Titelpagina

María Gainza

..

Zwart licht

..

..

Uit het Spaans vertaald door Trijne Vermunt

..

..

..

Uitgeverij Podium

Amsterdam

Colofon

Deze vertaling werd mede mogelijk gemaakt door een vertaalsubsidie uit het Sur-programma van het ministerie van Buitenlandse Zaken van de Republiek Argentinië.

Obra editada en el marco del Programa ‘Sur’ de Apoyo a las Traducciones del Ministerio de Relaciones Exteriores y Culto de la República Argentina.

..

Oorspronkelijke titel La luz negra

Oorspronkelijke uitgever Editorial Anagrama

© 2018 María Gainza

© 2019 Nederlandse vertaling Trijne Vermunt/Uitgeverij Podium

Omslagontwerp Studio Ron van Roon

Foto auteur Rosana Schoijett

Verzorging e-book Michiel Niesen

..

isbn 978 90 5759 970 5

..

www.uitgeverijpodium.nl

..

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, april 2019

Colofon

Voor Azucena

Nummer één

Eindelijk was ik bij Hotel Étoile. Op een bordje aan de deur stond dat het vol zat, maar ik ging toch naar binnen en vroeg om een kamer. Ik kreeg er een op de tiende verdieping, met uitzicht op de begraafplaats, een bad van Italiaans marmer, een Lodewijk xvi-bureau, een bed zo breed als een vlot en bonbons in een gouden papiertje, die op de hoofdkussens lagen als nepdiamanten in de sneeuw. Ik zei tegen de conciërge dat mijn man na zou komen met de koffers, maar mijn man komt helemaal niet. Het is niet mijn gewoonte om mensen voor te liegen, maar dit was een geval van overmacht.

Ik heb ingecheckt onder de verzonnen naam María Lydis. Niemand vroeg om een identiteitsbewijs; als dat wel was gebeurd, hadden ze misschien de kunstcritica herkend die ik ooit in staat was te zijn. Maar wie me in deze armzalige zwarte leren jas ziet, zou nooit vermoeden dat ik een tijdlang in de kunstwereld heb gewerkt, ja, er zelfs enig aanzien genoot, dat ik te danken had aan de illusie dat een fijngevoelige manier van schrijven synoniem is met oprechtheid, dat stijl karakter is.

Ik ga me opsluiten in mijn imperial suite — zo staat het op het bronzen plaatje op de notenhouten deur — en hier het schrijvertje naar boven halen dat in ieder van ons schuilt. Alleen door te vertellen wat ik weet, kan ik het achter me laten, opnieuw beginnen. Ik heb me laten inspireren door een zeventiende-eeuws procedé dat ik ken uit Moll Flanders van Defoe; wanneer in Engeland iemand tot de galg werd veroordeeld, kreeg die de kans om te vertellen wat hij had misdaan.

Verwacht van mij geen namen, statistieken, data. Alles wat consistentie heeft, glipt me door de vingers, het enige wat me nog rest is een vage sfeer: qua techniek ben ik een impressionist van de oude stempel. Bovendien ben ik na al die jaren in de wereld van de kunst een achterdochtig mens geworden. Ik koester vooral argwaan tegen de historicus die met zijn exacte gegevens en ijskoude voetnoten een sinistere dwang uitoefent op de lezer. Tegen hem zegt: ‘Het was zo en niet anders.’ Ik ben op een punt in mijn leven aangeland dat ik een zachte hand waardeer, ik hoor liever: ‘Laten we aannemen dat het zo is gegaan.’

Ik ben geboren met een scheve lach, door een zwak spiertje staat als ik lach mijn rechtermondhoek hoger dan mijn linker. Mensen zeggen dat dat defect mijn doortrapte aard verraadt, zoals bij de man die eerst bij de goeien hoorde, maar later een dief werd omdat zijn schouders bij het lopen katachtig traag bewogen. Wanneer je iets maar vaak genoeg te horen krijgt, ga je het zelf uiteindelijk ook geloven. Als iets mij tegenwoordig typeert, is het een algehele staat van onrust. Al erg vroeg in mijn leven ben ik, om redenen die hier niet ter zake doen, mijn geloof in de mensheid kwijtgeraakt. Met name vrouwen hebben me altijd argwanend bejegend. Er is er maar één geweest die vertrouwen in me had, me het gevoel gaf dat ik ertoe deed, en aan zulke mensen, daar heb je alles aan te danken.

We leerden elkaar kennen op het taxatiebureau van de Banco Ciudad. Enriqueta was daar in de jaren zestig binnengekomen als een van de beste leerlingen van de kunstacademie. Ik via een kruiwagen; dat was in mijn tijd de manier.

Zo’n twee jaar eerder had mijn oom Richard tijdens een kerstfeestje met het volume en de dubbele tong van een dronkaard verkondigd dat werken de beste manier was om het zwarte schaap van de familie op het rechte pad te brengen — clichés pasten goed bij mijn ooms intelligentie. Eigenlijk was ik niet op zoek naar vastigheid, integendeel, mijn persoonlijke levensmotto was stuurloos ronddrijven zonder me aan iets of iemand te binden, maar in de familie werd ik beschouwd als een hopeloos geval, iemand die in het leven misschien hooguit ooit zou kunnen uitblinken in de vlinderjacht. Ik weet het niet, om de een of andere reden nam ik de uitdaging aan. Ik denk om oom Richard eindelijk zijn mond te laten houden. En zo had ik het aan dronkenmanspraat te danken dat ik als slavin van Enriqueta Macedo mocht gaan werken.

Op de eerste maandag van januari ging ik om negen uur ’s ochtends door de glazen deur van het taxatiebureau van Banco Ciudad naar binnen en stapte op de receptioniste af die achter een glazen toonbank zat. Ze droeg geen bh, een strijd die al lang gestreden was, en toen ik zei dat mevrouw Macedo me verwachtte, deed ze iets met haar ogen wat ik interpreteerde als ‘sterkte’.

Ik ging een tweede glazen deur door. Het viel me op hoeveel glas er in het gebouw gebruikt was, wellicht een verwijzing naar de transparantie van de transacties.

Ik wist meteen dat zij het was, zonder iets te hoeven vragen. Enriqueta Macedo was de bekendste taxateur uit de kunstwereld, een coryfee, en toen ik haar kantoor binnenging, zat ze op haar hurken voor een schilderij dat tegen de muur stond, klaar om erin te duiken. Wat ze deed leek meer op snuffelen dan op kijken.

Ik kuchte bedeesd, zoals in de film. Ze kwam voor een vrouw van haar leeftijd opmerkelijk soepel overeind en hief haar kin, ten teken dat het aan mij was om dichterbij te komen (later zou ik ontdekken dat ze die hooghartige pose gebruikte om haar onderkin te verbergen). Ze droeg een gekreukt, staalgrijs mantelpak met een citroengele bloes. Ze zag er gewoontjes uit, ja misschien wel enigszins belachelijk, maar, zo zou ik later merken, haar uiterlijk stond haaks op haar mentaliteit.

Ik liep snel naar de andere kant van het vertrek. Haar ogen keken als een ct-scanner dwars door me heen. Omdat ik niet durfde terug te kijken, keek ik naar haar schoenen, die niet meer waren dan iets zwarts op de vloer.

Nog voor ik wat kon uitbrengen, zei ze: ‘Ik hoop dat je je huiswerk hebt gedaan.’

Ik schonk haar mijn beverige scheve lachje. Ik geloof dat ze mijn asymmetrie amusant vond, of zielig, of dat die haar opluchtte. Ze klakte meewarig met haar tong en nam me mee naar een tafel.

‘Trek je niks aan van mijn getreiter. Aard van het beestje. Begin maar met het lezen van de familiegeheimen.’

Ze doelde op twintig zwarte mappen die uitpuilden als een jacquet dat een te dikke buik moet verhullen, en waarin de reçu’s zaten van alle schilderijen die in de maanden daarvoor in bewaring waren gegeven. Ik bekeek ze kort, het was een eindeloze papierwinkel, en toen ik het beu was om interesse te veinzen, schikte ik me in mijn lot. Het went wel, zei ik tegen mezelf. Het is opmerkelijk hoe snel we aan alles wennen.

Op mijn vijfentwintigste was ik terechtgekomen op het belangrijkste taxatiebureau van het land: de plaats waar op despotische wijze werd beschikt over de waarde en echtheid van schilderijen die op de markt waren, werd geleend op onderpand en gesekwestreerde werken in bewaring werden genomen. Dat mocht voor een buitenstaander aanlokkelijk klinken; vanbinnen was het een obscuur soort overheidsinstantie, deprimerend en grijs.

Soms werd ik bevangen door een vaag gevoel van beklemming in dat naargeestige oord, waar ik was omringd door collega’s die over niets anders praatten dan over winst, en een vreemde taal spraken die ik verstond en toch niet kon volgen, alsof ik ieder afzonderlijk woord begreep maar geen vat kreeg op de zinnen. Om mijn positie in die geld aanbiddende familie te verstevigen mat ik me al snel een twijfelachtige deugd aan: ik haalde er mijn neus voor op.

Alleen Enriqueta leek mijn morele beklemming te begrijpen. Er zijn inmiddels zoveel jaren overheen gegaan dat het moeilijk is haar volledig recht te doen, maar laten we het erop houden dat ik in haar de kwaliteiten vond die in mijn omgeving zo zeldzaam leken te zijn geworden.

Ze was het type vrouw dat er metterjaren op vooruitging. Ze moet hebben gedacht: ha, mijn ouwe dag, eindelijk! In de winter droeg ze een zwarte leren jas die leek te zijn gemaakt van schurftig hondenvel. Het was een oud vod, maar hij was warm, en daar ging het de draagster om. Als ze de deur van het gebouw binnenkwam, hing er een zweem van goddelijke strengheid rond haar, wellicht het resultaat van haar jarenlange omgang met kunst. ‘Net als de bergen zullen deze schilderijen ons allemaal overleven,’ zei ze, en dan keek ze om zich heen.

Enriqueta had geen romantisch beeld van de mens, maar haar geloof in de kunst grensde aan het esoterische. Niet dat ze daar vaak over sprak; ze leek afkomstig uit een vroegere beschaving die niet de behoefte had alles in woorden uit te drukken. Haar kantoor was sober, er stonden lederen fauteuils en aan de muur hingen ingelijste reproducties van William Blake. ‘Mijn enige religie,’ zei Enriqueta toen ik voor het eerst in haar kantoor stond en er van een afstand naar keek. ‘Bekijk ze maar van dichtbij, hoor. Ze bijten niet, al zouden ze het wel kunnen.’ Het waren zijn prenten uit Paradise Lost. De taferelen van de hel vond ik oneindig veel beter dan die van de hemel, maar ik zei niks. Ik wist nog niet dat het hebben van een eigen mening een troef op zich kon zijn. Er zou een dag komen dat ik betaald zou worden voor het hebben van een mening.

Enriqueta’s kantoor had iets geheimzinnigs, het was het soort vertrek waar achter rijen boeken zomaar een verborgen deur zou kunnen zitten. Alleen haar hoofd was te zien achter de stapels kunstcatalogi op haar bureau, die haar beschermden tegen de buitenwereld, zoals een kring huifkarren beschermt tegen de indianen. Waar ze vandaan kwam was onduidelijk. Het enige familielid dat weleens ter sprake kwam, was een overgrootvader die door de schipbreukelingen van Het vlot van de Medusa was verslonden. Maar afgezien van dat genealogische wapenfeit leek ze alleen op de wereld.

Ze was streng en afstandelijk: de collega’s op kantoor, gewone, om niet te zeggen middelmatige mensen, vonden haar hautain; ik was meteen dol op haar. En niet alleen omdat werken met haar mijn geest scherpte, maar ook omdat ze beschikte over een eigenschap die het onmogelijk maakte haar als iets anders dan een absolute grootheid te beschouwen. Enriqueta was apart, en dat bedoel ik niet negatief. Ze was een ingewijde, en dat onderscheidde haar van andere stervelingen. Ze had een ‘arendsblik’, in de wereld van de kunst, net als de ‘klinische blik’ in de geneeskunde, een uitstervende gave. Ze kon dwars door een schilderij heen kijken, de oervorm waaruit het was ontstaan doorgronden. Ze bezat de gave in haar hoofd een doek uit elkaar te halen en weer in elkaar te zetten, zoals een Zwitserse horlogemaker doet met een uurwerk, en omdat ze ook een overtuigd luddiet was, wees ze iedere technologische ontwikkeling op het gebied van authenticatie resoluut van de hand; ze vertrouwde alleen op een zaklampje dat een flauw blauw licht gaf en paste in de palm van haar hand. ‘Blacklight’ heet dat licht in de volksmond: zwart licht. De technische recherche gebruikt het om bloed, sperma, speeksel en zweet van de moordenaar op te sporen, maar kunstexperts zoeken ermee naar recente toevoegingen op een schilderij. Volgens Enriqueta was dat ene apparaatje alle technologie die je nodig had om een werk grondig te bestuderen. De rest deed je zelf.

Hoelang zou een vrouw als Enriqueta erover doen om me te ontmaskeren? Een maand? Een week? Misschien had ze aan een paar minuten genoeg. Tegen alle verwachtingen in was haar oordeel kennelijk toch positief, want ze nam me onmiddellijk onder haar hoede en voor ik het wist had ze me gekozen als haar troonopvolgster.

‘Een goede raad: toon binnen deze muren nooit ergens enthousiasme over,’ zei Enriqueta toen ze me een paar dagen kende. ‘Zolang je je stemgeluid niet laat horen, laten ze je hier wel met rust.’

Om me onverstoorbaarheid bij te brengen gebruikte ze als voorbeeld het verhaal van Anaxagoras, die toen hij hoorde dat zijn zoon gestorven was, zei: ‘Sciebam me genuisse mortalem.’ (Ik wist dat ik een sterveling had voortgebracht.) Al weet ik zeker dat de ataraxie die ze als levensfilosofie voorstond haar niet van nature gegeven was. Ik denk dat het haar verdedigingstactiek was tegen het leven.

De eerste maanden gaf ze me een stoomcursus taxatie. Ik was jong, wist weinig en het weinige dat ik wist begreep ik niet echt, maar ik was leergierig en vond alles interessant. Ik was constant in haar buurt en noteerde haar lessen in Rivadavia-schriften met een harde kaft. Ik bekijk de kaften: achterhalen van de pedigree; provenance; verschil tussen oud papier en in thee gedrenkte namaak; kleine details, bijvoorbeeld oren en nagels (techniek giovanni morelli).

Enriqueta was van de rake, levendige, klinkende uitspraken. Ze sprak vaak in aforismen en kende geen onderscheid tussen geleend en zelfbedacht. ‘Over schilderkunst praten is de snelste manier om mensen te leren kennen’, of ‘je kunt een schilderij het beste bekijken wanneer je naar de wc moet, een aangespannen sluitspier houdt de geest alert’, of ‘niets geeft zoveel over mensen prijs als kunst, het is de goedkoopste leugendetector die ik ken’. Dat zei ze dan zomaar ineens.

Op vrijdagen, wanneer er op kantoor het minste werk binnenkwam, stuurde ze me naar de bibliotheek om oude veilingcatalogi te halen; daar moest ik van haar dan urenlang in kijken. ‘Het is een spier die je moet trainen,’ zei Enriqueta. Ik keek, zonder te weten waarnaar ik moest kijken; en als ik dat vertwijfeld tegen haar zei, antwoordde ze: ‘Er komt een moment waarop je zult merken, voelen, weten hoe je iets moet zien.’ Ze had het over schilderijen, maar het leek meer alsof ze me raad gaf over de kunst van het leven.

Nog iets over Enriqueta: ze wás een en al leven en of ik haar nou hielp met een kruiswoordraadsel, de graten uit haar vis haalde, ja, zelfs haar veters strikte als haar vingers pijn deden van de reuma — alles was poëzie.

Om zes uur ’s avonds verdwenen de medewerkers van de Banco Ciudad de gangen van het gebouw in als ratten het riool. Dat was het moment dat wij ons gesprek voortzetten op het dakterras. Kijkend naar de zonsondergang vanaf onze eretribune kon Enriqueta urenlang bomen over Vasari, Karel van Mander, Pico della Mirandola, maar dan niet in de loodzware, stijve taal van academici, ze sprak heel vertrouwd over hen, alsof ze het over oude vrienden had; ze sloot haar ogen, had koosnaampjes voor ze, gaf ze op hun kop omdat ze zich niet vaak genoeg wasten. Ik geloof dat ze af en toe het besef kwijtraakte waar ze was en met wie. Maar er waren avonden — als het bij zonsondergang onbewolkt was — dat vanwege een zeldzame combinatie van zonlicht, luchtvervuiling en neonreclames, alles om ons heen in een licht baadde dat de kleur had van appels uit de oven, hetzelfde licht als op de schilderijen van de prerafaëliet Burne-Jones. Ik heb het over een optisch effect dat hooguit vijf minuten duurde, maar zodra het begon veerde Enriqueta op uit haar ligstoel als een toastje uit een broodrooster, hief haar gezicht ten hemel en prevelde met op elkaar geklemde lippen: ‘Flammantia moenia mundi,’ en op dat moment stiet het koperen licht tegen haar borst en kwam er bij haar schouderbladen weer uit, en ging er een lange, intense rilling door me heen: ineens zag ik haar zoals ze was, een kunstenares zonder kunstwerk, een kunstwerk op zich.

Het duurde niet lang voor ik haar duidelijk had gemaakt dat ze alles van me kon vragen, van het halen van koffie tot het begaan van een moord met voorbedachten rade. Enriqueta las me als een boek.

Er was een jaar verstreken toen ze op een zondagochtend op mijn antwoordapparaat insprak dat ze me om vijf uur ’s middags verwachtte op de hoek van Calle Suipacha en Avenida Sarmiento, en dat ik mijn zwemspullen mee moest nemen. Als een brave soldaat pakte ik mijn tas in en op weg naar de afgesproken plek moest ik denken aan het gezegde dat karakter wordt gekweekt op zondagmiddagen.

Toen ik aankwam stond ze in de deur een Gauloise te roken; ze rookte altijd Gauloises, tot op de laatste millimeter, en als ze uitgerookt was, gooide ze de peuk op de grond en drukte hem met haar pompadoerhak uit. Ze gebaarde me haar te volgen; haar manier van doen had iets heel vertrouwelijks. ‘Bega een misdaad en de wereld wordt van glas,’ mompelde ze en ze keek om zich heen terwijl we Badhuis Colmegna in liepen, waar ze door de medewerksters met hun blozende gezicht, hun autoritaire voorkomen en hun witte uniform gegroet werd alsof ze er al haar hele leven kwam.

In een klam kleedhokje trok ik een badpak aan waar de rek uit was en liep naar wat ooit had geschitterd als een door fraai gebouwde meerminnen en zeegoden bevolkt aquarium, maar dat nu een vrijwel verlaten zwembad was met loszittende tegeltjes. Op de rand zaten een stuk of wat bejaarden met een slap vel, dat angst en eenzaamheid omhulde.

Enriqueta maakte een paar minuten later haar opwachting; ze zag er onverwacht stijlvol uit in haar zwarte badpak, toen ze zwierig als een handtekening het aluminium trapje afdaalde en zich in het lauwe water liet zakken. We dobberden een tijdlang zwijgend rond. Het klopt wat ze zeggen: een sterke wind isoleert je van je medemens, maar water verbindt.