Generatie Columbine

Voor mijn vader en Ezra

© 2019 Hans Klis

Omslagontwerp Rob Westendorp

Beeld omslag Robert Stribley

Verzorging e-book Coco Bookmedia

Foto auteur Anke Meijer

ISBN e-book 978 90 5759 957 6

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, april 2019

www.uitgeverijpodium.nl

VOORWOORD

BAM! Cassie Bernall (17) en Emily Wyant (16) schrikken van de klap boven hun hoofd. Iemand slaat hard met een hand op de tafel waaronder ze nu al een kleine vijf minuten schuilen. Voordat ze zich onder de tafel verborgen, hadden ze wat lawaai gehoord buiten, maar ze maken zich geen zorgen. Een eindejaarsstunt, denken ze. Het is al eind april en de laatstejaars krijgen binnenkort hun diploma uitgereikt. Omdat niemand in de bibliotheek iets kan zien van wat er zich buiten afspeelt, werken Bernall en Wyant gewoon verder. Totdat een gewonde tekenleraar schreeuwend de zaal binnenstormt. ‘Allemaal onder de tafel, nu!’.

Langzaamaan wordt het de scholieren in de bibliotheek duidelijk dat het gerommel dat ze eerder hoorden, geweerschoten zijn. De harde knallen komen steeds dichterbij. ‘Iedereen opstaan!’ horen Bernall en Wyant twee jongens schreeuwen die de bibliotheek binnenlopen. Onder de tafel zien ze weinig van wat er gebeurt, maar ze kunnen het wel raden. Het ruikt naar zwavel, misschien al vermengd met de metaalachtige geur van bloed. Langzaam komen de schoten en de kreten van gewonde tieners dichterbij.

Twee voeten stoppen naast de tafel waar Bernall zich verstopt heeft. Ze is aan het bidden. De jongen naast haar slaat hard op de tafel en zakt op zijn hurken. ‘Kiekeboe,’ zegt hij sadistisch. De afgezaagde loop van een jachtgeweer verschijnt naast Bernalls gezicht. Een flits en een knal.

Bernall zakt in elkaar. Ze is dood. Wyant ziet het gebeuren. Ze is in shock en halfdoof door de knal. De schutter loopt weg. Het is een moment dat de zestienjarige voor de rest van haar leven zal achtervolgen.¹

Columbine

Op 20 april 1999 veranderen twee tieners Littleton, een idyllische voorstad van Denver, in een nachtmerrie. Met pistolen, jachtgeweren en zelfgemaakte bommen richten ze een bloedbad aan. Ze vermoorden twaalf leerlingen en een docent in hun middelbare school, Columbine High School. Het hele land kijkt mee terwijl dit drama zich ontvouwt.

Sinds die dag in april, twintig jaar geleden, wordt iedere nieuwe school shooting* langs de lat gelegd van ‘Columbine’. En dat gebeurt regelmatig. Sinds 1999 hebben een kwart miljoen Amerikaanse jongeren van dichtbij een school shooting meegemaakt. ‘Ik wist dat dit uiteindelijk een keer zou gebeuren hier,’ zegt een verdwaasde huilende tiener in mei 2018 in Santa Fe. Een schoolgenoot schiet acht leerlingen en twee docenten dood. ‘Het gebeurt overal tegenwoordig,’ snikt ze. School shootings zijn geen kwestie van óf, maar van wannéér. Ze lijken een onderdeel te zijn geworden van de Amerikaanse cultuur. Je bent meestal maar een paar handdrukken verwijderd van iemand die zoiets heeft meegemaakt. En dat is vreemd in een samenleving die zoveel geeft om kinderen en hun veiligheid, en die een sterke ‘prolife’-beweging heeft.²

Selectieve maatregelen

Op de hoek van Ninth Street en Fifth Avenue in Brooklyn staat een wit gespoten kinderwagen. Met een fietsketting staat-ie vastgemaakt aan het stoplicht tegenover het lokale Chase Bankfiliaal, naast twee grote groene vuilnisbakken. Het is een plek die ik sinds 5 maart 2018 probeer te vermijden. Dat is bijna onmogelijk. Fifth Avenue is de brede winkelstraat die ik oversteek om naar het kinderdagverblijf van mijn zoon te komen. Het is de straat waar ik in 2013 verliefd word op Brooklyn, nadat ik al head over heels gevallen ben voor Manhattan.

Op 5 maart 2018 stopt de vierenveertigjarige Dorothy Bruns uit Staten Island met haar auto voor het stoplicht op de hoek van Ninth en Fifth. Daarna gebeurt iets wat getuigen omschrijven als een scène uit een horrorfilm. Op vrijgegeven videobeelden van een winkel is te zien hoe de witte Volvo van Bruns langzaam optrekt en door het rode licht rijdt. De auto schiet op wonderbaarlijke wijze tussen de voetgangers door op het zebrapad voor haar. Omdat ze de snelheid opvoert, vermijdt Bruns een botsing met de auto’s die van links en rechts komen, maar haar geluk raakt op bij het volgende zebrapad. Hier rijdt ze vol in op twee moeders en hun kinderen. Bruns sleept de wandelwagen waar een eenjarige jongen in zit tientallen meters mee totdat ze tegen een geparkeerde auto tot stilstand komt. De vierjarige dochter van een van de vrouwen wordt overreden. De twee kinderen overlijden ter plekke. Twee maanden later verliest de zwangere moeder van het meisje ook nog eens haar ongeboren kind.

Bruns pleegt in november 2018 zelfmoord. Ze laat een briefje achter: ‘Ik wil niet meer leven op deze manier.’ De New Yorkse had niet mogen rijden die dag in maart. Bruns lijdt aan multiple sclerose, heeft al vaker last gehad van black-outs, heeft een reeks aan verkeersovertredingen op haar naam staan en is in de weken voor het dodelijke ongeluk betrokken bij kleine botsingen. Op die noodlottige dag in maart kruipt ze langzaam richting het zebrapad omdat ze denkt dat het rode stoplicht bijna op groen springt. Als ze voor de witte streep wil stoppen omdat het nog steeds rood is, trapt ze op het gaspedaal in plaats van op de rem. Kort na het ongeluk wordt ze met twee hersenbloedingen in het ziekenhuis opgenomen.³

Het ongeluk komt hard aan bij mij en mijn gezin. Onze zoon is op twee straten afstand van de rampplek geboren. We kennen de slachtoffers en de families niet persoonlijk, maar deze buurt in Brooklyn, Park Slope, is een hechte gemeenschap. Op straat en in speeltuinen groeten ouders elkaar. We lachen altijd vriendelijk naar elkaar en naar elkaars kinderen. Hier raak je makkelijk aan de praat met volslagen onbekenden, over het weer of de laatste politieke ontwikkelingen. Park Slope is een welvarende diverse wijk vol leraren, schrijvers, acteurs en beroemde nieuwspresentatoren. Het grote aangrenzende Prospect Park, kleiner dan Central Park maar van dezelfde ontwerpers, maakt dit tot een idyllische plek om kinderen op te voeden. Het ongeluk op 5 maart slaat die illusie aan gort. De fora voor ouders uit de lokale gemeenschap die mijn vrouw en ik volgen, organiseren bijeenkomsten om de stress en de plaatsvervangende rouw die de gemeenschap voelt te verwerken.

Nadat de burgemeester van New York, die zelf uit deze buurt komt, een bloemetje heeft gelegd bij het haastig opgezette monument op de hoek van Ninth en Fifth, worden er al snel veiligheidsmaatregelen aangekondigd voor de straten in de buurt.

Die zomer vinden er in Park Slope, maar ook in omliggende wijken als Windsor Terrace en South Slope, uitgebreide wegwerkzaamheden plaats. De witte en gele verkeerslijnen op de straten worden opnieuw getrokken. Eindelijk krijgen fietsers duidelijk afgebakende banen op de lange drukke wegen. De fietspaden lopen voortaan tussen de stoep en de geparkeerde auto’s, in plaats van direct naast het verkeer. De autobaan op Ninth Street wordt smaller gemaakt. Er komen voetgangerseilanden die de oversteek over de weg korter maken. Bochten worden scherper getekend om zo auto’s tot kruipsnelheid te dwingen als ze afslaan en er zijn strengere maatregelen voor het straffen van onverantwoorde automobilisten in de maak, zoals het ontzeggen van de rijbevoegdheid.⁴

Dit ongeluk op Ninth Street en Fifth Avenue raakt me ook om een andere reden. De 6000 kilometer afstand van Nederland heeft me omgetoverd tot een Amerikaanse ouder. Een zogeheten helicopter parent die zijn kind nooit uit het oog verliest. Ik ben een noviet in de religie van het extreem beschermende ouderschap dat hier in de jaren tachtig opkomt. Amerika is een land waar kinderen boven alles beschermd moeten worden voor de gevaren van de echte wereld, zoals daar zijn: vreemden, ontvoerders, verkrachters, moordenaars, kinderlokkers en enge clowns. Het is de norm om kinderen te allen tijde in de gaten te houden. Tijdens mijn eerste bezoekje aan Nederland met mijn zoon realiseer ik me dat ik nog nooit met andermans kinderen heb gepraat zonder er een ouder naast te zien.⁵

De grote keerzijde van de moderne Amerikaanse religie van het ouderschap is dat ouders zwaar veroordeeld worden voor onschuldige vergrijpen. Moeders worden gearresteerd als ze kinderen alleen op straat of in de speeltuin laten spelen, of een paar minuten – met een boekje of kijkend naar een filmpje – in de auto laten zitten om een snelle boodschap te doen. In negentien staten is dat laatste zelfs strafbaar, hoe kort dat boodschappen doen ook zal zijn. Het maakt niet uit wat vaders en moeders zelf als veilig of gevaarlijk inschatten, het draait om wat een andere ouder ervaart als ‘gevaarlijk’ en het zijn meestal andere ouders die de politie bellen. De speeltuin is onderdeel van een mini-surveillancestaat.⁶

Terwijl we in Amerika in de speeltuin met z’n allen ons uiterste best doen om elk mogelijk risico op een buil of schaafplek te beperken, leggen we ons neer bij een veel groter gevaar: vuurwapens.

Het voelt als vanzelfsprekend dat een straat wordt aangepast na een dodelijk verkeersongeluk en dat er nagedacht wordt over een verbod op autorijden voor slechte automobilisten. Als er ziekmakende E. colibacteriën in kroppen sla gevonden worden, dan haal je die uit de handel. Werken airbags niet? Dan moet de autofabrikant die wagens herroepen en het probleem verhelpen. Waarom geldt dit dan niet voor vuurwapens als daar kinderen door sterven?

De avond dat mijn zwangere vrouw in een ziekenhuisbed op Seventh Avenue in Brooklyn ligt te puffen, schiet de tweeëntwintigjarige Austin Newcome in zijn huis in Kingston, North Carolina, per ongeluk de zeventienjarige Blake Turner dood. Hij is met een pistool aan het spelen. Net voordat mijn zoon geboren wordt in de vroege ochtend van 1 april 2016, komt de zeventienjarige middelbare scholier Chad Sokhan Hang om in Long Beach, Californië. Terwijl hij naar huis loopt, schiet iemand hem om onbekende redenen dood.

Na een eerste vermoeiende en verwarrende nacht als kersverse ouders krijgen we op zaterdag 2 april in het ziekenhuis bezoek van vrienden. In Kyle, Texas, blaast dan de achttienjarige Natanaell Bardales zijn laatste adem uit. Voor zijn huis wordt hij door het hoofd geschoten vanuit een voorbijrijdende auto. Was het nog een heerlijk warme en zonnige lentedag toen mijn vrouw en ik het ziekenhuis binnenwandelden, op zondag 3 april blaast een gure noordwestelijke winterwind door de straten in Park Slope als we het gebouw weer verlaten. Ongemakkelijk en in lichte paniek passen we een kinderzitje op de achterbank van de auto van een vriend die ons naar huis rijdt. In York, South Carolina, sterven die dag twee scholieren van dezelfde school door vuurwapengeweld. De een, de jonge moeder E’monnie Dixon (17), als ze tijdens een huisfeest geraakt wordt door een verdwaalde kogel. De ander, Ja’terreon Thorne (17), wordt geraakt door een kogel uit een pistool waar een vriend mee zit te spelen.⁷

In 2016 zijn vuurwapens, na auto-ongelukken, in Amerika de voornaamste doodsoorzaak van kinderen tussen 1 en 19 jaar. De nationale volksgezondheidsorganisatie Centers for Disease Control and Prevention (CDC) telt dat jaar 1637 sterfgevallen ten gevolge van misdaden, door zelfmoord en ‘ongelukjes’. Het hoogste aantal sinds 1999. In Nederland is er geen aparte sterftecijfercategorie voor vuurwapengeweld. Geweld en zelfmoord staan op plaats zes en zeven en maken samen maar een kleine 3 procent uit van het totale aantal sterfgevallen tussen de 0 en 15 jaar. Op nummer twee staat een laag geboortegewicht, na de nummer een: geboorteafwijkingen. De afwezigheid van vuurwapens in de publieke ruimte in Nederland zal daar iets mee te maken hebben. Terwijl de sterfte door ziektes in Amerika terugloopt, neemt die in de categorie vuurwapengeweld toe. 30 procent in drie jaar tijd. Vergeleken met andere rijke landen sterven er in Amerika 37 keer meer kinderen door vuurwapens.⁸

Al sinds het begin van mijn correspondentschap in Amerika verdiep ik me in het fenomeen van vuurwapenbezit. Het fascineert me mateloos, ik ben opgegroeid met een stevig dieet van Amerikaanse B-actiefilms, gewelddadige videospellen en geschiedenisboeken over de Tweede Wereldoorlog. Het was nooit mijn intentie om journalist te worden, ik studeerde voor laborant. Chemicus. Ik heb zelfs lang overwogen om evolutiebioloog te worden. Die achtergrond verklaart waarom ik me in eerste instantie in het wapendebat verdiep door wetenschappers te interviewen. Epidemiologen die vuurwapengeweld bekijken alsof het een ziekte of erfelijke afwijking is: wat gebeurt er binnen een groep proefpersonen als er opeens een vuurwapen in hun leven komt? Wat zijn de risicofactoren voor sterfte onder mensen die vuurwapens bezitten? De academische wereld opent mijn ogen voor de complexiteit van het vuurwapendebat. Mijn reizen door Amerika leren mij omgaan met de dagelijkse praktijk van leven in een land met meer wapens dan inwoners.

Ik kon er voorheen best mee leven dat ik in iedere publieke ruimte de uitgangen in mijn hoofd prentte. Dat ik bij elk bioscoop- of theaterbezoek dacht aan eventuele vluchtroutes of wat ik bij me heb dat ik als wapen kan gebruiken. Ik kon hiermee leven, totdat ik vader werd.

Elke ochtend als ik mijn zoon naar het kinderdagverblijf breng, schiet het wel een keer door mijn hoofd. Wat als? Wat als ik net zoals die ouders in Newtown op de ochtend van 14 december 2012 mijn kind voor de allerlaatste keer een zoen geef? Zoals in Parkland op 14 februari 2018? Of in Olivehurst, Marysville, Dekalb, Columbus, Gladenboro, Austin?

Accepteren is kennelijk beter dan voorkomen

Vanaf het moment dat mijn zoon er is, lijkt er geen einde te komen aan het babyproofen van ons krappe oude New Yorkse appartement. Er moeten stopcontactbeveiligers geplaatst worden in de zestig jaar oude stekkerdozen die allemaal op babykruiphoogte zijn, beschermhoezen over de ouderwetse stoomverwarming die in de winter kokend heet wordt, kinderhekken voor alle ramen en we moeten het kraanwater en de muurverf testen op lood. Het houdt niet op.

‘We geven een ziljoen dollar uit om onze appartementen en auto’s veilig voor onze kinderen te maken,’ zegt Claire McCue. Ik ontmoet de drieënveertigjarige hoogleraar maatschappelijk werk op Hunter College in de lente van 2018 op een kinderfeest in Park Slope. ‘Je let constant op ze. Stikken ze hier niet in? Of daarin? Maar het over vuurwapens en onze kinderen hebben? Ho maar.’ McCue is een alumnus van Marjory Stoneman Douglas in Parkland, de plek waar op Valentijnsdag 2018 zeventien scholieren doodgeschoten worden door een oud-student. McCue, zelf ook moeder, zit die dag gekluisterd aan de buis. Ze kent de gebouwen en de namen die in beeld verschijnen. Haar zussen en hun kinderen wonen in de omgeving van de school. Net als de rest van het land beleeft ze die dag het terugkerende nationale drama van de school shooting. Parkland is de grootste sinds Newton in 2012: de moord op twintig kleuters en zes leraren op de Sandy Hook Elementary School in de staat Connecticut. Niet alleen scholen worden overigens slachtoffer van deze Amerikaanse epidemie van vuurwapengeweld. In de jaren na de schietpartij op Sandy Hook troeven massamoorden zoals die in een nachtclub in Orlando (49 doden) en bij een countryconcert in Las Vegas (58 doden) Newtown af om de eer van dodelijkste daad. Niet alleen scholen worden slachtoffer van vuurwapens. Het zijn ook de gebedshuizen, kantoren en winkelcentra. Samen met misdaden, ongelukjes en zelfmoorden eisen guns ieder jaar zo’n veertigduizend slachtoffers. Dat is hetzelfde aantal mensen dat woont in Wageningen, Middelburg of Zutphen. Stel je eens voor dat er ieder jaar zo’n stad van de kaart geveegd wordt. Geen wonder dat Amerikanen een beetje afgestompt raken door dit geweld. McCue: ‘Dan lees je wie er dood zijn en dan betrap je jezelf erop dat je denkt: gelukkig zijn er dit keer geen kinderen bij.’ Het is precies wat ik denk als 27 oktober 2018 een rechts-extremist in een synagoge in de staat Pennsylvania elf mensen doodschiet, waaronder de zevenennegentigjarige Rose Mallinger. Een van zeven slachtoffers die de Tweede Wereldoorlog overleefden. Een schietpartij in eigen land wordt haar echter fataal.⁹

Na iedere massamoord of school shooting tonen politici hun medeleven in de vorm van thoughts and prayers. Ze bidden voor de slachtoffers en hun families. Jaar na jaar, moordpartij na moordpartij is dat het enige wat ze kunnen of willen bieden. Er wordt een stoelendans gespeeld over de oorzaken van deze gruwelijke daden: geweld in films, videogames, muziek, psychische problemen, de media, onbewapende docenten, te weinig politieagenten, te strenge wapenwetten die vuurwapens uit de handen houden van good guys – actieheldtypes die slechteriken kunnen tegenhouden – of de president die op dat moment aan de macht is.

Dat vuurwapens wellicht een rol spelen in deze tragedies is bijna een taboeonderwerp. Strengere wapenwetten blijven veelal uit. Als Europeaan, als Nederlander, vind ik dat onbegrijpelijk. Als er jaarlijks tienduizenden mensen sterven door vuurwapens is er duidelijk een probleem. Waarom lost Amerika dit niet op door vuurwapens te verbieden? Dat zou het einde betekenen van school shootings. Toch? Waarom blijven Amerikanen zichzelf dit aandoen? Waarom worstelt dit land in de eenentwintigste eeuw nog met school shootings?

Als in het Schotse Dunblane in 1996 zestien leerlingen worden doodgeschoten bij een school shooting, wordt vuurwapenbezit in het hele land verboden (met een kleine uitzondering voor de aan strikte regels gebonden jacht). In Australië is de aanslag op Port Arthur in 1995 de druppel na een decennium vol vuurwapengeweld. Semi-automatische geweren worden verboden en het vergunningsysteem wordt aangescherpt. In beide landen daalt het vuurwapengeweld astronomisch als gevolg van deze wetswijzigingen. De Noorse regering verbiedt, na de moordpartij op het eiland Utoya in 2011, semi-automatische wapens. Nieuw-Zeeland doet dit binnen een week na de aanslagen op twee moskeeën in Christchurch in 2019.

Dat is niet wat er in Amerika gebeurt. Hier bekrachtigt het Hooggerechtshof ondanks vele massaschietpartijen in de afgelopen twee decennia juist dat vuurwapenbezit beter beschermd en zelfs verruimd mag worden. Een wapenverbod zal niet snel of nooit worden doorgevoerd. Niet alleen omdat de wil ontbreekt onder burgers en politici, maar ook omdat het verbieden en confisqueren van 300 tot 350 miljoen wapens van 55 miljoen Amerikanen waarschijnlijk leidt tot een nieuwe burgeroorlog. Welk leger pakt ze af van niet-meewerkende en tot de tanden bewapende burgers?¹⁰

De Amerikaanse mythe, dat vuurwapens onderdeel zijn ‘van de cultuur en geschiedenis’ maakt hun rol in het vuurwapengeweld bijna onbespreekbaar. Komt het onderwerp ‘strengere wapenwetgeving’ wel ter sprake, dan springen voor- en tegenstanders onmiddellijk in hun ideologische loopgraven en gunnen ze elkaar vervolgens geen centimeter meer op het slagveld. De afgelopen decennia is er ondanks talloze school shootings praktisch niets veranderd op het gebied van de wapenwetgeving.

Op scholen oefenen ze tegenwoordig, door het uitblijven van echte maatregelen, wat ze moeten doen als het ergste daadwerkelijk plaatsvindt. Geregeld worden er zogeheten active shooter drills gehouden. Dat gebeurt al vanaf de peuterschool. En het boezemt de ouders die ik ken, met kinderen die al een stuk ouder zijn, angst in. Het levert ook ongemakkelijke opvoedsituaties op. De vierjarige dochter van Park Slope-ouder Claire McCue leert nu al wat ze moet doen als er iemand met een vuurwapen de school aanvalt. ‘Ze zat net twee weken op de basisschool en toen was er een onaangekondigde oefening. Leraren moesten de deuren op slot draaien en de gordijnen dichtdoen. De kinderen werden in een hoek gezet achter een grote ronde tafel die hen uit het zicht moest houden. Zeven minuten lang moesten ze stil zijn. Het was mijn eerste ervaring met dit fenomeen na de gebeurtenissen in Parkland. Dat mijn kind hier al op deze leeftijd mee bezig moet zijn…’ McCue’s stem breekt. ‘Ze was helemaal in de war.’ Kinderen snappen niet waarom en voor wie ze zich moeten verstoppen. Leraren weten niet wat ze hun leerlingen moeten vertellen. ‘Het ergste was dat mijn dochter na afloop boos was op een klasgenoot die van de zenuwen niet kon stoppen met praten tijdens de oefening.’ Hij deed niet wat de leraar had gezegd. ‘Hij was stout.’

De dochter van McCue is een van de minstens vier miljoen kinderen die in het schooljaar 2017-2018 oefenen wat ze moeten doen in het geval dat iemand met een vuurwapen een school aanvalt. Het voedt de angst van kinderen en ouders voor wat er misschien ooit zal gebeuren. Toch zijn deze oefeningen net zo normaal als brandoefeningen. De active shooter drill is de ‘duck and cover’ (wat kinderen in de jaren zestig werd geleerd in het geval van een Russische atoomaanval: onder je bureau gaan zitten) van deze generatie.

Dit is Generatie Columbine. De generatie die opgroeit met de realiteit van school shootings. Hoe kan een samenleving die zo begaan is met het welzijn van haar kinderen dit geweld zo volledig geaccepteerd hebben? Ze babyproofen zich een ongeluk en laten hun kinderen nooit uit hun zicht. Als er kinderen overlijden in een verkeersongeluk dan passen Amerikanen de straatplannen aan. Het verbieden van abortus, het beschermen van ongeboren kinderen, staat hoog op de agenda van prominente conservatieve politici. Maar vuurwapengeweld? School shootings? Dat is een risico dat Amerikanen kennelijk voor lief nemen.

En ik moet dat als Nederlandse ouder ook accepteren als ik in dit land wil wonen. Hoewel onze kinderen nog niet oud genoeg zijn om zonder begeleiding op playdates te gaan, praat ik met bevriende ouders al over de beste manier om een moeilijk onderwerp aan te boren: vuurwapens. De dag komt dat ik moet vragen of die aanwezig zijn in andermans appartement, hoe die zijn opgeborgen en dat ik vervolgens bij mijzelf te rade moet gaan of ik mijn zoon wil blootstellen aan het risico dat hij die in handen krijgt. Want hoe goed opgeborgen een vuurwapen in huis ook is, de aanwezigheid verdrievoudigt de kans dat mensen in dat huishouden overlijden door een ongeluk met een wapen. Ieder jaar sterven er tientallen kinderen door ongelukjes tijdens het spelen met een pistool of jachtgeweer.

De ouders, kinderen, wapenliefhebbers, anti-wapenactivisten, politici en leraren die ik spreek, geven allemaal toe dat school shootings een van de belangrijkste maatschappelijke kwesties is van deze tijd, en dat ze onderdeel uitmaken van de grote structurele problemen van het land, zoals ongelijkheid en racisme. Waarom lijkt de Amerikaanse samenleving het leed van school shootings dan te accepteren alsof het een normaal onderdeel van het leven is? Hoe heeft een samenleving het zover laten komen dat het bewapenen van een groep 3-docente een realistischere oplossing lijkt dan vuurwapens uit de handen van kinderen en volwassenen te houden? Hoe kan het als volkomen normaal gezien worden dat kogelvrije rugzakken kopen bij het back to school-seizoen hoort en scholen rookmachines installeren in de gangen om potentiële school shooters te desoriënteren. Hoe kan het dat na Columbine, en twintig jaar aan schietpartijen met meer van hetzelfde geweld en leed, het probleem nog steeds verre van opgelost is?

Als vader van een Amerikaanse zoon wil ik ook begrijpen wat er misging in de hoofden van die daders die hun eigen klasgenoten, medestudenten en leraren neerschoten. Wat zijn de waarschuwingssignalen voor een school shooting? En hoe kan ik voorkomen dat mijn eigen kind zich tot dader ontwikkelt? Op 27 januari 2018 spoedde een journalist van het lokale Marshall County Daily Online zich naar een school shooting in de staat Kentucky. Al snel bleek de tragedie die ze versloeg veroorzaakt te zijn door haar eigen zoon. Van zo’n nieuwsbericht lig ik ’s nachts wakker.¹¹

Hardleers of never again?

Om de complexiteit van school shootings als fenomeen en de invloed die het heeft op Amerika als samenleving te begrijpen, moeten we beginnen bij Columbine. Op 20 april 1999 leefden Eric Harris en Dylan Klebold in Littleton, Colorado, hun fantasie uit om hun school te terroriseren. Het was niet de eerste school shooting in de Amerikaanse geschiedenis. Toch is deze gebeurtenis een veelbetekenend omslagpunt voor de samenleving, zoals ook de moord van president John F. Kennedy of de aanslagen op 9/11 dat waren. Met Columbine beginnen twee decennia vol angst, onmacht en geweld op scholen, universiteiten en in de huiskamers van Amerikaanse ouders.

De school shooting op Marjory Stoneman Douglas High School in Parkland op 14 februari 2018 lijkt ook zo’n keerpunt te zijn. Deze moordpartij waarbij zeventien mensen omkwamen, veroorzaakt een golf van verontwaardiging door het hele land, maar inspireert de slachtoffers en nabestaanden ook om actie te voeren. Scholieren van Parkland richten de Never Again-beweging op die honderdduizenden mensen op de been brengt bij marsen en demonstraties voor veiligere scholen.

Net zoals bij Columbine zijn de gebeurtenissen in Parkland live te volgen. Dit keer niet alleen via de televisie, maar ook in realtime op social media. Kinderen in de school maken video’s die meteen op Facebook, Snapchat en Twitter rondgaan. Heel Amerika ziet zwaarbewapende agenten schoollokalen gevuld met bange tieners binnenstormen. Huilende kinderen die hun geliefden vaarwel zeggen. De sms’jes naar ouders en vrienden worden met de hele wereld gedeeld en gepubliceerd door grote nationale kranten. En we zien het gezicht van een negentienjarige jongen op televisie: een dader die lijkt op zoveel jongens of mannen voor hem.

Terwijl het gebruikelijke script van thoughts and prayers zich ontvouwt en de Amerikaanse regering geen maatregelen wil nemen tegen wapenbezit, nemen de leerlingen van Marjory Stoneman Douglas het debat over. Never Again, zeggen ze. Generatie Columbine heeft er genoeg van. Genoeg van de angst en stress om ‘de volgende Columbine’ te worden. Genoeg van het begraven van vrienden en familie. Genoeg van het verdriet. En klaar met de status-quo waarin vuurwapens een taboegespreksonderwerp zijn.

Als politici niet willen luisteren naar ons dan is dat prima, zegt een scholier van de Richard Montgomery High School in Rockville tijdens een van de vele demonstraties die na Parkland in het hele land plaatsvinden. Bij de verkiezingen in 2018 en 2020 stemmen haar generatiegenoten – die net de stemgerechtigde leeftijd hebben bereikt – politici die zich niet inzetten voor wapenwethervormingen gewoon weg, roept ze strijdlustig. Is het land eindelijk klaar om de cyclus van school shootings te doorbreken? Om wapenbezit aan banden te leggen?¹²

Parkland zet mij ook aan het denken. Wil ik dat mijn zoon opgroeit in dit Amerika, waar school shootings een onderdeel van het dagelijks leven lijken te zijn? Ik denk aan wat een universiteitsstudent, die opgroeide in de buurt van Columbine High School, mij een keer zei: ‘Dit is het land van de eerste man op de maan. Ik en mijn leeftijdgenoten zouden ’s nachts niet wakker moeten liggen uit angst voor school shootings.’ Dit is niet de toekomst die ik mijn zoon toewens.

Op 20 april 2019 is het precies twintig jaar geleden dat Littleton werd opgeschrikt door de schietpartij op Columbine High School. In de periode daarna is een hele generatie Amerikaanse kinderen opgegroeid, volwassen geworden en zelf ouders geworden. Ik wil met dit boek laten zien hoe Columbine en andere school shootings hen, en Amerika, gevormd hebben. Daarvoor gaan we bijvoorbeeld terug naar een kleine school shooting in Louisville in 1853 maar ook naar grote en veel recentere als die op Sandy Hook Elementary School in Newtown in 2012.

Ik wil de mythes rondom de daders van school shootings ontkrachten en laten zien wat ze aanzet tot deze gruwelijkheden. Uitleggen waarom er zo weinig gedaan lijkt te zijn om een einde te maken aan deze schietpartijen en hoe de gecompliceerde relatie met vuurwapens in de Amerikaanse maatschappij daar een rol bij speelt.

Laten we, om alle vragen over school shootings te beantwoorden, teruggaan naar Littleton en Columbine High School waar de cyclus van geweld is begonnen.

_____________

* Door het boek heen gebruik ik de term ‘school shooting’ niet alleen voor schietpartijen op basisscholen of middelbare scholen, maar ook voor incidenten op campussen van universiteiten. Deze verzamelnaam geldt voor alle incidenten waarbij individuen het vuur openen op studenten of personeel, meerdere slachtoffers (pogen te) maken voor een bepaalde symbolische waarde of om (schijnbaar) willekeurige redenen. Bendegerelateerd geweld zoals afrekeningen of verdwaalde kogels reken ik niet tot de ‘school shooting’.

1 TERUG NAAR COLUMBINE

‘De schietpartij op een highschool in het plaatsje Littleton in de staat Colorado heeft Amerika diep geraakt.’ Op 21 april 1999, om iets over kwart over zes ’s avonds maakt televisiekijkend Nederland voor het eerst kennis met Columbine in het actualiteitenprogramma Twee Vandaag. ‘Lit-tel-TON,’ spreekt de presentatrice de naam van deze voorstad van Denver onwennig en met een dik Nederlands accent uit.

Het eerste televisie-item over Columbine komt meer dan 24 uur nadat de gebeurtenissen hebben plaatsgevonden. Het is tegenwoordig onvoorstelbaar dat je één dag oud nieuws nog kan presenteren als ‘nieuw’ nieuws. ‘Ook al is het aantal doden niet zo hoog als eerst gemeld,’ in Amerika dan, ‘met waarschijnlijk vijftien doden en vele gewonden in kritieke toestand is het de ernstigste schietpartij op een Amerikaanse school tot nu toe. Tot nu toe, want het is niet het eerste bloedbad dat wordt aangericht op een highschool in Amerika.’

Het is wel het eerste dat breed wordt uitgemeten op de Nederlandse televisie. Vóór deze uitzending bleef het bij een enkele verwijzing in een radiojournaal of een kort krantenbericht, diep begraven op de buitenlandpagina’s.

De beelden die Twee Vandaag laat zien, maken een onuitwisbare indruk. Agenten die een bebloede leerling uit een raam trek-ken, huilende cheerleaders, ambulancemedewerkers die gewonden afvoeren op stretchers en getuigen met bloedspetters op hun T-shirt. Het zijn de beelden die dan al meer dan een dag continu herhaald worden op Amerikaanse televisiezenders.

De daders van dit bloedbad zijn leden van een jeugdbende die zich kleden in zwarte regenjassen, vertelt de Twee Vandaag-correspondent in Washington. Ze waren geobsedeerd door geweld en oorlog. Het tweetal was hyperintelligent en kon goed overweg met computers. Ze werden gepest. En in het verre Amerika van de jaren negentig lijkt dat aanleiding genoeg te zijn voor tieners om hun leeftijdgenoten te vermoorden. ‘Klinkt een beetje als The Revenge of The Nerds als ik het zo hoor,’ oppert de presentatrice.¹

Binnen vijf uur verandert het motief van de Columbine-daders op de Nederlandse televisie van wraak naar racisme. ‘Zwaarbewapende en gemaskerde scholieren schoten in een geplande actie vijftien mensen dood,’ vertelt Kees Driehuis later op de avond in het nieuwsprogramma Nova. ‘De jeugdige moordenaars zouden het vooral gemunt hebben op hun zwarte medeleerlingen. Ze zouden precies op de dag dat honderd jaar geleden Adolf Hitler geboren werd, vanuit racistische ideeën tot hun gruwelijke daden gekomen zijn.’ Weer komen de zwarte regenjassen ter sprake, dit keer in de context van de gewelddadige Hollywood-kaskraker The Matrix waarin alle helden in het zwart gekleed gaan. De Columbine-daders hebben ‘op internet’ hun eigen ‘website waarop ze tekeergaan tegen homo’s, zwarten en atleten’. Een Nederlandse Amerika-expert haalt in een interview over de schietpartij smalend wat Amerikaanse stereotypen uit de kast over afwezige ouders die allebei moeten werken ‘om al die consumptiegoederen te kunnen kopen’. De daders zijn volgens haar typische Amerikaanse tieners, die elke dag na school oefenen met hun geweren. Die ze ook altijd mee naar school nemen. De schutters zijn karikaturen van Amerikanen. De kijker van Nova weet aan het einde van de dag minder over de Columbine-daders dan aan het begin. Pas aan het einde van het item zegt de Amerika-expert iets treffends over de motieven achter de Columbine-schietpartij: ‘Er zijn dingen die niet uit te leggen zijn, noch met wetenschap, noch met psychologie. Ik denk dat dit zo’n geval is.’ Het is inderdaad nog veel te vroeg om te weten wat er zich die dag in Littleton heeft afgespeeld en waarom. Nova probeert het twee maanden later nog een keer, door de aanleiding van schoolschietpartijen weg te zetten als stressgerelateerde uitbarstingen van geweld.²

Wat zorgt voor al deze onduidelijkheid? De enorme hoeveelheid gefragmenteerde informatie: journalisten interviewen verwarde, getraumatiseerde leerlingen die net vrienden hebben zien sterven. Betrokkenen herhalen wat ze al op televisie hebben gehoord van anderen en ook grappenmakers bellen in tijdens live-uitzendingen om valse getuigenverklaringen te geven. Elk nieuw snippertje informatie wordt aangegrepen voor grove speculatie over wat twee schijnbaar normale tieners ertoe zet hun school te terroriseren. Wat er die dag in Columbine is gebeurd, is een vraag die moeilijk dan wel onmogelijk te beantwoorden is door politie- en hulpdiensten in de uren erna.

Columbine wordt ook hier een bekende naam. Deze school shooting is voortaan de meetlat voor alle volgende incidenten die steeds vaker op onze televisieschermen te zien zijn.

De waarheid achter Columbine is complexer en leunt minder op Amerikaanse clichés dan we misschien gemakshalve zouden willen. Wat gebeurt er die dag nu eigenlijk echt in Littleton, en waarom laat deze schietpartij Amerika en de rest van de wereld niet meer los?

De gevaarlijkste plek in Amerika

Het is vrijdag 16 april 1999. Hoewel het buiten nog vriest, is de lente al begonnen. Dat betekent dat het einde van het schooljaar in zicht is en de Prom eraan komt. Rector Frank DeAngelis roept de leerlingen van Columbine High School bij elkaar in de gymzaal. Veertienhonderd tieners nemen plaats op de houten tribunes waar op doordeweekse dagen gekeken wordt naar basketbaltrainingen en -wedstrijden van schoolteam de Rebels. De Prom, afkorting van promenade dance, is voor Amerikaanse tieners een van de hoogtepunten van hun middelbareschooltijd. Ze huren limousines, dragen gehuurde smokings en corsages. Het draait om zien en gezien worden, maar vooral om een date regelen. De Prom is een onvergetelijk feest dat het einde inluidt van de jeugd en het begin van het volwassen leven. Hierna ontvangen de laatstejaars hun diploma, gaan ze naar een universiteit en voor het eerst op zichzelf wonen, of ze gaan werken. De Prom, maar vooral de feestjes erna, bieden mogelijkheden voor de tieners om flink uit de band springen: alcohol, drugs en seks.

In de rumoerige gymzaal begrijpt DeAngelis dat de tieners geen zin hebben in een preek over de gevaren van rijden onder invloed (als je ergens wilt komen in Littleton dan moet dat met de auto). Voordat DeAngelis rector werd, leidde hij het honkbalteam met succes naar de finales van de staatskampioenschappen in 1987 en 1991. Hij praat daarom over een veelbelovende honkballer die hij als coach ooit onder zijn hoede nam op Columbine en die is omgekomen bij een auto-ongeluk. De rector praat ook over zijn beste vriend die is omgekomen bij een motorongeluk en hoe hij diens tienerdochter moest troosten in het ziekenhuis. Pas op morgen, waarschuwt ‘Mr D.’ de leerlingen. ‘Ik heb geen zin om weer een begrafenis mee te maken.’ Hij wenst de veertienhonderd leerlingen een fijn weekend en een fantastische Prom. ‘Ik wil al jullie lachende gezichten maandag weer zien.’

DeAngelis’ zorgen blijken onnodig. De Prom verloopt zonder noemenswaardige incidenten. Er wordt gedronken, maar iedereen komt veilig thuis. Het wordt geen onvergetelijk feest, maar de dinsdag na het Prom-weekend prent zich wel voor altijd in het geheugen. De eerste warme dag van de lente. Een dag die ze op Columbine High School nooit meer zullen vergeten.³

Om 11.10 uur ’s ochtends parkeren Eric Harris (18) en Dylan Klebold (17) hun auto’s voor Columbine High School. Twee tieners uit stabiele gezinnen, doen goed mee op school en zijn redelijk populair. Tijdens hun diensten bij snackbar Blackjack Pizza flirten ze met meisjes en na hun diensten drinken ze met collega’s altijd nog een biertje op het dak. Zaterdagnacht bespreken ze op de Prom met hun dates en vrienden zelfs hun toekomst.

Harris en Klebold hebben op deze dinsdagochtend hun gebruikelijke vroege bowlingles, de eerste drie lesuren en een toets overgeslagen. Als ze aankomen is de ochtendpauze bijna aangebroken. In hun kofferbakken liggen 99 zelfgemaakte bommen, twee jachtgeweren met afgezaagde loop, een semi-automatische Tec-9 en een Hi-Point 9mm karabijn. Vandaag is het Judgement Day, zoals de twee tieners het zelf in hun uitgebreide dagboeken beschrijven. De Dag des Oordeels, een moment waar ze al anderhalf jaar naartoe werken.

Harris en Klebold dragen twee zwarte plunjezakken het schoolgebouw binnen. Onderweg komen ze een vriend tegen die vraagt waarom ze de toets hebben gemist. ‘Ik vind je aardig,’ zegt Harris. ‘Maak dat je wegkomt.’ Deze vriend is de enige persoon die door het tweetal gewaarschuwd wordt.

Rond kwart over elf plaatsen de tieners de twee 9 kilo zware propaangasbommen in de aula van hun school. Hoe dat eruitziet, weet niemand in de school zich te herinneren. Door een speling van het lot verwisselt de conciërge net tussen 11.14 en 11.22 uur de videoband voor de vier camera’s die deze ruimte in de gaten houden. De bommen vallen tussen honderden leerlingen en hun rugzakken in ieder geval niet op.

De ontstekingsmechanismes, op internet geresearched en zelf gebouwd, zijn zo getimed dat de propaangasbommen na 11.17 uur moeten exploderen. Klebold en Harris wachten met rugzakken en tassen vol wapens en ammunitie bij hun auto’s op het startsein voor Judgement Day. De auto’s staan aan weerszijden van de uitgang van de school geparkeerd zodat het tweetal, als de vuurzee in de school begint, de bange studenten die naar buiten rennen meteen onder vuur kunnen nemen. Dat gebeurt niet. De bommen gaan niet af. Een geïmproviseerd Plan B treedt in werking.

Harris en Klebold, die inmiddels naar een trap bij de westelijke schoolingang zijn gelopen, halen de jachtgeweren uit hun tas tevoorschijn. Over hun T-shirts trekken ze vesten met ammunitie aan met de teksten ‘NATURAL SELECTION’ en ‘WRATH’. Bommen en andere wapens verstoppen ze onder hun lange zwarte jassen. Die trenchcoats zijn geen fashion statement, of teken dat ze lid zijn van een jeugdbende, maar een praktische manier om hun arsenaal met zich mee te zeulen.

‘Go, go!’ hoort een scholier Harris om 11.19 uur roepen op de parkeerplaats. De twee moordenaars komen hun eerste slachtoffers tegen. Bij de westelijke ingang eten twee laatstejaars hun lunch. Met een schot in haar hoofd en borst sterft Rachel Scott (17) meteen. Richard Castaldo (17) raakt voor het leven verlamd als acht schoten onder andere zijn ruggengraat beschadigen. Hij overleeft de schietpartij door zich dood te houden.

Als Daniel Rohrbough (15), Sean Graves (15) en Lance Kirklin (16) de schoten horen, rennen ze naar de schutters. Ze denken dat het een soort eindejaarsstunt is. Het drietal was net de school uit geglipt om een sigaretje te roken. Ze willen de pret niet missen. Zelfs als de daders op hen schieten, denken ze nog dat het een grap is. Paintball-geweren of zo. Terwijl Harris Rohrbough met drie schoten – in zijn knie, buik en borst – vermoordt en Kirklin verwondt, denkt hun vriend nog steeds dat het niet menens is. Totdat Graves voelt dat ook hij geraakt is. In paniek rent de vijftienjarige naar de ingang van het schoolgebouw, maar stort halverwege de drempel in. Terwijl hij zich voor dood houdt, verminkt Klebold het gezicht van diens nog levende vriend met een geweerschot. De littekens op Kirklin rechterwang zullen voor altijd zichtbaar blijven. Graves zal drie kwartier blijven liggen in het deurgat, terwijl vluchtende leerlingen op hem stappen, totdat hij gevonden wordt door hulpverleners.

Ondertussen wordt het alle leerlingen buiten het gebouw langzaam duidelijk dat wat zich hier afspeelt geen eindejaarsstunt is. Harris en Klebold nemen een groepje van vijf studenten achter een boom onder vuur, twee van hen raken gewond. Voordat de moordenaars het gebouw betreden schieten ze de vluchtende Annemarie Hochhalter (17) op de parkeerplaats neer.

Net als Graves en Kirklin wordt Hochhalter pas na een klein uur gered. Ze wordt bijna voorbijgelopen door het ambulancepersoneel dat op zoek is naar overlevenden. Haar huid is zo bleek door het bloedverlies dat Hochhalter op het eerste gezicht voor dood wordt aangezien. Volgens haar familie lijkt de urenlange operatie die haar leven redt op een autopsie. Net als Castaldo zal ze nooit meer lopen na die dag. Een stevig pillendieet tegen chronische zenuwpijn, chronische blaasonstekingen, rugpijn en ontstekingen gecombineerd met antidepressiva houden haar tegenwoordig op de been.

Om 11.22 uur registreren de videocamera’s in de aula van de school leerlingen die naar de ramen lopen om te kijken wat er aan de hand is buiten. De conciërge roept een politieagent die de school beveiligt op via zijn walkietalkie. Of hij niet even een kijkje wil nemen wat er zich buiten bij de parkeerplaats afspeelt.