FIDAN EKIZ

Alles begint
en eindigt
met familie

Uitgeverij Podium
Amsterdam

Deze columns verschenen in eerdere vorm in Algemeen Dagblad tussen januari 2017 en januari 2019. In enkele stukken zijn fragmenten verwerkt van columns die eerder verschenen in Vrij Nederland.

© 2019 Fidan Ekiz

Omslagontwerp Roald Triebels

Foto omslag Frank Ruiter

Verzorging e-book Coco Bookmedia

ISBN e-book 978 90 5759 950 7

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, februari 2019

www.uitgeverijpodium.nl

Voorwoord

Om en om vullen we het teiltje met water. Doekjes en handdoeken worden uit de ladekasten getrokken. In de gang bots ik tegen mijn zusje op. Water op de vloer. Ze schiet terug de badkamer in om meer te halen. Zonder woorden. We kijken elkaar niet aan. Misschien om de angst in elkaars ogen te vermijden. Ik probeer het nachthemd van mijn vader uit te trekken. Zijn lijf is gloeiend heet. Hij spartelt. Ik heb zoiets nog nooit gezien. Mijn handen trillen.

‘Scheur het gewoon open!’ roept mijn moeder. ‘Uit dat ding!’

Voor het eerst hoor ik de paniek in haar stem. Mijn vader kijkt verschrikt voor zich uit en maakt aanstalten om op te staan. We draaien zijn benen naar de zijkant van het bed, en proberen hem overeind te helpen. In één beweging tilt mijn moeder hem op. Loodzwaar door al het opgehoopte vocht in zijn lijf. Haar armen houdt ze om zijn middel geklemd. Hij legt zijn hoofd op haar schouder. Zo staan ze voor het raam in de woonkamer. Buiten komt de zon bijna op.

Het duurt een paar seconden, maar het was genoeg om op mijn netvlies te branden. De angst in zijn ogen, en de wanhoop in die van haar. Later begrijpen we pas dat het terminale koorts was. Het begin van het einde.

Ik groeide op in een wereld die ver van Nederland afstond. Dat begrepen we destijds niet. Als kind denk je daar niet zo over na. Wat anders was voor mij, mijn zussen en broertje, gold ook voor de kinderen in onze omgeving. We groeiden op in arbeidersgezinnen, zaten op zwarte scholen, spraken thuis Turks. De meesten kinderen zoals ik volgden koran- en Turkse lessen.

Onze vaders werkten in het Botlekgebied. Ze kenden elkaar allemaal, net zoals onze moeders. En in de zomer gingen we met de auto naar Turkije om familie te bezoeken. In mijn wereld leefden veel gezinnen met de koffer op de overloop. Misschien gingen we op een dag wel terug. In veel huizen zag je meubels waar het plastic niet vanaf was gehaald. Vaak omdat Nederland als een tussenstation werd gezien, maar ook omdat zuinigheid was geboden. Wanneer ik afstandsbedieningen in plastic zie, denk ik meteen aan die tijd. Iedereen had ze. Veel geld was er niet.

Mijn vader werkte dag en nacht als lasser bij de scheepswerf van Verolme. Mijn moeder werkte als schoonmaakster. Het was niet genoeg. Totdat mijn zus en ik gingen werken, leefden we heel sober. We kochten onze kleren in een tweedehandswinkel. We hadden vaak problemen met het betalen van ons schoolgeld. Schoolreisjes waren altijd spannend. Konden we mee of niet. En dan moest er nog zakgeld, brood en drinken mee. De dagen ervoor was ik altijd misselijk van de stress. Trakteren op verjaardagen deden we met een rolletje Mentos. Iedereen eentje.

Als ik nu hoor over leerlingen op Rotterdam-Zuid die niet meekunnen op schoolreisjes, omdat hun ouders dat niet kunnen betalen, besef ik weer waar ik vandaan kom. ‘We leefden die eerste jaren in Nederland echt in armoede’, vertelt een vriendin van mijn moeder. Onze ouders wilden het beste voor ons, maar moesten zelf ook zien te overleven. Ze waren nog piepjong, hadden financiële zorgen en misten hun familie. Het was niet meer dan logisch dat mijn zus en ik met vijftien jaar begonnen te werken naast school. Zo konden we in elk geval onze eigen kleren en school betalen. En sparen voor onze studie.

Buiten schooltijd voetbalden we op straat en organiseerden we playbackavonden bij elkaar thuis. Om de financiële zorgen, de heimwee en de onzekere toekomst te vergeten, werden vaak Turkse feestjes en filmmiddagen georganiseerd door onze ouders. Ik leerde de Turkse cinema en literatuur kennen. Tegelijkertijd ontdekten we Nederland. De Turken waren fan van Den Uyl, Joop van Zijl en Fred Emmer, het koningshuis. Elk jaar keken we plichtsgetrouw naar het songfestival. De mooiste vriendschappen ontstonden zo. De meeste voor het leven. Het was een mooie tijd.

Ik zie onze ouders nog zo voor me. Jong, levendig, in die kleurrijke jarenzeventigjurken. De mannen met lang haar, overhemden met lange puntige kragen, spijkerbroeken met wijde pijpen. Dat achter dit beeld ook verhalen scholen over het statusverlies bij de mannen die bezweken onder hun verantwoordelijkheid en huwelijken die op de klippen liepen, ontdekte ik pas later.

Toen onze Nederlandse leeftijdsgenoten gingen stappen en vriendjes kregen, begreep ik hoe meisjes binnen de islamitische gemeenschap werden beperkt in hun vrijheid. De sociale controle was verstikkend. Veel erger dan wat we kenden uit het land van herkomst. Mensen praatten elkaar angst aan. Dochters moesten worden beschermd worden tegen het ‘slechte pad’. Zolang we in het dorp bleven, kwam het goed.

Mijn eerste stapavonden vonden overdag plaats tijdens de zogenaamde spijbelfeestjes. Tout allochtoon Rotterdam kwam dan samen in een discotheek als Colors. Ik weet niet meer hoe vaak ik meisjes de club uit zag rennen, omdat ze hun broer of een jongen uit de buurt hadden gezien. Voor de jongens golden geen beperkingen.

Sommige meiden met wie ik opgroeide in Rozenburg trouwden op jonge leeftijd om zo de restricties thuis te ontvluchten. Meisjes uit een seculier nest, onder wie mijn zussen ik, wisten zich te bevrijden. Onze ouders trotseerden de roddels en zetten zo samen met anderen de stappen naar emancipatie. Daar waar onze ouders niet konden helpen, kregen we een uitgestoken hand van leraren, leraressen, buren.

Hoe vaak heb ik niet gedacht aan hoe anders mijn leven had kunnen zijn. Dat ik op jonge leeftijd gehuwd had kunnen zijn, zoals sommige jeugdvriendinnen, hier of in Turkije, dat ik niet had gestudeerd, dat ik al de mensen in mijn leven niet had ontmoet, dat ik nooit had gereisd, dat ik niet de keuze had gehad in welke god ik wilde geloven en wie ik wilde worden. Wij vochten ons vrij én hoefden daar niks voor op te geven. Sommige vriendinnen offerden noodgedwongen de band met hun familie op.

Ik zeg altijd dat ik mijn ouders zoveel dank verschuldigd ben. Zij hebben de koers van mijn leven bepaald. Daarom neemt mijn familie zo’n belangrijke plaats in in mijn werk. Wij maken deel uit van een voortgaande migratiegeschiedenis. In deze positie is het onmogelijk om aan de zijlijn te staan als toeschouwer. Ik zie het als mijn plicht om mijn stem te laten horen. Tegen polarisatie, tegen racisme, voor inclusiviteit. Door de jaren heen ontdekte ik dat dat alleen niet genoeg is. We hebben vrijdenkers en een hervormingsbeweging nodig binnen de islam.

Taboes en dogma’s moeten doorbroken worden. De obstakels zijn groot. Identiteitspolitiek, de angst om te kwetsen, de angst om verstoten te worden en de angst om islamofoob genoemd te worden, frustreren de vooruitgang. Wij groeiden op met het idee dat we het land of de gemeenschap werden uitgezet als we ons uitspraken. Je kritisch uitspreken over integratie en de islam werd en wordt gezien als verraad. Ook door mensen buiten de gemeenschap, zoals regressief links, die hervormers juist zouden moeten steunen.

Je bent voor ons of tegen ons. Daartussen zit een wereld waarin de stenen gelegd kunnen worden voor verandering. In Turkije en zelfs in de Arabische wereld zie ik dat intellectuelen wél begrijpen dat het wijzen op de gevaren van de politieke islam geen aanval op moslims is.

Emancipatie moet worden aangestuurd door progressieve mensen uit de eigen groep die dapper de weg banen voor de anderen. Die pleiten voor hervorming binnen de islam, rechten voor de moslimvrouw, misstanden binnen de gemeenschap. Dit is een lang proces dat geduld en vastberadenheid vraagt van de wegbereiders in de voorhoede. Zij verdienen alle steun.

Met de dood van mijn vader verloor ik mijn klankbord en kompas. Een wijze man die altijd de nuance opzocht. ‘Niks is alleen zwart of wit.’ Hij vond Nederland verhard en pleitte voor dialoog, tolerantie en verandering. Maar niet alleen van een kant. Hij was een liberale moslim en een seculier in hart en nieren. Gelovig en tegelijkertijd kritisch op de politieke islam. Hij was het met me eens dat moslims de aanslagen harder mogen veroordelen. ‘Of ik als moslim de straat zou opgaan? Ik zou vooraan lopen.’ Hij was nooit een slachtoffer. Altijd mijn held.

Van niets heb ik zoveel spijt als die laatste nacht. Ik viel in slaap. Zijn zware ademhaling stelde me gerust. ‘Hij slaapt. Geen pijn.’ Mijn moeder deed geen oog dicht. Al zo lang niet. Ze bad en bad. ‘Hij kan me horen.’ We hadden er nog een discussie over gehad. Waarom werd er gebeden, hij was er toch nog. ‘Zo maak je hem bang.’ Nee, dat deed ze juist niet. ‘Dit is wat hij zou willen.’

Ze had gelijk. Dit had hij gewild.

Mijn zus wekte me. Ze zei niks, hield alleen mijn arm vast. Ik voelde me zo klein, zo kwetsbaar. ‘Kom mee.’ Ik sprong overeind en liep achter haar aan naar de woonkamer. De zware ademhaling was gestopt. ‘Ik weet het niet. Ik weet het niet,’ bleef ze herhalen. ‘Baba,’ fluisterden we. ‘Baba?’

Overheidsbezoek

Mijn moeder doet open. Helemaal opgedoft en met hooggetoupeerd kapsel. Ook mijn vader ziet er puik uit. Door een wolk van haarlak loop ik door naar de keuken. Op de eettafel staan allerlei Turkse lekkernijen die mijn moeder heeft klaargemaakt. ‘Krijgen jullie hoog bezoek?’ vraag ik.

‘Er komen mensen langs van de gemeente voor een enquête,’ zegt mijn moeder. Het gaat om een jaarlijks huisbezoek bij ouderen van vijfenzeventig jaar en ouder in Rotterdam. Een van de middelen die de gemeente inzet om eenzaamheid in de stad te bestrijden.

De deurbel gaat. Twee jonge vrijwilligers, Ibrahim en Sinem, schudden ons de hand en nemen plaats op de bank in de woonkamer. Mijn vader zit naast Sinem, licht naar haar toe gedraaid, klaar om de vragen in ontvangst te nemen. Hij is volledig geconcentreerd. Voor mijn ouders is zo’n overheidsbezoek een waardige gebeurtenis.

‘Meneer, krijgt u hulp bij het opstaan en aankleden?’ vraagt Ibrahim.

‘Hulp? Bedoel je subsidie?’

We schieten allemaal in de lach. Hulp heeft hij niet nodig en eenzaam voelt hij zich al helemaal niet met vier kinderen die in de buurt wonen en regelmatig over de vloer komen. Ibrahim vraagt welk cijfer mijn vader zou geven aan hoe tevreden hij is.

‘Een tien.’

Mijn ouders mogen zich gelukkig prijzen. Ruim de helft van de Rotterdamse ouderen voelt zich namelijk eenzaam. ‘Een keer moest iemand huilen, omdat ze al zo lang geen bezoek had gehad,’ vertelt Sinem. Door ouderen op te zoeken, probeert de gemeente inzichtelijk te maken hoe het met deze mensen gaat. Als er sprake is van (gevoelens van) eenzaamheid en/of sociaal isolement, dan worden hulp en zorg ingezet.

Nadat we afscheid hebben genomen van Ibrahim en Sinem ruimt mijn moeder de onaangetaste tafel op. Ze oogt geraakt door wat ze vanmiddag allemaal heeft gehoord. Mijn vader staat met zijn handen in zijn zakken uit het raam te staren. Dan draait hij zich om naar mijn moeder: ‘We moeten een bedankkaart sturen naar deze mooie, jonge mensen en de gemeente.’

Hangjongere

Mijn zus belt. Sinds een paar maanden woon ik pal naast haar.

‘De buren zeiden dat ze je veel hadden gezien de laatste tijd.’

‘O ja joh? Waar? Op tv, in de bladen, in de krant?’

‘In de Jumbo.’

‘O.’

‘Ze zeiden dat je daar wel heel vaak bent.’

‘Welnéé.’

‘Fidan, negen van de tien keer als ik je spreek zit je of op de fiets naar de Jumbo, je bent ín de Jumbo of je rijdt er net weg. Het is je tweede Centraal Station geworden.’

Voor mijn werk reis ik veel met de trein. Ik ben verslaafd geraakt aan Station Rotterdam Centraal. Een kleine wereld waar je kunt eten, drinken, shoppen én werken in de Stationshuiskamer. Een plek waar iedereen je kent en je naam weet. Het liefst hang ik er uren rond. Ik moet bekennen dat ik dezelfde verslaving heb ontwikkeld voor onze Jumbo op Zuid. Mijn god, besef ik geschrokken. Ik ben een soort oude hangjongere.

Plots besluit ik ermee te stoppen. Het wordt een zware dag. In gedachten stap ik wel tien keer op de fiets naar de Jumbo om iets te halen wat ik niet nodig heb. Ik doe het niet.

De volgende dag ben ik er nog stikchagrijnig van. Eén troost: ik moet naar een afspraak mét de trein. Eenmaal op het Centraal Station voel ik me al veel beter. Monter wandel ik naar mijn eerste stop. Starbucks. ‘Een white Americano graag!’

De verkoper begint een praatje. ‘Jij bent toch onlangs weer in Rotterdam komen wonen? Hoe bevalt het? Ben je erg druk met schrijven?’ Demonstratief krabbelt hij op mijn koffiebeker: ‘Ik weet hoe je heet.’

Een kwartier later is mijn naam nog steeds niet geroepen.

‘Maar uw koffie staat er allang,’ zegt een verkoopster. ‘Een White Americano, toch?’

Ik draai de beker om en lees ‘Ebru’. ‘Wát? Maar ik ben Ebru Umar niet!’

Ze kijkt me aan met een blik die haar gedachten verraadt: al was je de paus, who cares. Ze zegt iets anders: ‘Onze excuses, mevrouw.’

Ik wil rennen. Heel hard. Naar de Jumbo.

Kruiwagens

Met mijn zus en twee vriendinnen hebben we een oud-onderwijzeres die ziek is een bos bloemen en een kaartje gestuurd om te laten weten dat we aan haar denken. Een dierbare vrouw die een stempel heeft gedrukt op wie ik ben geworden. Ik koester ze, deze mensen, de kruiwagens die zoveel invloed hebben gehad op mijn leven. Juffen, meesters, docenten, buren. Zij staken een hand uit op momenten dat mijn ouders even niet wisten hoe ons verder te helpen.

Gastarbeiderskinderen zoals ik werden vaak aan hun lot overgelaten door onwetende ouders die de Nederlandse taal niet beheersten. Wanneer ik noodgedwongen meeging naar mijn eigen ouderavonden om te vertalen, stelde mijn juf of mijn meester ons op ons gemak. De spagaat waarin ik me begaf, tussen twee werelden, werd gezien en begrepen. Voor een kind en zijn zelfvertrouwen is dat belangrijk.

Op de middelbare school begeleidde de decaan mij stapsgewijs bij mijn inschrijving op de School voor Journalistiek. Thuis kon ik er niet over praten. Studeren werd zeer gestimuleerd, maar mijn ouders hadden geen idee van de studierichtingen. Toen ik mijn diploma behaalde, kreeg ik van een lerares mijn eerste typemachine. Ik zal nooit vergeten wat ze zei: ‘Geen nieuwe weliswaar, maar hier kun je alvast op oefenen.’

In mijn propedeusejaar had ik het zwaar. Voor het eerst ondervond ik een achterstand op klasgenoten. Vooral op het gebied van taalgevoel en algemene basiskennis. U wilt niet weten hoe oud ik al was toen ik erachter kwam dat met ‘Appie’ de Albert Heijn wordt bedoeld.

‘Je hebt de klok horen luiden, maar je weet niet waar de klepel hangt,’ zei een docent. Hij bemoedigde mij, tot de eindstreep.

Toen ik voor het Rotterdams Dagblad naar de Turks-Iraakse grens werd gestuurd om verslag te doen over de inval in Irak, overhandigde de buurman mij bij terugkeer een plakboek met al mijn artikelen.

Gisteren kregen we een bericht van onze oud-onderwijzeres. Ze schreef dat ze ontroerd was en moest huilen toen ze onze bloemen ontving: ‘Ik zal altijd, maar dan ook áltijd trots op jullie zijn.’

Weer die liefdevolle en warme hand.

Hellemaassluis

Mijn vader is slechthorend, maar hij verdringt en ontkent dit. Het gehoorverlies begon enige tijd geleden. Ouderdom. Hij hoort ons alleen nog als we heel hard tegen hem praten. Een hoortoestel weigert hij. ‘Ik ga niet met een koelkast aan mijn oor rondlopen!’ Hij lijkt zich ervoor te schamen.

Als weinig spraakzame man die erg op zichzelf is, wist hij goed te camoufleren hoezeer zijn hoorvermogen verder is afgenomen. Ik ontdekte dit tijdens onze samenwerking voor een Turks kookboek dat ik heb geschreven. Ik kan namelijk niet koken. Mijn vader, die de lekkerste vleesgerechten bereidt, moest samen met mijn moeder aan de bak. En op de foto.

De fotoshoot vindt plaats in een studio in Zoetermeer. Mijn moeder en ik gaan mee in mijn vaders auto. Zolang hij mag rijden is hij de gelukkigste mens op aarde. Dat geldt andersom helaas niet voor ons. Helemaal niet nu hij een onbekende route moet rijden.

Als blijkt dat hij de aanwijzingen van het navigatiesysteem niet hoort, prevelt mijn moeder haar eerste gebeden. Ik herhaal de aanwijzingen als een luide echo, maar hij luistert niet. Deze keer bewust niet omdat hij het niet wíl horen.

Mijn vader is iemand die zowel Maassluis als Hellevoetsluis ‘Hellemaassluis’ noemt. Als ik vraag welke van de twee plaatsen hij precies bedoelt, zegt hij: ‘Hoe kan je dat niet weten? Jij bent journalist?’ Hij weet het altijd beter.

Wanneer we arriveren bij de studio is hij helemaal uitgeput van de inspanning. Ik zie hoe onzeker en gefrustreerd hij raakt door zijn gehoorprobleem. Toch lijkt toegeven moeilijker. Mijn vader is niet de enige die zich schaamt voor zijn doofheid en het dragen van een hoortoestel. Van alle mensen in Nederland die voor een gehoorapparaat in aanmerking komen, blijkt slechts 20 procent er een te hebben.

Terug in Rotterdam bel ik meteen met een gehoorspeciaalzaak op Zuidplein voor een afspraak. Dan blijkt dat hij niet heeft gereageerd op een landelijke oproep voor een gratis hoortest.

‘Deze keer sleuren we je ernaartoe!’ roep ik. Hij doet weer alsof hij me niet hoort.

Zara en Ali

We leerden elkaar kennen toen ik toevallig hun beautysalon op Katendrecht binnenliep. Al bij onze eerste ontmoeting was ik geïntrigeerd door Zara en haar man Ali. Door hun geestdriftige manier van vertellen, maar vooral door het verborgen verdriet dat ik bij hen ontwaarde.

Zara, 56, die de salon runt, heeft blauwe, wilskrachtige ogen. Ali, 54, een knappe, zachtmoedige man, is kinderarts. Samen zaten ze bij de dissidentenbeweging in het Iran van de jaren tachtig, tijdens het ayatollahbewind van Khomeini. Zara werd twee keer opgepakt, onder meer in 1988, toen massa-executies plaatshadden onder politieke gevangenen. Beide keren werd ze gemarteld en veroordeeld tot de doodstraf.

Ze was begin twintig. Haar vader, iemand met connecties binnen het regime, wist haar vrij te krijgen. Nu nog heeft ze nachtmerries: ‘Ik hoor dat kindje huilen in de cel naast mij, om haar moeder die onder het bloed na weer een martelsessie in de cel werd teruggegooid.’

Ali, die opgroeide met Zara, nam de tweede keer dat ze vastzat een besluit: ‘Als je hier levend uit komt, wil ik de rest van mijn leven met je delen.’