De stad uit

Een aantal van de verhalen werd eerder in verkorte versie gepubliceerd in NRC Handelsblad.

© 2019 Petra Possel

Omslagontwerp bij Barbara

Beeld omslag Marieke Feenstra

Verzorging e-book Coco Bookmedia

Foto auteur Ruud Pos

ISBN e-book 978 90 5759 964 4

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, april 2019

www.uitgeverijpodium.nl

Voor Pieter

You used your material.

You wrote what you had.

And that was what I happened to have at the moment, at that moment

Joan Didion in de documentaire The Centre Will Not Hold

Kolder in mijn kop

Ik had de kolder in mijn kop. Ik wilde de stad uit, verkassen naar het platteland. Ik wilde rust, reinheid en regelmaat.

Ik verlangde naar boerenjongens in blauwe overalls met knoopgulpen die balen hooi op de kar werpen, koeien die ineens een flats uit hun achterste laten vallen, norse knoesten die in het bruine dorpscafé Berenburg drinken.

Ik wilde dat het leven weer langzaam werd.

Een leven zonder liken.

Een leven zonder bereik.

Het begon allemaal met die hipsters waarvan de stad vergeven is. Jongens met gecoiffeerde baarden, tatoeages en een staartje of knotje in de nek, die op hun stoere fietsen niets dan wereldwijsheid uitstralen. In de winkelstraat om de hoek van mijn appartement stonden ze rijendik voor een macchiato met wortelcake, de jongen achter de koffiebar sprak alleen Engels.

Een eindje verderop was het dringen voor groente- of fruitsap met tarwegras en gemberknol. Of linksdraaiende yoghurt met chiazaden. De slowjuicer draaide overuren, jonge vrouwen renden langs de toonbank met hun dopjes nog in de oren, net terug uit het park waar ze hun laatste grammetje vet eraf gerend hadden.

In een nieuw restaurant aan de gracht wachtte mijn bestek op een ouderwets geblokte theedoek die dienstdeed als servet, vanaf de ongepolijste muur staarden dode varkensogen me aan. ‘Hier eet u het beest van kop tot staart.’

Laatst bezocht ik een restaurant in de grachtengordel waar de tafels van elkaar gescheiden werden door bakken met groente. Gecultiveerd boerenleven, de schijn van natuur en authenticiteit.

Kennissen lieten iedere week een groentekrat komen, één deed aan ‘het oerdisdieet’, zelf haalde ik soms groente bij een boerderij waar de suv’s in het weekend in file tot aan de weg stonden.

Ik was een vreemde in mijn eigen wereld geworden.

Ik verlangde naar filterkoffie, uitvaartcake en uitsmijters op klef witbrood, de culinaire succesnummers van de provincie.

Ik verlangde naar een leven buiten de kring van hip, hot en hype.

Ik wilde een praatje over de heg met de buurman over de droge zomer, de zachte winter, de zieke koe en het manke been van zijn vrouw die binnen aan tafel een kruiswoordpuzzel zit te maken.

Ik ging de stad uit, de dijk over. De Afsluitdijk.

Op weg naar een nieuw leven.

Rust

Toen ik landde in dit lieve dorpje, was ik gebutst en gehavend.

Mijn man was sinds een paar jaar dood. Ik was de verdrietige weduwe.

Het moet slijten, zeggen ze dan.

Mijn minnaar was er met een ander vandoor. Ik was de bedrogen minnares.

Waar twee honden vechten om een been loopt de derde ermee heen, is het spreekwoord.

Vanbinnen raasde en donderde het en ik verlangde maar naar één ding: rust.

Rust en stad is een moeizaam huwelijk.

Bijna dertig jaar lang had ik alle geneugten van de stad opgezogen, ik kon er geen genoeg van krijgen. Elke avond was ik aan het werk. Of op stap. Of allebei.

Ik kende elk koffiehuis, ieder café, elk restaurant, iedere concertzaal, elk theater.

Ik zag mijn vrienden dagelijks, mijn agenda was een spoorboekje zonder daluren, tussen de bedrijven door bracht ik een kind groot.

Ik wist waar het allemaal gebeurde, ik miste niks.

Ik miste niks, behalve mezelf.

En een man die me weer wat zou opvrolijken.

Een man die lieve woordjes tegen me zei.

Want mannen waren gekomen en mannen waren gegaan. Bij sommigen had ik mijn schouders opgehaald, bij anderen was ik intens verdrietig en voelde ik me verlaten. De laatste man had dat ‘weggaan’ wel héél serieus aangepakt en lag nu onder een ronde zwerfkei op een Amsterdamse begraafplaats. Sinds hij dood was, had ik het gevoel dat het niet meer lukte met mij en de mannen. De klad zat erin. De klad zat in mij.

En toen ik uitgeput op de bank lag en de schade opnam, kwam ik tot het gruwelijke besef dat ik nog nooit zo alleen was geweest als nu. Alleen, ondanks alle afspraken, alle mensen, alle drukte, alle vertier. Alleen en eenzaam.

Ik besloot te verkassen voor ik een oude eik zou worden die nooit meer van haar plek kwam.

Mijn moeder zei altijd als ik weer eens van huis en haard veranderde: ‘Meid, je neemt altijd jezelf mee.’ Een waarheid als een koe. Maar de stad gaf me de suggestie van gezelschap, ze deed alsof we samen waren, met heel veel samen, maar ik was in wezen alleen.

En in tijden van cholera maakte juist dat het erger.

Ik had mijn heil altijd bij de kudde gezocht, maar uiteindelijk was ik het schaap dat op de rug lag en niet meer overeind kon komen.

Nu ik op de dijk zit en het IJsselmeer af tuur, op zoek naar zeilbootjes, word ik links en rechts door schapen omringd. Ze schuren hun dikke vacht tegen de palen van de hekken, ze blaten, ze poepen. Ze trekken zich niets van mij aan.

Zo zitten we samen ons leven te leven.

En kom ik eindelijk tot rust.

Zuiderzee

Ik ben aan het IJsselmeer geboren, in Harderwijk. Mijn ouders, toen nog maar begin twintig, beheerden er het Protestants Militair Tehuis, een plek waar jongemannen die op de Veluwe gelegerd waren in hun vrije tijd kwamen eten, drinken en biljarten. Dat drinken beperkte zich trouwens tot non-alcoholische dranken, maar als ik de verhalen van mijn ouders mag geloven was het er toch een dolle boel. Mijn ouders werden er ondanks hun jeugdige leeftijd ‘vader en moeder’ genoemd, zo gaat dat in Tehuiskringen, maar ook in hun echte leven wisten ze tijdens hun eerste drie huwelijksjaren drie kinderen op de wereld te zetten. Ik was de derde, er zouden er nog twee volgen. Een kwestie van er geen gras over laten groeien.

Harderwijk was een oerchristelijk havenstadje, waar de mannen visten totdat de Zuiderzee werd afgesloten. Ik lees een boek over een Harderwijker die zich met hand en tand tegen het afsluiten van de Zuiderzee heeft verzet: Eibert den Herder. Een stronteigenwijze visser, schipper, ondernemer en politicus, die voorzag dat het verdwijnen van de Zuiderzee ook de belangrijkste inkomstenbron van Harderwijk zou wegnemen. Hij had zelf vissersschepen, een vismeelfabriek en deed in visconserven. In zijn spaarzame vrije tijd verzamelde hij trouwens zeezoogdieren, na zijn dood bekeken dagjesmensen ze in het Dolfinarium, vanaf toen de belangrijkste inkomstenbron van Harderwijk.

Eibert den Herder kreeg gelijk. De Zuiderzee ging met de Afsluitdijk van zout naar zoet water, er was geen leven meer voor haring, bot en ansjovis. Vissers, zeilmakers, vishandelaren en scheepsbouwers kwamen zonder werk te zitten.

Ook in Friesland was het verzet tegen de komst van de Afsluitdijk groot. En nog steeds bestaan er twijfels over het bestaansrecht van de dijk. Het is nog maar een paar jaar geleden dat de actiegroep De biezem yn’e mêst, dat betekent zoveel als ‘de bezem in de mast’, na negentig jaar werd opgeheven. Aan strijdbaarheid geen gebrek bij de Friezen. De voorzitter pleitte bij die gelegenheid voor acceptatie van de dijk, ‘al is en blijft het natuurlijk een onding’. En hij zei ook: ‘Er lopen hier tegenwoordig figuren uit de Randstad rond die op zoek zijn naar rust en ruimte en de mensen spreken steeds slechter Fries. En dat alles omdat die Hollanders zo nodig een dijk moesten.’

Hij had het over mij, zoveel is zeker.

Inmiddels zijn de meeste Friezen tot het inzicht gekomen dat de verbinding met het Westen meer werk oplevert. En werk is geld. En geld is fijn.

Een paar keer per week rij ik in volle vaart over de Afsluitdijk.

De dijk is inmiddels opgetuigd met een kunstwerk van Daan Roosegaarde: Icoon Afsluitdijk, een lichtpoort. De monumentale heftorens zijn verlicht, eenmaal eronderdoor ligt aan de ene kant de Waddenkust en aan de andere kant het IJsselmeer. Als ik van de stad kom, zie ik halverwege de dijk mijn dorpje al liggen. Mijn hart maakt een sprongetje, het ligt er telkens anders bij.

Bij het zoeken naar mijn ideale Friese huisje was de ligging ten opzichte van de Afsluitdijk voor mij van cruciaal belang. Natuurlijk had ik via de polder naar het Westen kunnen pendelen, maar ik wilde per se via de Afsluitdijk. Omdat juist die dijk bij mij het gevoel van bevrijding teweegbrengt, het maakt me los van de waan van de dag.

Ik ben aan het IJsselmeer geboren.

En als het even meezit zal ik er ooit sterven.

Het rode huis

‘Het rode huis tegenover de kerk en de begraafplaats,’ zeg ik iets te hard tegen de uitbater van de pizzeria in het naburige havenstadje. De man is dan wel boven de zeventig, maar niet doof. Hij runt deze zaak al een eeuwigheid, ze is zijn pensioen, dus stoppen met werken zit er niet in. Iedereen uit de buurt kent hem, ook de zeilers en schippers die Makkum aandoen, hij is een wandelend charmeoffensief.

Hij schuift bij mij aan tafel, nadat hij de vaste gasten van pizza’s heeft voorzien. Ik vraag hem of hij een wijnkaart heeft. ‘Ik heb maar één soort. Altijd al. Vroeger zat de rode in zo’n mandfles, maar nu zijn het tweeliterflessen met een schroefdop, wel zo makkelijk,’ zegt hij. ‘Chianti, bedoelt u,’ vraag ik en ik heb meteen spijt. Wat had ik, wijnwijsneus, dan verwacht… Barolo of Amarone?

Nu de uitbater eenmaal zit, vraagt hij mij het hemd van het lijf. Wat kom ik doen in Friesland? Wat brengt mij van de grote stad naar dat kleine dorp aan de dijk? Weet ik wel dat daar hé-le-máál niets te doen is? Geen winkel, geen café, alleen een kerk? En hoe zit dat dan met mijn dorpsgenoten, zijn ze een beetje aardig voor mij? En in welk huis woon ik dan?

‘O, dat was het huis van C., een weduwvrouw, die man van haar kwam uit het dorp, een bijzonder type, niks geen opleiding maar een handige figuur en een goede zakenman,’ zegt hij. En moeiteloos rolt hij de levensgeschiedenis uit van het echtpaar dat ooit in mijn huis woonde.

Toen ik het huis voor het eerst kwam bezichtigen, vertelde C. me over haar dode man. Hij overleed in hetzelfde jaar als mijn man. Ze boog voorover en fluisterde dat ze voelde dat hij er nu nog was. Dat ze hem soms hoorde. Dat het huis soms kraakte. Dat hij soms met haar sprak. Dat hij er eigenlijk nog woonde dus. Ik wist niet of ik blij moest zijn met deze verstekeling aan boord. Maar, stelde ze me gerust, ze was blij dat ik de eigenares werd. Omdat ik óók mijn man had verloren, dat schept een band.

En haar overleden man was ook blij dat ik de eigenares werd.

Dat had hij tegen haar gezegd.

Het verbaast me allemaal niets. Ik heb al vóór het huis op de markt kwam de vraagprijs betaald, terwijl het nogal wat mitsen en maren heeft. Mijn zakelijk instinct was op kousenvoeten weggeslopen.

Haar man ligt op het kerkhof tegenover het rode huis, ik zie zijn grafsteen iedere dag.

En ik wilde dat rode huis.

Met of zonder dode man, die ik tot op de dag van vandaag trouwens niet heb horen mompelen.

De Broodbus

In het dorp is een kerk. Of eigenlijk zijn het er twee, maar de gereformeerde is door mensen uit de Randstad tot woning omgebouwd. Mensen uit de Randstad kopen kerken.

In het dorp is ook een Broodbus. Drie keer per week komt de Broodbus langs, luid toeterend om de clientèle te verwittigen. Het is soms een drukte van belang aan boord, veel dorpsgenoten kopen bij de Broodbus, het is een rijdend dorpsplein. Bij oudere mensen brengt de Broodbusman de boodschappen tot achter de voordeur, ook dat wordt zeer gewaardeerd.

Sinds ik in het dorp woon, ben ik ook clientèle, dus zet de Broodbusman zijn bus pal voor mijn deur zodat er geen verkeer meer kan passeren. Geen auto, geen fiets, zelfs de voetgangers moeten de buik inhouden om zich tussen de pui van mijn huis en de bus door te wringen. ‘Ze moeten maar even wachten,’ zegt hij dan. Hij roffelt stevig op de voordeur totdat ik kom en wat uit de schappen haal. De Broodbusman is een opgewekte, sportieve man van middelbare leeftijd, nooit verlegen om een praatje, of dat praatje nou in het Fries is of niet. Hij is er een van een bekende dorpsfamilie.

Laatst kwam ik erachter dat veel mensen in dit dorp familie van elkaar zijn, er zijn vijf dominante achternamen. De Broodbusman verkoopt natuurlijk brood, maar ook melk, eieren, kaas, chips, koeken en snoep. Ik koop meestal Friese kruidenkaas en Fries suikerbrood, griene tsiis en sûkerbôle.

Inburgeren heet dat, dat is belangrijk als je van de stad naar een dorp gaat.

Ik schrok me laatst dood toen de Broodbusman het opeens over ‘sociale cohesie’ had.

Ik ben net een stad ontvlucht waar met subsidie buurtdiners worden georganiseerd om tot een alledaags gesprek met je buurman te komen. Niemand weet meer wie die buurman is, soms ligt-ie drie maanden dood in huis zonder dat iemand het merkt. Dag en nacht hoor je het geluid van rolkoffers van toeristen die grif geld betalen voor een nachtje hoofdstad. De stad barst uit haar voegen, men klaagt steen en been, er worden dikke rapporten over geschreven. Maar goed, ik slikte mijn ergernis weg en hoorde het verhaal van de Broodbusman aan.

De sociale cohesie betrof het aanstaande dorpsfeest waarvoor ook ik ben uitgenodigd. Het dorp heeft een dorpsfeest, een disco, een rommelmarkt, een klaverjasclub, een bingo, nou ja, eigenlijk alles wat bij een dorp hoort. Het is, dat had ik meteen al begrepen, belangrijk om je gezicht te laten zien op het dorpsfeest, zodat de mensen weten dat ik hier niet ben komen wonen om meteen weer weg te gaan. Dat ik geen inwoner ben die met de rug naar het dorp toe leeft. Dat ik meedoe. En dat wil ik ook. Ik wil de mensen kennen met wie ik woon, met wie ik leef.

Ik wil geen stadsmeid zijn, die daar haar leven leidt en hier haar rust komt pakken. Ook al zien de dorpsgenoten mij misschien nog zo, ik wil die iemand niet zijn. En niet vanwege de sociale cohesie of een dik rapport over de leegloop op het platteland.

Ik wil hier echt zijn.

Dorpsfeest

Het was mijn eerste dorpsfeest in Friesland. Hartje zomer in een tent bij het sportveld aan de rand van het dorp, de kantine is eigenhandig door vrijwilligers uit het dorp gebouwd. Mijn klusjesman was bij die bouw natuurlijk ook van de partij, hij is de ongekroonde dorpskoning, onlangs ontving hij dan ook een lintje van de koning. Het sportveld heet de Boppeslach, Fries voor de kaatsterm bovenslag, kaatsen is de nationale sport van Friesland. Maar het kent ook de betekenis van buitenkansje of meevaller, dat is dit sportveld zeker, een buitengewoon riante voorziening voor een dorp met slechts tweehonderd zielen.

Dit jaar werd er, zoals ieder jaar, gevoetbald en gebarbecued en verder was er een muziekbingo, voor die laatste twee onderdelen had ik me opgegeven. Het voetballen liet ik aan de jeugd over.

Toen ik de tent binnenliep, was het al aardig vol en even had ik het gevoel dat iedereen naar me keek. ‘Sjoch, dy fielt har net te goed foar ús’, ‘kijk, die voelt zich niet te goed voor ons’, hoorde ik de mensen denken. Hier en daar werd voorzichtig een hand opgestoken, mijn loodgieter, de Broodbusman en de klusjesman begroetten me uitbundiger. Ik haastte me om muntjes te kopen en bestelde een dienblad vol glazen bier om uit te delen. Overdreven natuurlijk, maar gelukkig weigerde niemand mijn pilsje. Er werd geproost en gelachen, langzaam kwamen de gesprekken op gang en voelde ik me steeds meer op mijn gemak. Ik deed fanatiek een spelletje muziekbingo mee, had bijna een volle kaart en zag net de hoofdprijs, een rollade, aan mijn neus voorbijgaan.

De muziek werd luider, ik zag een dorpsgenoot wankelend naar de toiletcabine lopen, maar de meesten stelden hun uitbundige drankconsumptie uit tot bij de barbecue, waarvoor het vlees geleverd was door de broer van de Broodbusman, een slager. De slager heeft zijn zaak in Leeuwarden maar woont nog in zijn geboortedorp, waar hij ook koeien houdt. De vraag of het vlees van biologische herkomst is, ik vind het nu eenmaal fijn om te weten wat ik eet, slikte ik gelukkig net op tijd in. Met een beetje mazzel had ik het rundvlees van deze hamburger vorige week nog in levenden lijve in de wei zien staan.

Toen het barbecuebuffet opende, stond er al een flinke rij met mensen die zo te zien een stevige eetlust hadden, de borden werden schaamteloos volgeladen. Om af te metselen werden er grote lepels huzarensalade uit plastic bakken geschept, er waren pindasaus en mayonaise en er werd op toegezien dat men niet meer dan drie satéstokjes pakte.