EENZAME ZIELEN

Een pleidooi voor het lezen van korte verhalen begint al te vaak met het betreuren van de geringe appreciatie voor het genre in onze contreien en de lage verkoopcijfers ervan. In zijn uitstekende De Nederlandse en Vlaamse literatuur vanaf 1880 in 250 verhalen uit 2005 stelde Joost Zwagerman zich nog tot doel ertoe bij te dragen ‘het korte verhaal van stiefkind tot oogappel te laten transformeren’. Ook Sanneke van Hassel en ik vermeldden in de inleiding bij onze in 2012 verschenen internationale bloemlezing Naar de stad dat ‘het genre in ons taalgebied niet altijd even gastvrij werd ontvangen’. Dat is zo, maar het wordt vast erger als we het voortdurend blijven herhalen. Zoiets hoeft immers geen onveranderlijk feit te zijn. Wat Van Hassel en ik toen trouwens ook ontdekten, is dat die geringe populariteit op zijn minst een lokaal gegeven is, en dat de verhalenbundel op sommige plekken (in Japan, Turkije, het Midden-Oosten…) juist een hogere status geniet dan de roman. De bloemlezing die u in handen houdt toont bovendien dat gretige lezers – en dat zijn auteurs doorgaans toch – moeiteloos en met plezier een ‘favoriet kort verhaal’ aan kunnen leveren. Alle auteurs die Uitgeverij Podium benaderde stemden onmiddellijk toe mee te werken aan dit boek, dat het twintigste deel is in de lovenswaardige verhalenbundelreeks van de uitgeverij.

Wat opvalt is de richting van waaruit wij, Nederlandstalige auteurs, het sterkst worden beïnvloed: de Verenigde Staten. Meer dan de helft van ons koos voor een Amerikaans verhaal. Dat er in de VS veel knappe verhalen zijn geschreven heeft daar natuurlijk mee te maken, evenals de waardering die er voor korte verhalen heerst, maar natuurlijk spelen hier ook de culturele en economische dominantie van het gebied mee.

Toegegeven, ik mis een Afrikaans of een Aziatisch verhaal, en enkele persoonlijke favorieten van elders: Ryonosuke Akutagawa, Katherine Mansfield, Alice Munro en bovenal: Nikolaj Gogol. Hoe kan zijn ‘De neus’ of ‘De mantel’ in een bloemlezing met favorieten ontbreken? Als ik de vraag krijg wat mijn favoriete boek aller tijden is, antwoord ik al jaren met De Petersburgse vertellingen. ‘We komen allemaal van onder de mantel van Gogol,’ zou Dostojevski volgens de ene bron, Toergenjev volgens de andere hebben gezegd (maar het citaat zou in wezen terug te voeren zijn tot een Franse literatuurcriticus die het mogelijk heeft verzonnen). Dat ik uiteindelijk zelf voor de Amerikaanse Flannery O’Connor heb gekozen in plaats van voor Gogol komt omdat ik vond dat ook zij niet mocht ontbreken, en veronderstelde dat de heren onder mijn collega’s zouden vinden dat de dames er dan maar zelf dames bij moesten betrekken als die zo nodig vertegenwoordigd dienden te zijn. Op één uitzondering (Bart Moeyaert) na was die veronderstelling zo te zien terecht.

Hoe dan ook is het fijn in de begeleidende teksten te lezen over de bijzondere band die auteurs onderhouden met het verhaal dat ze hebben geselecteerd. Ontroerend is het bijvoorbeeld te weten dat Peter Buwalda heeft gekozen voor het eerste verhaal dat hij ooit las, in het eerste boek dat hij ooit bezat. Mooi hoe Peter Terrin samenvat wat voor soort kort verhaal hij het liefst leest: ‘onnadrukkelijk en tegelijk onafwendbaar’. Hoe Franca Treur de personages van Lucia Berlin beschrijft: ‘Sneu en waardig van zichzelf.’ Dat het de ‘mild ironische broeierigheid’ in Isaak Babels toon is die Arnon Grunberg sinds zijn twintigste zo weet te bekoren. De therapeutische waarde die Adriaan van Dis Anton Tsjechov toedicht (het is bij mij niet anders!). En dank aan Joke van Leeuwen en Alfred Birney, die zich geografisch gezien wel buiten de geijkte paden waagden met verhalen van respectievelijk Italo Calvino en João Guimarães Rosa, die bovendien tonen dat korte verhalen zich makkelijker dan de roman lenen tot inhoudelijk (evenals vormelijk) experiment: eerder dan op menselijke personages focussen de verhalen van Rosa en Calvino op fauna of flora.

Enkele auteurs zoeken hun favorieten binnen de Nederlandse literatuur, en twee onder hen brengen contemporaine collega’s aan (Uphoff en Van Essen), die bij uitstek verhalenschrijvers zijn en van wie ik ook wel de favoriet had willen kennen.

Qua lengte verschillen de verhalen sterk van elkaar. Ooit opperde The Reader’s Encyclopedia of American Literature dat de ondergrens voor een kort verhaal 1000 woorden bedraagt, de bovengrens 10.000 (maar bij voorkeur 7500). Dat daar ook binnen de VS duchtig van afgeweken wordt, is duidelijk. Drie auteurs kozen een zkv (zeer kort verhaal, een term van A.L. Snijders, die ze zelf schrijft maar hier voor een langer verhaal gaat). Lydia Davis, die bekend is vanwege haar uiterst korte verhalen, werd als enige twee keer gekozen. Edgar Allan Poe – van wie het oudste verhaal uit deze bloemlezing dateert, gekozen door Mensje van Keulen – heeft ooit gezegd dat je een kort verhaal in één sessie uit moet kunnen lezen. Maar goed, de ene mens kan langer stil blijven zitten dan de andere – zo’n onfeilbaar criterium lijkt ook dat me niet.

Wat deze verhalen wel unaniem illustreren, is de intensiteit die zo eigen is aan het genre. De lezer krijgt nauwelijks biografische gegevens aangeboden over de personages en wordt ook op andere vlakken minder ‘ingewerkt’; korte verhalen vragen een grotere bereidheid om zomaar, onvoorbereid, in iemands leven mee te stappen. En die levens zijn meestal eenzame levens, geleid door personages die zich aan de rand van de maatschappij bevinden, of anderszins als buitenstaanders kunnen worden beschouwd, zoals Frank O’Connor in 1963 al benadrukte in The Lonely Voice, zijn even jubelende als degelijke studie van het korte verhaal.

Iemand die zich realiseert geen doctorstitel te bezitten, armoedige lieden die steeds de verkeerde keuzes maken, twee verschillende generaties Amerikaanse soldaten lijdend aan een posttraumatisch stress-syndroom, een man die in zijn eentje een reus door optochten voert, een jongen wiens zelfbeeld hem doet geloven dat vrouwelijke aandacht moet betekenen dat hij deel uitmaakt van een weddenschap: ook deze keer geen gebrek aan eenzame zielen.

Wat wellicht ook geldt voor de auteurs die deze mooie selectie aanbrachten, en die, ondanks hun verschillen, één zijn in hun, in onze, liefde voor literatuur.

Annelies Verbeke

ALFRED BIRNEY

over ‘De reigers’ van João Guimarães Rosa

João Guimarães Rosa bestormde onze boekenkasten niet zoals Gabriel García Márquez uit Colombia, Mario Vargas Llosa uit Peru en Pablo Neruda uit Chili dat deden in de jaren zeventig en tachtig, alle drie Nobelprijswinnaars. We mogen August Willemsen zaliger danken voor het vertaalwerk dat hij deed en zijn onvermoeibare inzet om Portugese en Braziliaanse literatuur onder onze aandacht te brengen. Hij was dol op Brazilië en schreef veel brieven toen hij daar woonde.

Wachtend op proza uit Brazilië, dat mijn aandacht had omdat ik Braziliaanse gitaarmuziek speelde, werd ik in 1977 verrast met de verhalenbundel De derde oever van de rivier (Primeiras Estórias uit 1962). Omdat ik toen nog geloofde dat een schrijver pas echt meetelde met lijvige romans, wachtte ik zo geduldig mogelijk op August Willemsens vertaling van Grande Sertão: Veredas uit 1952. Die kwam. In 1993. Wat een geschenk! En wat een afknapper! Ik vond er niks aan, zelfs de taal van João Guimarães Rosa leek nog maar weinig op die in zijn sublieme korte verhalen. Want hey, subliem zijn ze, die verhalen, minstens.

Naar ‘De reigers’, waarin de tragiek van het leven weent in een setting zonder schuldigen, onder de troost van de hemel, uiteraard met het menselijk oog, is het echt zoeken geblazen. Ik diepte het op uit een verzamelbundel getiteld De toppen van Latijns-Amerika, uitgegeven door Meulenhoff in 1984. Helemaal achterin staat het verhaal, ‘De reigers’, dat ik zo nu en dan herlees, want de muziek is zo mooi, die muzikale zinnen, die zelfgemaakte zelfstandige naamwoorden, dat gekke spelen met taal zonder dat het gekunsteld wordt. Ja, en dan die reigers… De antieke Chinezen zeggen dat vogels en vissen de voor de mens moeilijkst bereikbare dieren zijn. João Guimarães Rosa haalt de reigers zo dichtbij, dat je ze bijna zou gaan zoeken wanneer je na het lezen van dit verhaal een eindje gaat wandelen. De reigers kregen een postume uitgave in het Nederlands, en nu, bij een heruitgave, een literair standbeeld. In mijn beleving althans.

DE REIGERS

– JOÃO GUIMARÃES ROSA –

Ze waren al oude bekenden. Samen kwamen ze, jaar voor jaar, veelvoudig, min of meer ’s winters. Een paar. Ze kwamen langs de rivier, van zeezijde, noorderlingen, in lange vlucht – en landden aan de Sirimim, zijn dal. Slechts een tijd bleven ze in het kleine gebied. Ze leefden er weken, en gingen dan weer terug en weg, weer langs de rivier, naar het noorden, horizonopwaarts, zo ver hun vleugels strekten. Het moest hun tijd van liefde zijn, waarin de veren zich verfijnen en onbevlekt worden: en af en toe lieten ze dat, over en weder, teder ietwat, weten, met hun zo lelijk gekras. Ze waren van de soort grote witte reiger, de overdreven bruidsblanke. Ze verschenen wanneer je helemaal niet aan ze dacht, niet verwacht. Plotseling: alleen zo komen reigers tevoorschijn. En toen, daarna, elke keer, gingen we van ze houden. Alleen hun aanwezigheid – het arglistig wit – en het groen zagen we groener, het blauw meer hemel, zonder floers of smet. Ze bezochten ons omdat ze wilden, maar ze gingen bij ons horen. Ze moesten een ander soort boodschap hebben.

Ook dat jaar was het zo. Het is al lang geleden zelfs; het moet geweest zijn omstreeks juni, juli. ’s Morgens eer je goed en wel wakker was, stonden ze als midden in de grote oeverweide, aangekleed en neergezet. Aan vissen schortte het hun daar niet: stekeltjes in dichte schollen, en ook kikkers, padjes, boompuitjes en ander klein zich roerend gedierte. Hun snavels, punctueel, wroetten poelen om. Ze stapten daar rond, liepen de hele Sirimim af, bleven de Sirimim volgen, vissend in de Sirimim. Wandelden zelfs langs de watergootjes en plassen van de moestuin, tot ergernis van Joaquim, die schade duchtte voor zijn groente. ‘Vort! Vort!’ verjoeg hij ze, dreigend, erachteraan. En zij, altijd beide: ‘Dzet! Dzet!’ – reeds in de lucht. Ze maakten korte, lage vluchten, of bleven hoger hangen, cirkelend in licht gezweefde banen, van boven loerend naar enigerlei leven in het rijstveld. Ze gleden, in glijvlucht, langs Luís. ‘Hela! Gekke beesten, reigeniers…’ was zijn wijze van bewonderen. In schuinse terugvlucht, bijna bruusk, kwamen ze precies hierheen, geklap van vleugels, vlogen, in hun aanzet tot de landing, vlak voorbij de keuken, deden wind verrimpelen. ‘Credo! Zo dichtbij heb ik dat spul nog nooit gezien…’ riep Maria Eva uit, toch louter lachend. En de blonde Lourinha en Lúcia – die juist gitzwart was – lieten hun speelgoed liggen. ‘En worden ze nu tam, willen ze meer bij ons wonen?’ vond Lourinha, heel ernstig.

Nigra achtervolgde blaffend hun schaduwen op de grond, die plotseling breed voorbijvlogen. Dan keek ze hen na, daarboven: gezwind, gewiekt, zwierig, wit onder elkaar. Nigra, zo zwart; zij – de blanken. Meer nog wanneer, aan de zoom van de oeverweide, gearceerd tussen het gras, struikvogels, in peinzend bijeenzijn. Daar schermde riet of rijst hen af. Ze verdwenen en verschenen, levende vlekken van het compacte – het geïndividueerde wit. Je zou dromen daarin je gezicht te ruste te leggen, voor een andere slaap. Ze bedwongen onze ogen, hechtten zich eraan, hun dikke melk, ze bleekten onze blik. Zelfvergeten verticaal, in gereedheid, eenbenig, op de kromte van hun zwarte stelten, imiteerden ze een oneindigheid. En zo bekeken ze zich in de waterspiegeltjes, afwachtenderwijs, in pauzen. Alleen, uren. Maar – zaf! – van tijd tot tijd, een spiesen en spetten van de snavel: de schicht, en geen nog zo klein visje ontkwam hun, in de ontzwerming. Dan, bis. Daarna, plotseling, zweefden ze op uit het groen, als geblazen, halfhoog, hoog, zonder fladderen, en gingen over tot dat cirkeldraaien van een carrousel, zonder uit hun slopen te komen. Heerlijk ze te volgen: de reiger, in de vlucht, wiekt langzaam. Nigra blafte, boos.

‘En zijn ze nou het tegendeel van zwarte bessen?’ – zo vond Lourinha ze te definiëren. Men wist dat Irene, die een paar van die veren wilde, getracht had ze te vangen, in grote, onredelijke vallen. En Dengo, kin in de lucht, terwijl hij het wieden van de tuin even staakte: ‘Ze zeggen dat het vlees niet lekker is, droog, droog, met een ranzige vissmaak…’ En zo vlogen ze langs het bamboebos-van-de-sabiá, verkozen te landen in de moestuin, die blonk van wateren. Om te landen, kwam er een met de voet vooruit uit de hoogte, half gebogen vleugels, loodrecht, lijnrecht, met de huidige verticaliteit van een helikopter. Maar reeds was de ander voor gekomen en zette voet op land: maar niet vast, direct, nee, net als een gier, met drie sprongetjes – plof! plof! plof! –; soms schrok je ervan, Joaquim mopperde, gaf toe: dat hij niets tegen ze had, dat ze het zekere teken van goede regen moesten zijn. Ze kwamen naderbij of verwijderden zich, zonder haast, te midden van de groentebedjes, ze liepen op diezelfde donkere en dunne benen, tilden er een op, de voet heel hoog geheven, de nagels naar binnen toe intrekkend en rimpelend: póf! – zoals Lourinha ze beschreef.

Nigra wachtte ze op, stoof er blaffend op af, de oren overeind, met onzekere gezwindheid. Maar ze rende het bruggetje over, van vier gladde bamboestammen, en gleed uit van ijver, zakte met de poten tussen de stammen, in de greep der gretigheid. Totdat ze los kon komen hing ze daar, het grote lichaam gespalkt, en in de lengte roeiend met haar poten, die geen vaste grond konden vinden. Intussen waren zij reeds, ineens, opgevlogen, heftig klappend om in vaste vlucht te komen, en waren al ver weg: ze vlogen de regen na. Ze gleden over de tuin van Joaquim Sereno, keerden terug hierheen, naar die van Antônio, bereikten een zandplaat in de rivier, en daalden – ze lieten zich vallen, geplukt. En maakten waarlijk mei, jubel, maagden, jasmijn, waarheid, het onbetwijfelbare wit; daar bleven ze lange tijd. En overal. Alleen staken ze bijna nooit de kleine koeweide over, stroomafwaarts van de brug, waar de Sirimim, licht gestegen, door regens gezwollen, met sterker trek stroomt, en zijn vissen minder in aantal zijn of uit angst korter toeven.

Ze sliepen in de oeverweide, op de stenen van de oever of de grote eilanden midden in de rivier. Ook in die boom achter het huis van Joaquim, de acajouboom, nu gekapt, enkel stronk. Daar woonden ze, sneeuwig, eigen, al zeven dagen lang. Soms bleven ze langer weg, uren naar believen; maar tegen de avond keerden ze terug.

Later echter werd dat anders.

Op een middag duurde het langer, veel, eer ze terugkwamen, en er kwam er slechts een. Het was de vrouw, het wijfje – verklaarde Luís, kenner. Waar zou hij zijn, de andere? In elk geval verscheen hij niet, de weggeraakte. De andere – het mannetje – was gedood. Aan Luís namelijk vertelde Cristóvão heel eenvoudig: dat, verderop, een man hem had gezegd – dat hij at van ‘een wit beest’.

Degene die alleen terugkwam vloog eerst, in kringen, over alle plaatsen. Vermoeid, ongetwijfeld, landde ze; en bij het landen viel ze, met gebolde vleugels, uit zelfbescherming, sterk en zwak tegelijk. Trots overeind, onbeweeglijk, volgens gewoonte, sneeuwblank, een gratie midden in de oeverweide. Zozeer leek ze een grote lelieknop, en de stengel – omgekeerd ingeplant. Men hoorde, bij tijden, dat ze vergeefs haar gezel riep: gutturaal en schor, het krassend geklepper. Ja, als. Het was koud, het zuchtje wind, tegen de avond. Kort daarna vloog ze andermaal op, onverzoend en gebroken, op zoek – treurig, treurig. De vlucht van de reiger alleen was niet de helft van die van de twee reigers samen: maar slechts het zweven van afwezigheid, spiraal van een hoog verlangen – gegrond in de hemel.

Maar het gebeurde na drie dagen.

Lourinha en Lúcia kwamen, ’s morgens, naar het huis van Luís, om een kip en een dozijn eieren te halen. Toen ze dicht langs de guaveboom aan de oever van de Sirimim liepen, voorbij de brug, hoorden ze misschien een zwak gepiep, zachtjes: kwie, kwie. Op de terugweg echter, met de eieren en de kip, was het, op dezelfde plek, een kwaad gekrijs: kwee! kwee! – het kwaakwaa op een hoogtepunt.

Het was moeilijk te vinden. Verwikkeld in lianen, midden in het gras, neergevallen, neergegooid, verstrikt en helemaal gevangen, onder de guaveboom, aan de open plek – de reiger, alleen. Bloed, op het gras.

Ze was er triest aan toe. Een vleugel zwaar gebroken, afhangend. De veren overeind, krijsend, wilde ze zich toch nog verzetten, gaf woedende snavelhouwen.

Ze moest bevrijd worden. De meisjes schepten moed. Lúcia greep haar bij het hardnekkig zwellen en verharden van de hals, die zich ontkromde; terwijl Lourinha de vleugels pakte – gezond en gebroken. Ze woog niet weinig. En de reiger aldus, half berustend, half wild, wilde zich telkens omdraaien, om te stribbelen. Slechts met tussenpozen haar gepiep, eendengekwaak; ze jammerde.

Op het voorplaatsje van het huis kwamen allen om haar heen staan, besluiteloos. Zonder evenwicht, met die dood hangende vleugel, kon ze zich niet staande houden. Platliggend, slap, bewoog ze niet. Maar ze piepte niet. Ze keek ons aan, vagelijk, van tersluiks, met die geelgroenigachtige ogen, in het afgeplatte kopje, van bijna slang. De verbrijzelde vleugel, waaraan vier vinger bot ontbrak, hing nog slechts met een velletje aan het lichaam. Welke roofdierslagtanden, van welke gruwelijke en bloeddorstige reigermoordenaar, zouden haar zo hebben willen verscheuren? Maar toch, ze at haar twee of drie visjes, die Lourinha en Lúcia, met een zeef, gingen vangen in de Sirimim. Wat te doen?

Cici en Maninho meenden: dat onding van een vleugel snoeien, anders zou ze niet blijven leven. Maar mama en Lourinha en Lúcia wilden dat niet, nee. Toen men het niet eens werd, alle redenen weerlegd, werd geloot. En daarop nam Cici de schaar en knipte, in één keer, het velletje door, en de vernielde vleugel viel op de grond. Onze reiger, geslaakt schokte, schokte nog eens helemaal, en stapte ervandoor – luchtig, lelijk, gelukkig. Wandelde een eindje. Nigra, verongelijkt, op veilige afstand, morde verdrietig en geluidloos, alleen van die blikken.

We moesten haar naar een van de kanaaltjes van de moestuin brengen, daar kon ze speuren en wachten, een pasje of wat doen, beschroomd, nogal wat verlegener en achterdochtig. De grote oeverweide was nu voor haar een onbereikbare verte. Maar ze liep langs al die plassen en gootjes van Joaquim, die het lede zag maar goedvond. Landdier, in haar witte bochel gestopt, bleef ze, evenzeer, onbezoedeld, eenzaam en rank. Maar ze sneed de snavel in het water, viste, spieste, slikte. Een sterke snavel, rozeoranjeachtig. – Nooit riep ze haar metgezel.

Elke avond gingen we haar halen. We maakten haar een nest van stro, in het schuurtje bij de keukendeur. ‘Nou gaat-ie niet meer weg, nou hoort-ie bij ons, bij het huis…’ zwoer Lourinha, om zich te troosten.

Ze leefde twee dagen.

Ze stierf, op de derde.

Wel, ze lag gestold en hard, gedurende de middag, vlak aan de waterkant, omgevallen, helemaal ijskoud. Ze stierf zeer wit. Ze verwelkte.

Lourinha en Lúcia brachten haar, een laatste keer. Lúcia, die haar droeg, deed of ze nog leefde, en de mensen bedreigde met de plotse snavelhouwen, voor de grap. Van een wit, van hetzelfde volle wit, pront van puurheid. Dengo begroef haar onder de grote bamboebomen, aan de oever van de Sirimim, waar altijd begraven worden vogels, honden en katten zonder rustplaats.

En toen zei de kenner: dat het was gekomen van de kou, een longontsteking, door het ontbreken van de vleugel, die haar niet meer beschutte, als een jaspand. De kenner was gekomen om Nigra te onderzoeken, die een ziek oog had, rood ontstoken, ze was al bijna blind; en Nigra was een goedhartige hond. Hij zei dat iets puntigs dat oog had doorboord: mespunt, bijvoorbeeld, of spits van pluimveesnavel.

We dachten aan die twee. Vanwaar, langs de rivier, uit het noorden, waren ze elk jaar gekomen? De reiger, de reigers, de onze, we misten ze, trieste vlekken van te groot wit, ze maakten veel donker.

PETER BUWALDA

over ‘Manuscript in een kliniek gevonden’ van W.F. Hermans

Zo gruwelijk en eenzaam als dit vroege verhaal van Willem Frederik Hermans worden mijn nachtmerries niet. Baas boven baas. Toen ik ‘Manuscript in een kliniek gevonden’ als achttienjarige las, wurgde het me bijna, een papieren benardheid die ik fascinerend vond. Hoe kreeg Hermans het voor elkaar, zoveel doem met woorden? Het was het eerste korte verhaal dat ik las, wat er misschien aan heeft bijgedragen dat ik hele passages letterlijk heb onthouden. (De bundel waarin Hermans het opnam, Paranoia, was een paar weken mijn enige boek. ‘Manuscript’ vulde een leeg hoofd.)

De ik die Hermans opvoert is een maanzieke, een lunatic, zoals de Engelsen zeggen. ‘Eerst de maan’ zijn de woorden waarmee het verhaal opent. Nog in dezelfde alinea klimt de man op het dak van de kliniek en streelt de maan over de wang. Een klassiek geval van psychose, denk ik nu. Destijds twijfelde ik: droomt hij over zijn oude lagere school, of gaat hij er echt heen, wat in feite niet eens zo belangrijk is; vaststaat dat deze arme ziel er gepest en getreiterd werd, hij was de verstotene van de klas, degene die er sindsdien toe veroordeeld is zijn schoolreünies ’s nachts te bezoeken, schoppend en transpirerend in zijn bed.

De beelden die Hermans gebruikt om het schoolgebouw te beschrijven zijn ontzettend. Alleen al de heenweg; de zon valt door een uitgebrand torenhuis, als een ‘geweldige poliep’. Onze vriend, een onbegrepen Jezus, vraagt zich af of de uitpuilende zon er zal kunnen wonen, of als een ‘verpletterd lijk tussen rotsen’ zal leegbloeden. ‘Er gebeurde niettemin iets veel afschuwelijkers dan ik had gevreesd’, staat er. En wat is dat dan? Er kwam ‘een klas kleine schoolkinderen de hoek om’. Het zijn dit soort wendingen die het verhaal voortstuwen, iedere zin is een afslag dieper de malaise in, die geheel en al bestaat uit angst. Hoe Hermans de buitenkant van de school beschrijft is meesterlijk, zo weerzinwekkend. Het gebouw is letterlijk verwrongen, de gevels zijn zo verzakt dat het glas uit de ramen is gedonderd. De hordes kinderen bekogelen elkaar met tegels die ze uit het schoolplein trekken, waarna de wind vat krijgt op het zand eronder en de rioleringsbuizen als dikke aderen tevoorschijn komen.

Pas daarna gaan we naar binnen. Ik wens de lezer sterkte.

MANUSCRIPT IN EEN KLINIEK GEVONDEN

– W.F. HERMANS –

Eerst de maan. Niemand mag ’s nachts het bed uit, maar ik… De zusters hebben mij lief. De ene doet of zij het niet ziet, de andere glimlacht vol verering tegen mij onder de groene nachtlampen op de kruispunten van de gangen, wanneer ik voorbijkom, op weg naar de trappen naar het dak. Ik weet wanneer de maan vol is zonder dat ik krant of almanak lees, ik weet zoals ik alles weet. Ik sta tussen de schoorstenen en leg mijn hand op haar wang. Men zou denken dat de wang van de maan ijskoud moet zijn maar dat is zij niet. Wat wel? Ik heb moeten beloven het niet te verraden.

Nooit de zon. Overdag vliegen grote gele herfstbladeren langs mijn venster. Wie heeft toch bedacht dat vleermuizen overdag slapen. En later zag ik meeuwen zweven, de vleugels star, als in de lucht bevroren.

Maar ik moet vertellen hoe ik in het ziekenhuis gekomen ben, al is dit alleen maar een onderdeel van alles, zoals het niet meer dan een onderdeel van alles is, dat ik, wanneer de ramen ’s ochtends om te luchten worden opengezet, de schaatsen der verpleegsters kan horen krassen op het ijs in de gracht. Verder hoort men niets van de stad.

Was ik niet op die school geweest, dan had ik nooit geleerd mijn oren schoon te maken met lucifers. Ik peuterde met lucifers in mijn oor, de kop naar binnen. Toen hebben zij, waarschijnlijk door Heleen op het idee gebracht, een fosforlucifer in mijn doosje gestopt, tussen de andere lucifers. Nooit streek ik een lucifer af, zonder hem eerst in mijn oor gestoken te hebben. Zij wisten dat. Goed. Zij wisten dat ik veel sigaretten rookte, waardoor ik meer dan een doosje lucifers per dag gebruikte. Zo moest de aanslag met dodelijke zekerheid slagen. Op een dag ontbrandde een lucifer vanzelf, achter in mijn oor; ik hoorde een geweldige ontploffing, daarna viel ik bewusteloos neer.

Zij hebben gedacht: hij weet alles, hij weet de Waarheid. Zij hebben mij dat, kleinzielig als zij zijn, nimmer willen toegeven, maar zij wisten het en zij hielden er rekening mee, en zij waren bang van mij en zij beraamden een plan en zij overwogen: hoe is het toch mogelijk dat hij de Waarheid weet? En zij hebben besloten: het komt doordat hij alles hoort. Als hij eerst maar niet meer alles hoort, dan zijn wij veilig.

Ik ontwaakte in de hoge zaal van het gasthuis. Mijn hoofd zat in verband; het was er zodanig mee omwoeld dat ik het niet bewegen kon; trouwens, alleen van pijn al hield ik het liever doodstil. Men had een glazen buis bevestigd aan mijn oor en onder het andere uiteinde van die buis stond een druppelflesje dat om de twee uur verwisseld moest worden. Kwam de zuster niet vroeg genoeg, dan liep het over en kwamen er smaragdgroene vlekken op mijn kussen. Enige opluchting gaf het wel, maar nooit genoeg. Want zo stijf was mijn hoofd omwikkeld dat de gedachten, die door mijn ogen nog tot mij konden komen, een plaats moesten vinden in mijn toch al verminderde hersens. Zij moesten blijven ronddolen in mijn doorploegde, propvolle brein, in een chaos van benauwenis, wriemelend als bijen in raten, overvol van gezoem.

De dokter die mij kwam troosten, heb ik uitgelachen. Hij zei: ‘Uw oor komt later misschien wel weer helemaal in orde.’ Dat wist ik wel beter. Het kon mij niet veel schelen dit ene oor te moeten missen. Steeds kan ik genoeg te weten komen, zelfs als ik stokdoof ben. Die de aanslag beraamden hebben zich misrekend. Trouwens, op dat oor was ik niet eens zo erg gesteld. Uit de schelp was toch altijd al een grote scherf gebroken, jaren geleden. Hoe dat gebeurd is, zal ik later nog vertellen, het is er nu het ogenblik niet voor. Want ik vertel alles in volgorde, ik houd vast aan een ijzeren systematiek, neen ijzer niet, een ander, bovenwereldlijk, kosmisch metaal, een systematiek die mij in staat stelt alles te doorzien. Wie de systematiek kent, hoeft niets waar te nemen, hij rekent alles uit. Als zij dit maar begrepen, dan zouden zij mij niet achtervolgen, niet proberen mij doof te maken en later misschien ook blind; zij zouden het nutteloze van hun pogingen inzien en weten dat zij om mij werkelijk te vangen, mij zouden moeten doden, ofschoon het de vraag is of ik wel sterfelijk ben.

Op een dag viel de druppelbuis langzaam uit mijn oor. Ik poogde hem tegen te houden, maar daar slaagde ik niet in. Ik voelde een razende pijn en in wanhoop rukte ik het verband los, zodat mijn hoofd gemakkelijker zou kunnen barsten. Maar dat gebeurde niet; de pijn werd minder zodra ik het gaas had losgescheurd. Ik belde de verpleegster en zag intussen duidelijk wat er eigenlijk plaatsgreep. Een dikke, witte worst kwam met onweerhoudbare kracht uit mijn oor gekropen; als tandpasta uit een tube, zo werd die witte substantie, dooraderd met bloed, eruit geperst. Een afschuwelijke geur kwam vrij met zacht sputterend geluid van onophoudelijk knappende blazen. Voor het eerst sedert twintig jaar wentelde walging zich weer uit mijn maag als een loden kogel door mijn slokdarm naar boven. Het spiegeltje waarmee ik alles had waargenomen wierp ik met zoveel kracht tegen het plafond dat het uiteenspatte en een regen van kwikzilver in de zaal hing. Ik sloot mijn ogen, toch zag ik steeds de witte worm tevoorschijn kruipen uit een druipsteengrot van bloed. ‘Zijn dat hersens, zuster?’ vroeg ik, ‘zijn dat hersens?’

Zij ontkende. Maar ik wist wel beter. Hoe pover die poging om mij iets wijs te maken.

Nog maanden bleef ik. De nicotinevlekken waren allang uit mijn nagels gegroeid. Ik vertelde het tegen niemand, maar de medische behandeling die mijn zieke oor opzettelijk onthouden werd, kwam aan mijn andere oor ten goede. Met mijn zieke oor kon ik niets meer horen, maar mijn andere oor verstond zelfs de onnozele, hoewel vriendelijke boodschappen die het ritselen van de gesteven schorten der verpleegsters, mij overbracht.

Op een zonnige dag in maart, kwam Heleen mij halen. Buiten lag overal nog smeltende sneeuw. Zij vertelde mij dat wij intussen waren verhuisd, maar waar naartoe wilde zij niet zeggen.

Zij voerde mij mee en wilde niet zeggen waarheen! Ik wilde niet weten waarheen zij mij van plan was te brengen! Ik had een witte hand op een deel van mijn systeem van weten gelegd! Ik moest kalm aan doen, ik moest zorgen dat niet de ene Kennis zich over de andere legde, zoals niemand wijs kan worden uit de door elkaar geraakte papieren op een overvolle schrijftafel. Want wist ik niet al genoeg? Wist ik niet nauwkeurig met welke [onleesbaar] zij de glanzende zwarte bontmantel had betaald die zij droeg? Wist ik niet dat dieren zonder ogen als opengesperde locomotieven door haar lieflijke weidevalleien waren gestormd, ten slotte een last van walg uitstortend als hadden zij gereden met verstopte schoorstenen, als was alle stof en alle rook in de ketel gebleven tot alle water verdampt was en alle kool tot as geworden?

Intussen liepen wij langs een spoordijk, langs een wijd emplacement, waarvan de rails mij haast onmerkbaar verwrongen voorkwamen, als de spijlen van een hek waartegen een auto is gebotst. Maar ik zei niets, ik liet haar begaan. Zij praatte maar, zij liep schuin voor mij uit, mij vasthoudend aan mijn slappe arm. Ik kon haar op de rug zien, ik kon zien hoe haar romp spleet onder haar kleren en haar benen zich angstwekkend snel verlengden, naar boven toe, tot zij nog slechts samenkwamen in haar hals en haar oksels zich eindelijk met haar schaamte herenigden. Maar ik slaagde er toch in haar bij te houden.

Wij sloegen een hoek om en gingen stille, korte straten in. Ik was op weg naar mijn eigen huis, maar de weg daarvandaan, terug naar de stad, zou ik nooit geweten hebben. De zon hing recht voor ons, aangezicht in aangezicht; zijn licht werd brokkelig weerkaatst op de van smeltwater zwart glanzende straat. Die straat werd bij een hoek plotseling smaller, door een vooruitspringend, uitgebrand torenhuis dat daar stond. Zonlicht viel in zich spreidende bundels uit de venstergaten. De zon was een geweldige poliep, te groot voor dat huis, hij puilde eruit. Het leek als woonde de zon in dat huis en sloeg door de gevel lange tentakels uit, op het knooppunt waarvan hij zich zacht schommelend in evenwicht hield.

‘Zou het lukken?’ dacht ik, ‘of zou hij leegbloeden in die ruïne, als een verpletterd lijk tussen rotsen?’ Er gebeurde niettemin iets veel afschuwelijkers dan ik had gevreesd.

Er kwam een klas kleine schoolkinderen de hoek om. In onregelmatige rijtjes van drie of twee die elkaar bij de hand hielden, drentelden zij langs de uitgebrande gevels, afwisselend in schaduw of tegenlicht. Naast de brokkelige stoet liep een oude onderwijzeres, die klakte met vingers van palmhout, maar op de maat daarvan liep er geen een. Er waren veel weeskinderen bij, dezelfde als uit mijn eigen jeugd, in dezelfde kegelvormige, zwartblauwe capes. En allen huilden, ontzet en meerstemmig, waardoor het een jammerende cantate leek. Het was mij te moede of God uit nieuwsgierigheid een luikje naar de hel op een kier hield, zodat ik het gekerm der verdoemden even horen kon. Maar enkel voor mij heeft God dit gedaan; voor mij alleen was het te horen. Een goed idee! Immers, ik keek: er kwamen nergens mensen voor de ramen om te kijken, ik was de enige die wist wat er gaande was, zoals ik dat altijd ben geweest. Reeds omstuwden de kinderen ons en wij liepen er dwars tegenin. Wij gingen naar waar zij vandaan kwamen; de ramp, die zij ontvluchtten, het vuur dat hen achter hun schaduw aan voor zich uit dreef, tegemoet. Want wie vlucht voor brand, jaagt achter zijn eigen schaduw aan, bang dat ook die hem ontglippen zal, het enige wat hem is gebleven.

Ik liep verder; ik waadde naakt door hoog, dicht riet van glas. Angst dat glas te breken, angst zich te bezeren, te vallen; bij iedere poging overeind te komen, meer gewond raken, verscheurd te worden op de vlucht, aan de stengels blijven haken, ten slotte verspreid te liggen over een lang eind weegs, rood van bloed.

Heleen is ook overdag bijna nooit thuis. Ik ben nooit anders dan alleen. Soms staat er ineens eten dat ik eet. Ik zoek het niet.

De straat is stil. Daarom zou ik wel wandelen, als ik niet aldoor uit alle huizen stemmen hoorde. En gesteld dat ik ging lopen waar het drukker is, dan zou ik moeten oversteken; dan flitsen fietsen die ik gehoord heb, noch gezien, rakelings langs mij heen; zij scheuren rafels uit mijn kleren, doen mijn handen bloeden. Bovendien zou bij mijn terugkomst de straat opengebroken blijken te zijn en afgesloten met houten palen en rode lantarens. Gesteld ik liep om en kwam terug door het andere uiteinde van onze straat… waarom niet? Stel het u voor: ik moet langs de poort en kijk steeds naar de ijzeren pin waartegen de hekken stuiten. De ijzeren pin die te zien is als de hekken openstaan en die opsteekt uit het plaveisel als de punt van de bajonet van een ondergronds op wacht staande schildwacht.

Daarom zit ik in alle weer op de veranda met triest gezicht te roken, mijn voeten tussen de spijlen van de balustrade, een gorilla in een dierentuin. Ik kijk uit op het binnenplein dat te bereiken is door de gruwelpoort.

In het midden van het vierkante plein staat een hoog vierkant gebouw dat in vier scholen is verdeeld; de Rhijnvis Feith, de Bellamy, de Reyer Anslo en de Fokke Simonszschool. De scholen liggen niet boven elkaar, zij bezetten elk een kwart van iedere verdieping, elke hoek van de kubus bestaat uit een andere school.

Klimrozen hebben gepoogd de muren te overwoekeren, maar dat is mislukt. Een net van dode, behaarde darmen hangt tegen de gevels. Bloei en bladeren verspreiden zich nooit lager dan de vierde verdieping. En dan nog hoe! Altijd blijven de bloemen in nietige, roze knopjes, die wanneer de zon schijnt, flauw zwellen, maar nooit ontluiken.

De doornen, glanzend van karmijn email, zijn daarentegen een hand groot, haast te zwaar voor de dunne twijgen. Soms snijden de kinderen ze af, laten ze als biervilt door de lucht scheren, werpen elkander er lange schrammen mee.

Het gebouw is opgetrokken van rode baksteen. Door staking of sabotage slecht onderheid, begon het na een jaar al te verzakken. Bij de hoek die het meest vooraan in mijn gezichtsveld ligt, ziet men de muur duidelijk naar buiten buigen, of een kolossale luchtbel er elk ogenblik uit kan breken. Dat gedeelte is buiten gebruik gesteld. De Fokke Simonszschool kan nog maar enkele klassen tellen. De ramen zijn met verschillend geverfde, schilferende planken dichtgespijkerd. Zware cederstammen, schoor tegen de gevel geplaatst, verminderen de dreiging die over dit dode deel ligt, geenszins. Soms klimmen jongens langs de palen omhoog en laten zich er dan weer afglijden.

Voor zover ik zien kan zijn in het hele gebouw de vensters door verzakking ruitvormig verwrongen; met houten wiggen heeft men ze weer sluitend gemaakt.

In de hoeken van het vierkante plein zijn grote zandbakken, voor elke school één. Ik kan er maar drie zien. De vierde immers moet schuin tegenover mij liggen; de derde ligt achter een schutting die de terreinen van de Reyer Anslo- en de Fokke Simonszschool scheidt – waar, tussen de schooltijden, de jongens stenen tegenaan en overheen gooien. Behalve de officiële zandbakken in de hoeken, zijn er dan ook vele kuilen in de bestrating, waar zij de stenen opgebroken hebben; alles is altijd met zand bedekt. Iedere maand komen arbeiders en plaveien de binnenplaats opnieuw. Maar het zand schijnen zij niet te kunnen aanvullen. Het niveau daalt steeds, de rioolbuizen, de buizen van waterleiding en gas, de elektrische kabels die de stofwisseling van het gebouw in stand houden, liggen als dikke aderen over het plein; zij verdelen het, wanneer het geregend heeft, in ondergelopen polders. Nog verder zal het niveau dalen. Tot de palen waar het gebouw op staat eruit opsteken, tot de wind onder het gebouw kan blazen, tot de leerlingen in de palen naar boven moeten klimmen als de scholen aangaan.

Het rustigst kan ik mijn ogen over alles laten dwalen tussen negen en twaalf en twee en vier. Niemand is er dan en toch hangt alles vol leven en geluid. Ik hoor twee klassen zingen, ieder een ander liedje; de ene houdt op, de andere gaat nog door. Spreekkoren zeggen de tafels van vermenigvuldiging. Dan gaat de bel. Het lawaai zwelt aan. Het gebouw kan het niet meer bevatten. Juist bijtijds worden de deuren opengezet en het plein wordt met kinderen bespat. Maar vóór het zover is, ben ik de keuken al in gevlucht; ik sta met mijn rug naar het raam, ik [afgebroken]

De eerste dagen ben ik gebleven en heb gekeken, ver over de leuning naar voren gebogen. Ik voelde een lichte aandrang naar beneden te storten, de armen wijd als een meeuw, maar ik heb mij stevig vastgeklampt en het kon niet gebeuren. Trouwens, niet omdat ik zou vallen, hield ik mij vast. Door de hand als een groetende Kirgies op navelhoogte te houden, kan ik net zo snel stijgen of vallen als ik wil. Dit doe ik echter hoogst zelden, want ze zouden mijn geheim ontdekken en dan was ik niet meer alleen. Ik bleef dus op mijn balkon en ik keek. De bakstenen vlogen heen en weer. Soms rinkelde een ruit. De onderwijzers hadden zich voor de poort geposteerd, opdat niemand ontsnappen kon.

Hun nameloze vodden fladderden om deze allerarmste kinderen. Dat het kleine mensen waren, viel nauwelijks nog te zien. Zij balden zich samen tot vaste klompen, meestal in de kuilen tussen de opgezwollen aders van het plein; zij vochten als insecten. Slechts enkelen konden zich boven op een dijkje in evenwicht houden.

Als het vechten begon te vervelen, trad een schifting in. De weeskinderen met de zwarte capes zonderden zich af voor hun droeve spelletjes, de anderen vormden één menigte. In het midden daarvan stond een jongen die anders was dan de rest, op geen der vier scholen ging een tweede jongen die op hem leek. Zijn haren werden hem uitgerukt, in zijn witte gezicht vormden zijn ogen rode wakken van ontzetting. Wat deed deze jongen op die school? Hij huilde, maar zij lieten hem niet met rust. De onderwijzers dachten er niet over hem te hulp te komen, zij bleven glimlachend toezien, rokend uit stenen pijpjes. – Uit een van zijn oren liep bloed. Wat hij riep kon ik niet verstaan, al kon ik ook het gebrul van de scholen niet horen. Alles speelde zich af in mijn eigen atmosfeer van hoog suizen dat de adem inhoudt. Dit spel duurde totdat de bel weer werd geluid. De kinderen dromden het gebouw binnen, het laatst de jongen, met haast geen kleren meer aan zijn lijf, al was hij ook op het verlaten plein heen en weer blijven hollen om nog zo veel mogelijk bij elkaar te zoeken. – Ha, die belabberde jongen! Als ik mij niet had beheerst en mij bij de bende daarbeneden had gevoegd, hij zou niet eens de school meer hebben kunnen binnengaan! Ik had mijn arm tot de oksel in zijn strot gestoken en hem binnenstebuiten gekeerd als een handschoen.

Elke dag kwam hij in nieuwe kleren op school, verband om zijn wonden; telkens weer werden zijn kleren aan flarden gescheurd en scheurden zij het verband van hem af. Wanneer de scholen eindelijk waren ingegaan, zweefden nog lang wolken zand boven het plein en de wind blies er bloederige watten en repen gaas doorheen.

Toch wist ik dat hier onrecht plaatsgreep en ook ben ik niet altijd zo laf geweest te vluchten voor dit schouwspel als een weekhartige Romein die het op het amfitheater van de arena niet langer kan uithouden.

Een der eerste keren al ben ik over de balustrade van mijn veranda gestapt en langs de tere, ijzeren brandladder die langs alle verdiepingen loopt, afgedaald. Ik kwam in het smalle laantje, waardoor men langs de binnenzijde van ons huizenblok rond kan lopen. Het is van het schoolplein gescheiden door een schutting waarop glasscherven zijn gemonteerd.

De veranda’s der benedenburen zijn voor het grootste deel met oud glas en kippengaas tot armzalige serres verbouwd. Er hangen houten trappen uit naar smalle, beschimmelde tuintjes die vol fietsen staan.

Mijn benedenbuurvrouw was bezig de was te doen. Zij zag me niet en toen ik riep: ‘Moet dat nu zo doorgaan, heeft u er dan helemaal geen erg in?’ keek zij een ogenblik op en boog zich daarna weer over de wasmachine die haar in dichte stoomwolken hulde. Ik ging verder, maar nergens zag ik mensen die, als ik, geroerd waren door de hel achter de schutting, terwijl zij toch ongetwijfeld het gillen en brullen horen konden.

Eindelijk kwam ik bij een oude man, die midden in zijn tuintje (hij vulde het bijna geheel) op een rieten stoel zat te lezen. In het voorhuis houdt hij een sigarenwinkel en zodoende kent hij mij en weet hij van mijn kwaal. Toen ik aan hem dan ook hetzelfde vroeg als aan de anderen, zei hij niets terug, knikte alleen met zijn hoofd en schreef iets op de rand van de krant waarin hij las. Het stuk waarop hij geschreven had, scheurde hij eraf en gaf het mij.

Ik las… Met de snipper die fladderde in mijn hand als een gevangen vlinder, rende ik terug, de ladder op. Ik wist het nu, ik wist het, ik wist nu alles. Dezelfde kinderen, dezelfde school. ‘Er is niets aan te doen, het duurt nu al twintig jaren zo,’ schreef de sigarenwinkelier.

Het is twintig jaar geleden. Alles is zózeer hetzelfde gebleven, dat iemand die het twintig jaar geleden had gezien het niet herkennen zou, omdat het geheugen alles verandert.

Alles ziet er nog precies hetzelfde uit! De mode heeft op de vodden der allerarmsten geen invloed. Het is dezelfde school, het zijn dezelfde kinderen. En die jongen zoals er geen andere op geen der vier scholen gaat?

Ik werd gebracht door mijn vader, maar hij moest onmiddellijk weer terug; altijd had hij het druk met zijn armenpraktijk.

In het speelkwartier werden ijzeren schoppen uitgedeeld, waarmee wij graven mochten in de zandbak. Plotseling floot een onderwijzer op een grote sleutel. Wij moesten allen uit de zandbak komen en werden in een rij opgesteld met ons gezicht naar de muur van de school. Twee jongens waren in gevecht geraakt en de ene had de andere met zijn schop neergeslagen. Achter mijn rug hoorde ik de ziekenauto, die door de poort het plein was op gedraaid, wegrijden.

Ik schonk er weinig aandacht aan. Van het gevecht tussen de twee jongens had ik niets gezien, nog onbewust van mijn genade. Ik koesterde slechts één gedachte: niet zo dicht bij de muur te komen dat een der dorens van de rozenhaag mij grijpen kon. Een jongen die naast mij stond, fluisterde mij allerlei vieze woorden toe, die hij mij wilde leren. Een ervan begreep ik niet; ik ben het nu vergeten.

Die middag kwam het hoofd der Reyer Ansloschool (ikzelf ging op de Fokke Simonszschool) onze klas binnen. Zijn gezicht had de kleur van gerookte zalm, waarop zijn blonde baardstoppels zout strooiden. Hij maakte geheimzinnige gebaren met dikke handen en zette uiteen dat er een groot ongeluk was gebeurd maar niemand was er tot dusverre geweest die gezien had hoe het was gebeurd, wie het had gedaan. – Mijn hand vloog omhoog. Want niemand wist, maar ik… Ook ik had niets gezien, maar ik wist. Met een stralenkrans van waarheid om mijn hoofd liep ik op hem toe. Hij nam mij mee. Buiten de klas, de deurknop nog in zijn hand, boog hij zich over mij en vroeg: ‘Als je hem zag, zou je hem kunnen aanwijzen?’

Van wie anders dan van mij zou men kunnen verwachten dat hij de waarheid aan het licht zou kunnen brengen? Men kende mijn vader immers, alle onderwijzers wisten toch wie hij was?

Naast de man die ik leidde, liep ik door de schemerige gang waarvan het eind niet te zien was, waarvan één zijde alleen uit smalle, lichtgroene deuren bestond. En de aandacht van ieder in dit gebouw was geconcentreerd op mij, want ieder wist immers dat de schuldige nog niet was gevonden; ieder wachtte het komen van de waarheid. En daarom werd in alle klassen hetzelfde lied gezongen. De gedempte muziek wisselde van deur tot deur in sterkte; het leek of zij door mijn hart in mijn hoofd werd geperst.

Wij kwamen in het hoge centrum van het gebouw waar vier trappen cascadegewijs naar beneden stortten; bij elke school hoorde er een. Uit vensters, onzichtbaar zo hoog, vloeide er lichtgroen diepzeelicht over.

En wij stegen, wij bestegen de ene trap na de andere, wij waren zo eenzaam als op de wand van een krater. In vele klassen kwamen wij, maar er was geen enkele jongen die mij beviel en zodoende zag ik de schuldige niet. Nieuwe trappen bestegen wij, weer kwamen wij op een platform van waaruit zich duistere gangen in het gebouw boorden. Steeds hoger wilde ik, hoger. Ik moest toch eerst het geheim van het diepzeelicht hebben doorgrond, want het was verboden te komen in een gang die niet naar je eigen klas voerde en dus was ik nog nooit zo hoog geweest.

De bovenste gang bleek lager te zijn dan de andere, het licht was er wit, niet groen meer, zoals wit door dik glas gezien groen, door dun echter slechts wit is. De zoldering van de gang was eigenaardig gegolfd, als bestond zij uit bevroren golven.

De klas aan het eind van deze gang.

Ik wist dat ik hier zou vinden. De kinderen zaten roerloos naar mij te kijken, de armen voor de borst. Ik stond ervoor, tussen de onderwijzer en het hoofd van de Reyer Ansloschool in. En ik wees zonder te spreken. Twee jongens stonden tegelijk op uit de bank waar zij zaten. Ik koos een doodsbleke jongen met rood krullend haar. Hij kwam naar voren en ontkende met koortsige wangen. Ik kon gaan. Alleen moest ik terug, dwars door het zingen dat nu varieerde van klasdeur tot klasdeur, dwars door de spreekkoren der tafels van vermenigvuldiging die alle gangen vulden of ik niet bestond. Want men had mij niet erkend.

Alleen stond ik boven aan de trap. Er waren ineens veel meer trappen, het was een trechter met geribbelde wanden waaraan ik stond. Toch voerden alle trappen naar beneden en met toegeschroefde keel begon ik af te dalen, mijn hand aan een koperen leuning waarin om de meter een scherpe punt was geschroefd opdat de jongens er niet langs konden glijden. Ik zag de grote bel hangen die om de drie kwartier werd geluid. Ik zag alles, heel het geraamte van het koraalrifachtige gebouw. Van een grote klok vormden de wijzers één dwarse streep. Ik daalde af in een gracht van ammoniakachtige stank die door de benedengang stroomde. Ten slotte kwam ik weer langs de muur die enkel uit groene deuren bestond, een eindeloze rij deuren. Op de plaats van het bovenpaneel zaten er kleine doffe ruitjes in die haast alle gebarsten of gebroken waren.

Met grote voorzichtigheid keek ik om mij heen. Er was niemand. Zelfs leek het een ogenblik of er overal in het gehele gebouw stilte viel. Toch kon ik mij niet bedwingen. En een der klassen begon te zingen, een droefgeestig liedje over een roodborstje dat aan het raam tikte want het kon niet binnen komen en het was winter; al op mijn vierde jaar had ik dit liedje geleerd. En ik trok een willekeurige deur open. Meteen werd het helder licht waar ik stond. Ik keek naar wat er [afgebroken] maar ik zou twintig handen nodig gehad moeten hebben om mij dit uiterste afgrijzen van het lijf te houden. Daar stond een troon van wit porselein en aan de voet ervan kronkelden papieren stroken in een gele plas, onnoembaar besmeurd. Alles was besmeurd en beklad, doodstil, maar van dat soort stilte waarin een zeer kort geleden tot stilstand gekomen beweging nog bezig is in straling over te gaan – en daar stond de zetel gereed voor wie de heerschappij over dit slangenrijk aanvaarden wilde.

De hele muur liep ik langs en ik trok alle deuren open. Alle deuren liet ik openstaan, overal zag ik hetzelfde walgelijke. Ik had nooit geweten dat dit lijden bestond.

Alleen met zingen werd ik vooraan geplaatst, omdat ik de enige was die een stem had. De onderwijzeres sloeg de maat, zij keek ver over mijn hoofd heen naar de anderen, maar ik was de enige die zong; de anderen deden slechts hun monden ritmisch open en dicht. Maar als het uur zingen afgelopen was, moest ik opstaan en achter in de klas plaatsnemen naast de Oostenrijkse jongen. Zijn gezicht was bleek als een groezelig laken. Hij stonk altijd naar urine; onophoudelijk droop er zweet langs zijn ’s winters en ’s zomers blote knieën; hij liet natte plekken na waar hij liep; zijn schoenen stonden altijd vol water. Op vele plaatsen kwam zijn vel door zijn kleren; de strepen vuil op zijn goed werden op zijn huid voortgezet. Zijn nagels, zacht van vocht, sleten af als de hoeken van oude boeken. Hij droeg een brede riem op zijn broek; broek en riem waren beide van zijn vader geweest. In het koperen slot van de riem was een adelaar gegraveerd met een spreuk eromheen die niemand begrijpen kon, behalve ik. Seid einig, einig, einig.

Hij martelde mij elke minuut met het vreemde woord dat ik niet bevatten kon. Hij tekende op de bank wat het beduidde, altijd dezelfde tekening maakte hij. De anderen hoorden dat ik het niet begreep, zij sneden de tekening met hun messen in mijn lessenaar. Ik begreep het niet. De meisjes hoorden dat ik het niet wist, wat het woord betekende. Na schooltijd renden zij mij achterna, gierden het woord in mijn oren, bleven staan in portieken en riepen om de hoek: ‘Kom eens hier; wil je het zien?’ – Ik keerde mij niet om, ik had het al duizend eeuwen gezien. Ik wist niet wat het betekende, doordat mijn oorsprong op aarde geen parallel kan vinden.