praktijk te brengen wat ze tijdens de opleiding hadden geleerd. En hij ergerde zich, omdat de helm van zijn hoofd was gevlogen toen hij zich had laten vallen. In eerste instantie dacht hij dat de helm van zijn hoofd was geschoten. Maar toen merkte hij dat hij het riempje onder zijn kin niet strak genoeg had aangetrokken. Belachelijk.

Iemand schreeuwde. Er werd om een hospik geroepen. Een corporal had een kogel in zijn been gekregen. Een jonge Texaan een schampschot aan zijn hoofd. Bij hem was de kogel inderdaad dwars door zijn helm gegaan. Ook dat wist Hansen: de helmen waren niet bestand tegen een rechtstreekse beschieting.

Op 11 april was Hansen met de divisie Coburg binnengetrokken. Een kleine stad die zich had voorbereid op een aanval, bij de invalswegen waren van straatstenen barricades opgeworpen en langs de rivieroever waren loopgraven gegraven – een rivier, de Itz, die ze makkelijk hadden kunnen doorwaden. De stad werd beschoten door artillerie en tanks. Op de veste – wat een ouderwets woord, dacht Hansen – werd de witte vlag gehesen. De SS schoot hem naar beneden. Even later werd hij opnieuw gehesen, naar men zei door de voormalige hertogin persoonlijk, maar in werkelijkheid was het een kordate vluchtelinge uit Silezië geweest. Een tank schoof de met straatstenen volgeladen meubelwagen opzij, die dwars over de brug stond. De tanks reden over de Strasse der SA, die vroeger Mohrenstrasse had geheten en nu vol hing met witte lakens en overtrekken, naar het raadhuis. Daar stonden de lichte tanks van het 761st Tank Battalion, en de Coburgers zagen vol verbazing zwarte soldaten uit de luiken komen.

Burgemeester Greim, die had bezworen dat de stad tot de laatste patroon en de laatste man zou worden verdedigd, had zich de dag ervoor met vrouw, kinderen en dienstmeisje uit de voeten gemaakt. Gemeentesecretaris Sauerteig droeg de stad over aan de Amerikanen. De Amerikaanse colonel deed net of hij de uitgestoken hand van de gemeentesecretaris niet zag en beval: Waterleidingbedrijf, elektriciteitscentrales, ziekenhuizen blijven functioneren. Wapens inleveren. Werewolves will be shot. Anyone resisting will be shot. Hansen vertaalde: Weerwolven worden doodgeschoten. Wie verzet biedt, wordt doodgeschoten.

In de stad hingen nog geen plakkaten met de verordeningen van het Amerikaanse leger, waarop een uitgaansverbod werd afgekondigd. Nog steeds gold het verbod van de andere macht: plunderaars en deserteurs worden doodgeschoten. Het was een moment waarop de ene orde overging in de andere, die nog niet helemaal gevestigd was – een moment van anarchie.

Aan de rand van de stad stond een groot voedselmagazijn van de Wehrmacht in brand. De vlammen sloegen uit de ramen van de rechtervleugel van het gebouw. Blijkbaar was het magazijn door de zich terugtrekkende Duitse soldaten opzettelijk of in de angstige, gejaagde aftocht niet systematisch aangestoken. Vrouwen, veel vrouwen, sleepten conservenblikken naar buiten, een paar hadden kinderwagens volgestouwd met zakken suiker en meel. De plunderende vrouwen – mannen waren nergens te bekennen – gingen gewoon door, ook toen de eerste Amerikaanse soldaten op hun tanks voorbijreden. We doen boodschappen, zoals een vrouw tegen Hansen zei, en toen hij wilde zien wat ze bij zich had, opende ze haar rugzak die tot de rand toe vol zat met blikjes, opgezwollen door de hitte maar nog dicht: leverworst en Franse ganzenlever. Duidelijk bestemd voor de officieren. Ze keek Hansen angstig aan. Zou hij haar laten arresteren?

Hij gebaarde dat ze moest doorlopen.

De volgende dag hing de stad vol met de al in de Verenigde Staten gedrukte plakkaten. Op fotograferen stond de doodstraf. Uitgaansverbod van ’s avonds 18.00 tot ’s morgens 07.00 uur.

..

No Fraternisation

Duitsland lijkt verslagen. Je ziet ruïnes, bloemen, mooie landschappen. Laat je niet in de war brengen; je bent in het land van de vijand. Wees op je hoede, wees wantrouwig: elke Duitser kan een gevaar vormen. Fraterniseren is verboden. Fraterniseren betekent: vrienden maken. Maar de Duitsers zijn onze vrienden niet. Ze kunnen niet met uitgestoken hand naar ons toe komen en zeggen: Het spijt ons. Het spijt hun niet dat ze de oorlog zijn begonnen, maar dat ze hem hebben verloren.

..

– Coburg, 14 april 1945 –

Ik mag de Duitsers die ik tegenkom niet vriendelijk aankijken, maar moet doen alsof ik ze niet zie. Niet teruggroeten. Maar wat betekent dat: de Duitsers? Natuurlijk zijn er Duitsers wier devote houding afstotelijk is. Anderen blijven duidelijk op afstand, tonen geen emotie, waarschijnlijk om de trots van de overwonnene te demonstreren. Maar wat moet ik met de jongen die me mijn half opgerookte sigaret bracht, waarvan hij dacht dat ik die had verloren?

Ik had hem inderdaad laten vallen. Mag je niet glimlachen, niet dank je wel zeggen of, als je de taal van de vijand niet mag gebruiken, ten minste: thanks?

Toevoeging: de twee tanks die ons bij Dietersdorf hebben gered, maakten deel uit van het 761st Tank Battalion. De enige zwarte gevechtseenheid van de Army. The Black Panthers. Hoog gedecoreerd en met een uitstekende gevechtsmoraal. Wij kunnen ervan meepraten.

Daarna had Hansen de in het Duits voorbereide pamfletten laten uitdelen. Nogmaals: de tijden van het uitgaansverbod, het onmiddellijke inleveren van alle schiet- en steekwapens. Toen hij zich bij de staf meldde, kreeg hij van een major van de divisiestaf het bevel een nauwkeurig verslag te schrijven van het gevecht waarin hij, het kan niet anders worden gezegd, toevallig verzeild was geraakt.

Werewolves? If so, shoot them.

De meesten hadden een uniform gedragen, onder hen twee mannen in spoorweguniform. De spoorwegbeambten en de zes mannen in burger hadden volgens voorschrift een band om hun arm gedragen met het opschrift Volkssturm Deutsche Wehrmacht. Waarschijnlijk had de captain die de schermutseling had gemeld de banden niet gezien, ook niet kunnen lezen. De letters waren klein. In elk geval zag hij deze zo burgerlijk geklede mannen in korte of lange jas en met een pofbroek niet aan voor soldaten. Ook niet de jonge jongens, de allerlaatste reserve, vijftien- zestienjarigen in hun bruine HJ-kloffie, een paar van hen nog in korte broek, eentje in een lederhose.

Toch moest Hansen ze ondervragen. Men wilde weten wat die jongens bezielde om in plaats van achter de meisjes aan te zitten met een Tjechische karabijn te schieten – en zich te laten doodschieten. Ze zouden een draai om hun oren moeten krijgen!

Hansen verhoorde de vaandrig die het bevel over het zootje ongeregeld had gevoerd. Twintig jaar oud. Zijn linkerhand in het verband. Het wit bloedrood doorweekt. Ook op zijn uniform zaten opgedroogde bloedsporen. Hij zag Hansen kijken en zei dat het maar schrammen waren. Niet de moeite waard. Hij kon geen Engels, zei hij, en waarschijnlijk was het de bedoeling dat dat de plutocraat minachtend in de oren zou klinken. Op school, zei hij, had hij alleen Grieks, Latijn en Frans gehad. Eerst had hij ook al de aangeboden sigaret geweigerd en wilde hij niet op de stoel gaan zitten. Hij beriep zich op het internationaal oorlogsrecht, noemde zijn rang en eenheid, een compagnie onder bevel van een vaandrig, die halverwege zijn opleiding naar het front was gestuurd. Vrijwillig, zei hij, iedereen had zich vrijwillig aangemeld. Hij werd spraakzamer toen Hansen hem vroeg waarom hij dit uitzichtloze gevecht had gevoerd, dat aan twee van zijn mannen het leven had gekost. Bevel, zei hij, plicht, daar moest Hansen als officier toch begrip voor hebben.

De oorlog is verloren. De strijd is zinloos. Zinloos zijn de doden, het is zinloos nu nog bruggen en huizen te verwoesten.

Er is nog niets verloren, zei de jongeman met opgeheven kin: Jullie hebben het materiaal, de wapens, munitie, vliegtuigen, maar wij hebben iets wat sterker is: idealen, dapperheid, trouw. En toen vroeg hij aan Hansen wanneer die eigenlijk was geëmigreerd. Na ’33?

Ik stel hier de vragen, zei Hansen, die de wachtpost riep. Hij had er spijt van dat hij de man een sigaret had aangeboden.

Get out!

De vaandrig salueerde, sloeg zijn hakken tegen elkaar, draaide zich om en werd afgevoerd. Hoe kan iemand zo’n stijfkop zijn, dacht Hansen. En wat een geluk dat ik niet hoef te kiezen. Als zijn vader destijds niet naar de Verenigde Staten was gegaan, had hij hier ook kunnen staan. Hij vroeg zich af of hij net zo gedacht zou hebben, net zo star zou hebben gehandeld. En hij moest toegeven dat hij daar niet echt een antwoord op wist.

Daarna verhoorde hij een sergeant, die hem uitlegde welke orden hij van zijn uniform haalde, het IJzeren Kruis eerste klasse, hier, het zilveren Gewondeninsigne, het Infanterie-insigne. Hier, het Gevechtsinsigne in zilver. Daarvoor moest je drie keer het wit in de ogen van de vijand hebben gezien.

Die hebt u niet meer nodig.

Waar moet ik ze laten?

Stopt u ze maar in uw broekzak, als daar zoveel dapperheid tenminste in past. Was u lid van de partij?

Nee.

Waar haalt iemand het vandaan? Ik bedoel: zoveel heldenmoed.

Bevelen, maar ook woede, soms onverschilligheid, ten slotte training, voorzichtigheid en slimheid, en vooral dit, zei de man terwijl hij op zijn neus tikte: Een goede neus. Die hoort bij het beroep. Ook daar kun je heel bedreven in raken. Je schiet, en als je raak hebt geschoten, denk je bij jezelf: perfect. En je bent tevreden dat je niet zelf bent geraakt, omdat je een goede neus had. Een krijger moet over list en instinct beschikken. Natuurlijk zijn er ook mensen die per ongeluk een held worden.

Die man, dacht Hansen, heeft iets filosofisch. In het gewone leven was hij opticien. Een lange opleiding. Waarom bleef hij vechten?

Je kameraden in de steek laten? Die zitten toch net zo diep in de stront.

Dat is zeker waar, zei Hansen, en hij liet hem terugbrengen naar het gevangenkamp.

Dat waren de interessante gevallen, de andere herhaalden alleen maar: We moesten. We konden niet anders. Eigenlijk waren we tegen. Plicht. Plicht. Gehoorzaamheid. Weigeren betekende je doodvonnis. We hebben fatsoenlijk gevochten. Nadat hij veertien gevangenen had verhoord, kon hij de woorden eigenlijk en fatsoenlijk niet meer horen. Het woord fatsoenlijk kende hij van thuis, een woord dat zijn vader had meegenomen uit Duitsland en vaak gebruikte: fatsoenlijk zijn. Ook in de Nieuwe Wereld. Hier was iedereen het geweest. Onfatsoenlijk waren de nazi’s. Onfatsoenlijk waren ze in de hogere regionen. Een volk van fatsoenlijke mensen. Slechts weinig mensen waren onfatsoenlijk, maar die moesten gehoorzaamd worden. Maar ze hadden ze toch gekozen. Niet de meerderheid, zoals Hansen wist en wat zijn vader altijd had benadrukt. De nazi’s waren niet door de meerderheid gekozen. Maar daarna was iedereen achter hen aan gelopen, enthousiast en gehoorzaam.

..

– 15 april –

De woorden waarmee de situaties worden beschreven. Schuld: lange, ingewikkelde uitvluchten. Angst: meestal in vulgaire termen. Een herinnering aan de kinderjaren waarin je inderdaad in je broek scheet.

..

– 16 april –

Na vijf dagen is in de stad een klein etablissement geopend. Een hotel met de naam Het Gulden Anker. Een oud gebouw, vakwerk, met een classicistische gevel ervoor gemetseld. Bij Neurenberg wordt nog gevochten. Hier ontmoeten onze mensen vrouwen. Ze zitten in de gelagkamer onder de geweien en de hoorns van het in de bossen van Thüringen geschoten roodwild. De kop van een wild zwijn met grimmige slagtanden kijkt op de stamtafel. Aan de muur hangt een ingekleurde foto van hertog Ernst in uniform met daarnaast een schilderij met een propagandistische boodschap: De Duitse eik. Op het behang aan de muur ertegenover een lichte rechthoek. Daar heeft, zoals overal waar zulke lichte plekken te zien zijn, de foto van Hitler gehangen.

Een paar luidruchtige vrouwen en meisjes, die ondanks het fraterniseringsverbod krijsend en drinkend en met omhooggeschoven rok bij de soldaten op schoot zaten, maar de jongens uit Texas en Michigan hadden kunnen zeggen dat dit geen fraterniseren was, geen erotisch contact met de vijand, want de vrouwen kwamen uit Oekraïne en Polen, dwangarbeidsters die hier in de fabrieken moesten werken. Dit was niet de vijand, dit waren arbeidsslaven met wie ze de bevrijding vierden. Het balkenplafond trilde, de lamp zwaaide heen en weer.

Denk zo nu en dan aan de twee boeken in mijn bagage, maar heb geen tijd voor boeken. De onrust en wisselende en beklemmende indrukken laten je hier niet los en onderdrukken ieder verlangen om ze open te slaan en te gaan lezen.

Hansen bekeek een ingelijst schilderij van keizer Wilhelm i, gekleed als tuinier, met strohoed en hark met op de achtergrond een heuvelachtig landschap, en tegenover hem de kroonprins met een lange baard en een blauw schort, een hooivork in zijn hand, en daaronder, leunend tegen een paard dat met een ander paard voor een ploeg staat, een pijp rokende, gelaarsde Bismarck in een landelijke jopper. In het midden de tekst: De een heeft de hark, de ander de vork, de derde richt de ploeg. Dat is voor ons genoeg.

Daarboven is een soort banier gespannen met een wit-zwart-rode rand en de tekst: Het eerste glas maakt van u een dartele gazelle, het tweede een onstuimige zebra, het derde een brullende leeuw en het vierde een sullige ezel.

Hansen had van de stadscommandant de opdracht gekregen iemand te zoeken die geen nazi was, als zo iemand tenminste bestond.

Ze bestonden, de niet-nazi’s, niet veel, maar toch wel een paar: de al vroeg ontslagen leraar, in het tuchthuis gestopte communisten, sociaaldemocraten, leden van de Zentrumspartei en vakbondsmensen. Niet veel. Een paar van hen – met name de voormalige communisten – hadden de afgelopen twaalf jaar ergens in een tuchthuis of een concentratiekamp gezeten. Hansen kreeg de naam van een voormalig vakbondsman. Hij had hem door de militaire politie kunnen laten ophalen, maar omdat hij hoorde dat de man in 1933 door de SA was opgehaald en daarna twee jaar gevangen had gezeten, besloot hij zelf naar hem toe te gaan om hem niet te laten schrikken, maar ook uit nieuwsgierigheid naar hoe zo iemand woonde.

Een zijstraatje in een woonwijk, lage bebouwing. Hansen liet de jeep voor het huis parkeren, liep over een zorgvuldig aangelegd tegelpad naar de voordeur en belde aan. Er werd opengedaan door een jonge vrouw in een blauw-rode huisjurk. De schoondochter. Hansen werd uitgenodigd binnen te komen en kreeg in de kleine woonkamer een stoel aangeboden. De bank lag vol kussens. Een dressoir met porseleinen figuurtjes, twee herderinnetjes waarvan er een haar vroeger misschien aanminnig opgestoken handje had verloren. Een olieverfschilderij waarop een middeleeuwse poort te zien was, waarschijnlijk van deze stad. Even later verscheen de man, eind vijftig. Hansen gaf hem een hand en bood hem een sigaret aan, die de man afsloeg. Hij rookte niet.

Hansen vroeg aan de vroegere vakbondsman waarom ze na de machtsovername niet hadden gestaakt, een algemene staking.

Vecht u tegen democratisch tot stand gekomen besluiten? Die man was gekozen. Daarna kwamen de verboden, eerst de communisten, vervolgens de sociaaldemocraten.

Hadden ze toen hun mond niet moeten opendoen?

Dat heb ik, zei de man. Hij greep naar zijn mond en trok een kunstgebit tevoorschijn. Dit was het antwoord, zei hij.

Hoe hij de jaren na zijn gevangenschap was doorgekomen?

Als onderhoudsmonteur. Bij de spoorwegen. Ik heb mijn werk gedaan, maar er de kantjes van afgelopen om ervoor te zorgen dat de treinen niet te snel ‘voor de overwinning’ zouden rijden, zoals een van de slogans toen luidde. Dat was niet veel, eerlijk gezegd nogal weinig, maar ik deed tenminste iets, en als er meer waren geweest die iets hadden gedaan, zou er niet zijn gebeurd wat daarna gebeurde.

De vrouw bracht koffie, die nauwelijks naar koffie smaakte en dat waarschijnlijk ook niet was. Hansen nam zich voor de volgende keer koffie mee te brengen.

Ten slotte vroeg Hansen de man of hij bereid was om voor een overgangsperiode zitting te nemen in het gemeentebestuur.

Ja, zei de man. Wanneer?

Per direct.

Toen ze wilden wegrijden naar het stadhuis hadden de kinderen zich verdrongen rond de jeep. Op weg naar de kantoren rook het naar stront. Ze kwamen langs het toilet waar onder de deur door een bruine smurrie de gang in liep.

In het raadhuis stonden de gemeenteraadsleden, fletse koppen, drankneuzen, broeken met brede omslagen en jasjes met enorme revers, die veel plaats boden voor het ereteken van iedere Duitser: een speld met het hakenkruis – maar geen van de heren droeg het nog.

De stadscommandant vroeg wie van de heren lid van de partij was geweest. De commandant rechtte zijn rug toen een van hen begon uit te leggen dat ze geen andere keuze hadden gehad en nooit uit overtuiging, en trouwens… En een ander, bij wie aan de lichte plek onder zijn neus te zien was dat hij twee dagen geleden zijn zogenoemde snotrem, het kleine zwarte Hitlersnorretje, had afgeschoren, begon te praten over de fatsoenlijke – Hansen vertaalde – Duitsers die alleen maar hun plicht en hun werk hadden gedaan. Out! zei de commandant, terwijl hij naar de deur wees. De heren hadden het begrepen. Hansen hoefde het niet te vertalen. De monteur werd tot waarnemend burgemeester benoemd. Alle toiletten in het raadhuis waren verstopt. De stront liep over de vloer. Zijn eerste officiële handeling was met een lange stalen borstel een stinkende prop banden met het hakenkruis, een foto van Hitler, verscheurde oorkonden en partij-insignes tevoorschijn te trekken. Hij gaf de gemeentesecretaris met de lichte plek onder zijn neus opdracht de stront op te scheppen en weg te brengen.

Hansen had zich afgevraagd of hij een bezoek zou brengen aan de oom bij wie zijn vader het vak van preparateur had geleerd. Toen hij op de achtste dag na de inname van de stad het bevel kreeg terug te gaan naar Frankfurt, ging hij naar de Judengasse. De witte lakens aan de huizen waren verdwenen. De vroegere districtsleider had het bevel gekregen in zijn bruine partijuniform de straat te vegen. Door de straten reed een jeep met een opgezette dog op de radiateur. De stad met de middeleeuwse poort met het leistenen dak en de imposante, op een berg gelegen vesting, was, zoals Hansen later zei, inderdaad net zo pittoresk als hij hem kende van de foto’s thuis aan de muur. Dit was een totaal andere wereld vergeleken met die van St. Louis of zelfs New York, en ook met de stad van zijn kinderjaren, Hamburg, met zijn trams, hoge flatgebouwen, fabrieken, de haven en – nostalgische herinnering – het lange toeteren van de schepen en het rusteloze geluid van de klinkhamers op de werven.

Hij liep door de Mohrenstrasse, die twaalf jaar geleden was omgedoopt tot Strasse der SA en nu, alsof er niets was gebeurd, weer Mohrenstrasse heette, daarna volgde hij de Marktgasse, die weer Judengasse heette. De met de hand geschreven naam was er haastig overheen geplakt.

Hij had navraag gedaan naar preparateur Schröder. Een man in een loden jopper met knopen van hertshoorn en een groene hoed bood aan met hem mee te lopen, en terwijl hij gedienstig maar in onverstaanbaar Engels op Hansen in praatte, bracht hij hem naar een oud, drie verdiepingen tellend huis. In de etalage lag een dode gans en daarvoor stond een opgestopte, schurftige vos met veren aan zijn bek. De gans moest – een beroep op de verbeeldingskracht van de kijker – waarschijnlijk de indruk wekken dat hij net was buitgemaakt. Dit stoffige werkstuk was dus van de geniale leermeester van zijn vader. Het woord fraterniseringsverbod schoot Hansen door het hoofd. Hij wist niet of deze oom, met wie hij zich door zijn bezoek inliet, een nazi was geweest of dat nog altijd was. Hij aarzelde even en liep toen naar binnen. In het schemerige licht hingen een paar vogels aan de muur, een mopshond, een opgezette hazewind. Vermoedelijk hadden de opdrachtgevers er niet de gehoopte gelijkenis met hun lievelingen in gezien, of ze waren die in de tijd van hun overgang van dood naar halfdood gewoon vergeten.

Er verscheen een oude man met grijs haar en een puntbaard. Met een duistere blik zei hij dat hij zijn jachtgeweer al had ingeleverd en ook geen lid van de partij was geweest.

Hansen zei zijn naam en vertelde dat zijn vader hier had leren prepareren en nu in New York woonde en de groeten deed.

De oude man bromde iets wat klonk als Aha en Zozo. Hij leek niet verrast, nieuwsgierig of zelfs blij. Na een poosje zei hij, je vader was een goede leerling, vervolgens keek hij langs Hansen door de etalageruit en zei ten slotte nogal abrupt: Zo, ik moet weer aan het werk.

..

– 24 april –

Mijn familie: een nurkse oude man die zijn jachtgeweer heeft ingeleverd en geen nazi is geweest – dat zegt hij tenminste. De taal is vertrouwd, Duits, alleen is het dialect totaal anders en roept het geen herinnering aan Hamburg op.

Teruggegaan naar mijn onderkomen, langs het renaissancegebouw met de mislukte engelenkoppen, langs het barokke raadhuis met zijn krullerig versierde vensters en erkers aan de zijkant en het daktorentje waarop de heilige Mauritius met een maarschalkstaf staat, in de volksmond het braadworstmannetje, want, zo werd ons verteld, een op de markt verkochte braadworst moest eigenlijk net zo lang zijn als die staf. Hoe bestaat het dat uitgerekend dit stadje, waar alles intact en vredig lijkt te zijn, de eerste stad in Duitsland was die een bruine burgemeester had gekozen? Al in 1928. Waar komt toch die haat tegen de Joden in Franken vandaan? De uitdrukking alleen al: de ontjoodste stad. De Jodenvrije stad. Wat bewoog die mensen? Het ziet er hier toch allemaal zo aardig en proper uit. Het geelbruine zandsteen van de huizen, bloemen voor de ramen, het soms bijna donkergroen lijkende grijs, de leien daken. Maar misschien is dat het wel: keurigheid die een soort kruiperigheid voortbrengt, iets onbevredigds, zelfingenomens, iets wat zoekt naar haat.

De worstkraam staat er nog, maar braadworsten zijn er niet meer, er is geen vlees.

De volgende dag reed Hansen met een jeep richting Frankfurt, opnieuw kwam hij door het heuvelachtige landschap en na enig zoeken meldde hij zich bij het Medical Corps.

I studied literature and history, not medicine.

Doesn’t matter, zei de officier.

Hansen was ervan overtuigd dat hij bij vergissing op deze afdeling was terechtgekomen, maar protesteren had waarschijnlijk geen zin.

..

– 27 april –

Op straat colonnes Duitse gevangenen op weg naar een kamp in het noorden. Ze zien er haveloos uit. Het lijkt vrijwel ondenkbaar dat deze grauwe massa ooit op het punt heeft gestaan Europa te onderwerpen. En aan de overkant van de straat, maar dan in zuidelijke richting: haveloze, vermagerde gedaanten, Poolse, Oekraïense, Russische dwangarbeiders, gevangenen uit de concentratiekampen, daarna Belgische, Franse krijgsgevangenen, ertussendoor Duitse vluchtelingen uit het oosten, vrouwen, kinderen en oude mensen, paard-en-wagens beladen met pakken, koffers, manden, een door vrouwen getrokken handkar en met een koe aan een touw, hoog bepakte kinderwagens, twee stromen bewegen zich in tegengestelde richting langs elkaar. De verdrukten nemen geen wraak, zwaaien niet met hun vuist, er wordt niet geroepen, niets, één lange, zwijgende colonne. Motregen. Nog meer grijs. Wel wordt er verteld dat er ook plunderingen, verkrachtingen en zelfs moordpartijen op de Duitse bevolking voorkomen. Heb gehoord dat het vee van de boeren wordt afgepakt en geslacht.

..

– Frankfurt, 2 mei –

Mijn onderkomen – een gevorderde villa die tot vier weken geleden werd bewoond door een directeur van IG Farben. Een van zand- en baksteen gebouwd kasteeltje met gotisch aandoende ramen, erkers en torentjes. Een enorme ontvangsthal, een pompeus trappenhuis, op de eerste verdieping een galerij, alles gelambriseerd met zwaar eikenhout, duistere soliditeit, een imposante kroonluchter, zware Chinese vazen op consoles, aan de muren olieverven, mannen met baard, historische portretten, twee landschappen met grazende koeien in het avondlicht, in de balk gegraveerd: fortes fortuna adiuvat.

Zozo.

Hansen moest zijn kamer delen met een first lieutenant uit Austin: George, een slungelige psychiater met sproeten, die, vond Hansen, wel iets van Schiller had, in elk geval te oordelen naar de afbeelding die professor Kuppitsch boven zijn bureau had hangen.

De grote, hoge slaapkamer van de eigenaar had drie ramen,
die werden verduisterd met fluwelen overgordijnen. Het lits-jumeaux stond op wieltjes en kon over kleine rails uit elkaar worden getrokken. Of ze de bedden uit elkaar schoven als ze ruzie hadden? Of werden ze alleen tegen elkaar aan geschoven om te copuleren?

I have to tell you up front that I snore – and then some. All my girlfriends have complained. I hope you can put up with it.

George was maar drie jaar ouder dan Hansen en had tijdens het Ardennenoffensief in een veldlazaret gewonden behandeld. Hij vertelde dat de militairen psychische kwetsuren niet serieus namen. Die beroepsofficieren hadden de emotionele gevoeligheid van een pantserneushoorn. Het begrip psychisch letsel werd door hen niet geaccepteerd. Een generaal wilde dat hij zich bezighield met Duitse gevangenen die in Stalingrad hadden gevochten, gewond waren geraakt, per vliegtuig daar waren weggehaald en na hun genezing opnieuw waren ingezet. Kou, honger, wanhoop en toch volhouden, dat wekte verbazing en moest worden onderzocht. Dat was het wat de generaal interesseerde die verantwoordelijk was voor de motivatie van de troepen. Hoezo trauma? Wat mij betreft kunnen ze ’s nachts dromen wat ze willen, maar de volgende dag horen ze er weer te staan.

Het overwinnen van zo’n shock was voor die militairen een kwestie van wilskracht. Aan diepere psychische stoornissen werd geen geloof gehecht. En zolang de oorlog duurde, werden patiënten er altijd van verdacht dat ze simuleerden. George had heel vreemde gevallen van battle fagitue meegemaakt, zoals bij soldaat E-2, die beweerde dat het bij iedere knal zwart voor zijn ogen werd. Hij kon onmogelijk reageren, onmogelijk zijn karabijn op een doel richten, laat staan schieten. Zijn manier van zwartkijken ging niet gepaard met zelfs maar de geringste trilling van zijn handen.

George zei dat hij tot dat moment alleen doden had gezien tijdens de anatomische colleges. Hij was gekomen om de kern van de verschrikking te onderzoeken, maar bij gebrek aan artsen meteen na de landing in Antwerpen naar het frontlazaret in de Ardennen gestuurd. En opeens moest hij opereren, eerst kleine ingrepen, scherven verwijderen, oppervlakkige wonden hechten. I hope people aren’t mad with me when they look in the mirror.

Chirurgie had hem niet geïnteresseerd, hij had op de universiteit alleen de verplichte dingen gedaan: toekijken en zo nu en dan een hechting afmaken. Dat was het. Wat hem interesseerde waren de hersens. En opeens moest hij met een scalpel benen, borst en armen te lijf gaan: learning by doing. Een ervaren verpleger had hem geholpen. Daarna was hij hiernaartoe overgeplaatst en kon hij het scalpel laten liggen. Nu kreeg hij gevallen als deze soldaat, die het zwart voor de ogen werd als hij wilde schieten. De soldaat had tijdens een granaatbeschieting langs de weg dekking gezocht in een greppel en gezien hoe een Sherman-tank werd getroffen door een Duitse pantservuist en hoe een bemanningslid zich nog net uit het luik van de koepel kon hijsen, op de grond viel, met brandend onderlijf bleef liggen, schreeuwend half overeind kwam alsof hij push-ups wilde gaan doen en ten slotte stierf. I declared him unfit for duty. And yet the war in the Pacific is still dragging on.

George snurkte inderdaad heel hard en heel lang. Hansen kon niet zeggen of hij zelf ook snurkte. In de kazerne had niemand er iets over gezegd en andere getuigen waren er niet, want met de vier vrouwen met wie hij tot nu iets had gehad, kort, een paar dagen, een paar weken maar, had hij er niet over kunnen praten. Daarvoor ontbrak het aan een langdurigere betrokkenheid en vertrouwdheid die voor zo’n vraag nodig was zonder afbreuk te doen aan de romantische stemming.

Als hij aan Catherine dacht – en hij dacht vaak aan haar – voelde hij ’s nachts nog altijd de nabijheid van haar ademhaling, één keer had ze in haar slaap iets gezegd, iets onbegrijpelijks. In elk geval had hij wakker gelegen, vervuld van geluk over iedere beweging en iedere ademhaling van haar. Eén keer had hij haar voorzichtig gewekt, en na een kort moment had ze alleen ja gezegd. Onder de deur van de kamer was nog steeds de smalle streep licht te zien. Pas tegen de morgen werd het licht uitgedaan en hoorde Hansen hoe de medebewoonster de deur van het appartement zachtjes in het slot trok.

Hij was twee keer aan een brief begonnen, maar had het papier verfrommeld en weggegooid. Haar bevel was: Schrijf me niet!

Op een vrijdag reed Hansen met major Alexander op de achterbank van een Horch van Frankfurt naar Dillenburg. Ik heb, zei Leo Alexander, voor een comfortabele auto gezorgd, zodat we bij dit rotweer hier niet met een jeep hoeven reizen. Het wordt een mooi uitstapje naar het platteland, ook al is de aanleiding minder fraai. We nemen het ervan. De man die we gaan opzoeken is adjunct-directeur van het Kaiser-Wilhelm-Instituut voor Hersenonderzoek, ontdekker van het Hallervorden-Spatz-Syndroom, het hss, een coryfee dus, maar wel eentje die sinds 1933 de SS steunde. Ook hij was betrokken bij het euthanasie-programma. Ze handelden uit overtuiging, zei Alexander. In Hitlers decreet uit 1939 is sprake van een diagnose door artsen. En die diagnostiek werd door hen zo geïnterpreteerd dat, voor zover we nu weten, voor de periode van ’39 tot en met ’41 gerekend moest worden op veel meer dan 100.000 slachtoffers. Er bestonden zes instituten waar de dood werd voltrokken. Ongeneeslijk zieken zou – zo luidde de formulering – de zogenaamde genadedood ten deel vallen. Die genade was echter streng geheim. De patiënten werden vergast. Met koolmonoxide. Ik heb Hadamar gezien. Het complex is intussen gesloopt, maar het personeel – de verplegers, artsen en zusters – was toen nog aanwezig. We hebben ze allemaal verhoord. De patiënten werden aangevoerd in bussen en in een vertrek ontkleed. Oppervlakkig onderzoek door een arts. Doodsoorzaak: longontsteking of blindedarmontsteking. Het slachtoffer werd gefotografeerd en daarna met andere patiënten naar een betegelde ruimte gebracht die was gecamoufleerd als doucheruimte. Ook daar bureaucratie: alleen de voor het doden verantwoordelijke arts mocht de gaskraan opendraaien. Door een klein raampje observeerde hij het sterven. Twintig tot dertig minuten. Daarna ging de deur open. De lijken werden op een kar naar de twee ovens geduwd en verbrand. De SS’ers die daar werkten, werden stoker genoemd. Bij de tienduizendste dode, in 1940, werd gratis bier geschonken. Voor het hele personeel: kantoormedewerkers, verpleegsters, verplegers, stokers en artsen.

Wel nam het aantal klachten toe. In de omgeving werd geklaagd over de stank van de verbranding. En ook deden allerlei geruchten de ronde. Het zou niet lang duren, werd er gezegd, of ook oude mensen zouden om het leven worden gebracht. Iedereen die nutteloos is. Er kwamen protesten. Dat tenminste nog wel. Ook van de kant van de katholieke kerk. In augustus 1941 heeft Hitler de actie stopgezet. Weet u waarom?

Vanwege de oorlog tegen de Sovjet-Unie?

Ja. In het vaderland mocht geen negatieve stemming ontstaan. En tegelijkertijd begon er een andere, grotere actie. De stokers moesten hun ervaring verder naar het oosten in de praktijk gaan brengen.

Na een lange stilte zei Alexander dat men daarna in de zogenaamde verzorgingsklinieken gewoon op eigen houtje was doorgegaan, ook zonder Hitler-decreet, door middel van het onthouden van voedsel of het toedienen van luminal, door veronal of morphine-scopomaline-injecties. Toen we in Hadamar aankwamen, waren daar net de vorige dag een jongeman en een meisje met luminal om het leven gebracht. Allebei mongoloïde. Het personeel was niet gevlucht. Een van de verplegers zei: Hoezo, we hebben toch niets gestolen. En de directeur, dr. Wahlmann, had het over bedden die nodig waren geweest voor de gewonden en de slachtoffers van de bombardementen.