    Roanne van Voorst

Ooit aten we dieren

Uitgeverij Podium
Amsterdam

© 2019 Roanne van Voorst

Omslagontwerp Philip Stroomberg

Verzorging e-book Coco Bookmedia

Foto auteur Tjitske van Leeuwen

ISBN e-book 978 90 5759 977 4

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, juni 2019

www.uitgeverijpodium.nl

Voor Lisette, die allang wist wat ik nog moest leren zien, en voor Fedde, die nog veel meer zal gaan zien dan ik nu kan weten.

The future is already here — it’s just not very evenly distributed.

William Gibson

De moeilijkheid is niet zozeer het ontwikkelen van nieuwe ideeën, maar het ontsnappen aan de oude.

John Maynard Keynes

Inleiding
Het bedenken van een nieuwe kleur

Drie eeuwen geleden vond de verlichting plaats, en werd het verboden heksen te verbranden of mensen om hun geloof te verketteren. Zo’n acht generaties geleden (ik heb het even voor je uitgerekend; dat is ruim honderdvijftig jaar) werd de slavernij wereldwijd afgeschaft, en werd het verboden andere mensen te brandmerken, tegen hun wil vast te houden, te gebruiken of anderszins te mishandelen. Vijf generaties geleden (ruim honderd jaar) kregen vrouwen in het Westen stemrecht, en werden ze formeel gelijkgesteld aan mannen. Jij en ik leven in een vergelijkbare, turbulente, belangrijke en opwindende tijd.

Onze tijd komt straks in de geschiedenisboeken te staan vanwege de immense sociale, economische en culturele verandering die zich nu – ja nú, terwijl jij dit boek leest – aan het ontvouwen is. Een transformatie die op allerlei plekken op de wereld zo snel plaatsvindt dat het niet lang meer kan duren voor zij je ineens gaat opvallen. Je zult haar gaan herkennen in de dingen die je koopt, in het type werk dat je doet, in de manier waarop je je kinderen opvoedt; zelfs in hoe je denkt en in wat je voelt. En als het zover is, zal het bijna niet meer voor te stellen zijn dat het ooit anders is geweest.

Jij en ik, wij behoren tot de generatie die gaat meemaken dat het in grote delen van de wereld verboden wordt onnodig dierenleed te veroorzaken. Dat betekent dat het eten en gebruiken van vlees of andere dierlijke producten straks misschien nog wel mogelijk zal zijn, maar heel erg duur wordt, en lastig. Het zal een keuze zijn die afwijkt van wat normaal is; een keuze ook, die in eerste instantie door de meeste mensen zal worden afgekeurd. Maar of je nu vóór zo’n enorme verandering bent of tegen maakt eigenlijk niet uit – het gebeurt al, het is niet tegen te houden, we zitten er middenin.

Probeer je maar eens voor te stellen dat je op een groene heuveltop staat, en een loodzwaar rotsblok in beweging wilt krijgen. Je duwt met beide handen tegen het gesteente, zet je hakken stevig in het gras, spant je buik en benen aan… Het lukt niet, de rots blijft liggen waar hij ligt en jij, je vloekt, je zucht, je steunt, je denkt dat het misschien niet kán – en dan ineens begint het ding te rollen. Eerst langzaam, maar dan steeds sneller, en nog sneller, en algauw rolt de rots zo snel dat je weet dat geen mens hem ooit meer tot stilstand kan brengen. Wij bevinden ons op het kantelpuntmoment van die rots. We staan met zijn allen exact op de overgang van een langzame naar een snelle beweging, een beweging die al niet meer tegen te houden is.

We’re rolling

Het veganisme is een van de snelst groeiende sociale bewegingen ter wereld. Steeds meer wetenschappers en futuristen voorspellen dat het eten van vlees en zuivel in de nabije toekomst taboe zal worden. Veganisme is een van de laatste opties die ons nog resten om klimaatveranderingen tegen te gaan, zegt een groeiende groep mensen, en hun boodschap wordt gehoord. In de jaren negentig van de twintigste eeuw waren er wereldwijd nog maar een paar miljoen mensen die geen vlees, zuivel of andere dierlijke producten gebruikten – vaak omdat ze dat zielig vonden voor de dieren, soms omdat ze geloofden dat het niet goed was voor het milieu of voor hun lichaam. In 2015 waren dat er een geschatte 750 miljoen.

In 2008 was Gent de eerste Europese stad die een wekelijkse vleesvrije dag begon te propageren op scholen en in andere publieke instellingen. Even daarvoor was het fenomeen al ontwikkeld in de Verenigde Staten; de volgende stad die mee ging doen lag in Groot-Brittannië. In 2019 doen er wereldwijd veertig steden mee en dat aantal blijft groeien.

Australië – het land waar in het begin van de eenentwintigste eeuw het meeste vlees ter wereld werd geconsumeerd – had in 2018 een van de snelst groeiende veganistische markten ter wereld. Steeds meer Ozzies verruilen de steak voor een sojavariant. Het land stond daarmee op nummer drie, vlak achter de Arabische Emiraten en China, waar ook steeds meer mensen vegan eten.

In de Verenigde Staten steeg de laatste jaren niet alleen de verkoop van vleesalternatieven (zoals sojaburgers en plantaardige wokblokjes die qua smaak en structuur aan kipfilet doen denken) enorm, maar werden ook steeds meer plantaardige zuivel-alternatieven verkocht, zoals kokosyoghurt en amandelmelk. Rond 2020 zullen die alternatieven in dat land naar verwachting goed zijn voor zo’n 40 procent van alle zuivelachtige dranken, tegen 25 procent in 2016. De verkoop van koeienmelk daalde. Dairy Farmers of America, de grootste zuivelcoöperatie in de Verenigde Staten en de leverancier van 30 procent van de melk in het land, maakte in 2018 maar liefst 1 miljard dollar verlies in vergelijking met het jaar daarvoor. Die trend beperkte zich niet tot de VS, maar is ook zichtbaar in Nederland, het Verenigd Koninkrijk, Duitsland, Australië, Italië en Canada. In januari 2019 publiceerden de Canadese Voedingsautoriteiten een nieuw nationaal gezondheidsadvies: een soort Schijf van Vijf, waarin koeienmelk niet langer aangeraden werd. Wat dan wel? Plantaardig, eiwitrijk voedsel.

Ook de wereldwijde eierindustrie begint te merken dat de vraag naar dierlijke producten ineens razendsnel afneemt: Cal-Maine Foods, een enorme Amerikaanse eierproducent, rapporteerde onlangs zijn eerste jaarlijkse verlies in meer dan tien jaar. De aandelen kelderden; de CEO van het bedrijf verklaarde het verlies door de groeiende populariteit van alternatieven voor eieren.

Nee, dan kunnen slimme ondernemers beter investeren in de veganistische voedselindustrie, bijvoorbeeld kaas gemaakt van noten. Daarvan wordt de wereldwijde marktwaarde voor 2024 geschat op bijna 4 miljard dollar, met een jaarlijkse groei van rond de 8 procent. Of ze investeren in melk gemaakt van haver, soja, rijst of amandelen. Recent besloot Elmhurst, een van de oudste zuivelbedrijven aan de Amerikaanse oostkust, om na 92 jaar over te schakelen op het produceren van uitsluitend op planten gebaseerde melkproducten – volgens de directeur is dat de beste manier om toekomstige verliezen te voorkomen.

Plantaardige alternatieven voor vlees doen het ook goed. Zó goed dat traditionele vleesbedrijven er de laatste jaren massaal in besloten te investeren – vaak kochten ze veganistische bedrijven op. Tyson Foods, de grootste vleesproducent in de Verenigde Staten, investeerde bijvoorbeeld al in een van de meest populaire vleesalternatieven die er op de Amerikaanse markt te krijgen is: Beyond Meat. De grootste vleesdistributeur van Canada, Maple Leaf Foods, kocht de populaire plantaardige merken Field Roast en Lightlife Foods op. Nestlé, het grootste voedingsmiddelenconcern ter wereld, nam Sweet Earth Foods over – een bedrijf dat alleen maar plantaardige producten maakt (en werd opgericht door een voormalig bestuursvoorzitter van de Burger Kingketen). Danone nam de plantaardige pionier WhiteWave over; het Nederlands-Britse Unilever kocht de Vegetarische Slager op. De Volkskrant beschouwde die miljoenenverkoop als een symbool voor ‘de opmars van de vleesvervangers’ en noteerde dat multinationals ‘en zelfs vleesbedrijven’ zich momenteel op de vegetarische markt werpen. Internationaal zakenblad Forbes aarzelde geen moment en adviseerde het ondernemerspubliek om mee te liften op de plantaardige golf: ‘Here’s why you should turn your business vegan,’ kopten zij.

Onherkenbare wereld

Niet alleen het bedrijfsleven maakte de afgelopen tijd een enorme transformatie door; op individueel niveau is er ook iets aan het veranderen. 39 procent van de Amerikanen is recent bewust minder vlees gaan eten en flexitariër geworden – vooral omdat ze ervan overtuigd zijn geraakt dat dat beter is voor hun gezondheid. Ze stapten bijvoorbeeld over van de traditionele varkensen rundvleesproducten naar de ‘Beyond Sausage’, een vleesalternatief met een vergelijkbare structuur als varkensvlees, maar met minder vet en natrium, en met meer eiwitten dan er in vlees zit. Of ze proefden de ‘Beyond Burger’, het vleesalternatief van hetzelfde bedrijf, waarin investeerders als Bill Gates, Leonardo DiCaprio, Twitter-oprichters Biz Stone en Evan Williams en vleesproducent Tyson Foods aandelen hebben.

In Duitsland – om een ander land met worstliefhebbers te noemen – at in 2018 41 procent van de inwoners minder vlees (en meer vleesvervangers) dan in de jaren daarvoor. Nederlanders kochten in datzelfde jaar voor 80 miljoen euro aan vleesvervangers; tien jaar eerder was dat 62 miljoen. Onderzoekers voorspellen dat de Nederlandse consument de komende jaren nog veel vaker zal kiezen voor plantaardige voedselalternatieven.

Daar ziet het wel naar uit, want de meeste mensen die momenteel al gedeeltelijk of helemaal plantaardig eten, zijn jong – en zij betalen de komende jaren de boodschappen. In 2017 was 42 procent van de veganisten in Groot-Brittannië tussen de vijftien en de vierendertig jaar oud; in Australië valt de meerderheid in de categorie van de millennials, en ook in andere landen bevinden veruit de meeste vegetariërs en veganisten zich onder de nieuwe generatie consumenten. Kinderen en tieners willen steeds vaker plantaardig eten omdat ze zich zorgen maken om het klimaat, of omdat ze het oneens zijn met de manier waarop we dieren verwerken tot voedsel, of omdat ze de vlees- en zuivel-alternatieven van nu gewoon lekker vinden. Op dit moment is een plantaardige leefstijl nog lang niet de norm in onze samenleving, want de groep oudere, dierenetende consumenten is nog veel groter dan die van de jongere planteneters. Maar de verschuiving die nu zichtbaar aan het worden is, suggereert dat de groei van de veganistische markt in de nabije toekomst explosief zal zijn.

In dit boek ga ik je laten zien welke veranderingen je de komende jaren in jouw leven kunt verwachten. Ik ga je laten kennismaken met de wereld van de toekomst; een toekomst die jij nog mee zult maken, en ook je kinderen, als je die hebt of verwacht. Maar toch een toekomstige wereld die in heel veel opzichten niet meer zal lijken op de wereld waarin je bent opgegroeid en nu leeft. Want veel sneller dan je je voor kunt stellen gaan we straks anders eten, ander werk doen, andere spullen gebruiken, andere schoolreisjes organiseren en andere huisdieren vertroetelen. Bovenal gaan we anders nadenken over wat goed is, en wat kwaad.

Zucht

Als we straks als oude, gerimpelde besjes samen terugkijken op alle veranderingen, vermoed ik dat we om de beurt zullen verzuchten dat het achteraf bezien wel erg lang heeft geduurd voordat we de omslag maakten. Té lang, bedoelen we dan eigenlijk. Want we wisten allang dat het niet oké is hoe wij als samenleving met dieren omgaan, en daardoor ook met de planeet. We zagen er misschien al documentaires over, of filmpjes op het internet; of we lazen erover in boeken en kranten. Maar we deden meestal niks met die informatie.

Ik ook niet. Toen ik zestien jaar oud was, werd ik vegetariër: ik stopte met het eten van vlees, maar bleef wel zuivel, eieren, leer en andere dierlijke producten gebruiken. Ik wilde geen vlees meer eten omdat ik als dierenliefhebber niet wilde dat dieren zouden worden doodgemaakt omdat ik ze toevallig lekker vond smaken, én omdat ik – eerlijk is eerlijk – ‘anders’ wilde zijn dan mijn klasgenoten. Mijn vegetarisme was zowel een manier om mijn eigen identiteit vorm te geven als een soort van zelfbedacht vrijwilligerswerk: anderen veegden de billen van bejaarden af, ik verruilde het nachtelijke broodje shoarma na het stappen voor een kaastosti. Dat beschouwde ik als een ultiem offer, een daad van goedheid die me vrijwaarde van dieper nadenken over allerlei ingewikkelde zaken die met ons voedselsysteem te maken hebben. Of misschien was ik gewoonweg nog te jong om me er überhaupt bewust van te zijn dat het schrappen van vlees uit mijn dieet niet alle problemen zou oplossen waar ik zo ijverig opstellen over schreef. Ik kan me in elk geval niet herinneren dat ik me op enig moment heb afgevraagd hoe de kaas op mijn tosti was gemaakt, of de mayonaise waarin ik mijn patat doopte, of hoe dat eigenlijk zat met mijn nieuwe cowboylaarzen – met fabulous puntige neuzen, weet ik nog, en een perfecte, semi-afgedragen look, gemaakt van koeienhuid.

Het duurde meer dan vijftien jaar voordat ik me die dingen wél ging afvragen. Ik was al in de dertig toen ik in de krant een artikel las over de melkvee-industrie. Het was zondagmiddag, ik zat in mijn favoriete koffietentje in Philadelphia; een plek waar ze alleen maar ‘goede’ koffie verkochten en ‘eerlijk geproduceerde melk’. Ik dronk mijn cappuccino met smaak, dacht na over wat ik die avond zou koken voor mijn man en mij, en bladerde door de New York Times. Bij toeval stuitte ik op een artikel waarin stond dat alle stiertjes die op melkveehouderijen worden geboren, vrijwel direct worden afgemaakt omdat ze geen doel dienen. Standaardprocedure. ‘Stiertjes geven geen melk,’ las ik, ‘en dus zijn zij het restproduct van onze melkproductie.’ Later zou ik leren dat hetzelfde geldt voor haantjes: zodra mannelijke kuikentjes uit het ei gekropen zijn, worden ze levend vermalen of vergast, want zij kunnen geen eieren leggen en worden daarom beschouwd als ‘restproduct’ van onze eierproductie.

Het kan haast niet anders of ik had die informatie al eerder gelezen of gehoord. De boodschap uit dit artikel was niet nieuw; de informatie werd ook helemaal niet als nieuws gebracht. Het stond ergens op de laatste bladzijde van de dikke weekendbijlage, in een artikel dat ging over de jaarlijkse investeringscijfers van de Amerikaanse melkindustrie. De opmerking over de ‘restproducten’ was slechts bijzaak. Ik herinner me dat ik de krant dichtsloeg en lang staarde naar de belletjes die op het melkschuim van mijn cappuccino dreven. Ik herinner me ook dat ik me verward voelde. Het kon toch niet kloppen wat er in dit artikel stond? Maar wat nou als het wél waar bleek te zijn? Had ik dan, met het kopen van deze ‘goede’ cappuccino met die ‘eerlijk geproduceerde’ schuimkraag, indirect meebetaald aan het laten slachten van een kerngezond stiertje? Waarom was ik me daar niet van bewust, terwijl ik nota bene al jaren vegetarisch at? En wat was dat voor een krankzinnig systeem dat gezonde dieren als ‘afval’ beschouwde?

Die middag begon mijn eigen, jarenlange onderzoek naar het thema ‘veganisme’. Een onderzoek naar de dierenproductie-economie, maar ook een persoonlijke zoektocht naar mijn eigen aandeel daarin.

Ik zal je in dit boek vertellen over mijn eigen zoektocht. Niet omdat ik je de les wil lezen: ik twijfel soms nog of mijn huidige (veganistische) koop- en eetgedrag nu werkelijk ‘beter’ is dan hoe ik vroeger leefde. Kleding zonder dierlijke producten erin is lang niet altijd milieuvriendelijker dan dierlijke equivalenten, om maar eens een dilemma te noemen. En ik vind het soms moeilijk om een liefdevol klaargemaakt, maar niet veganistisch gerecht te moeten afslaan. Dan trekt zowel mijn verlangen om aardig en beleefd en ‘normaal’ te zijn, als mijn beslissing om niet langer bij te willen dragen aan een systeem waar ik niet achter sta, bijna even hard aan me – en moet ik een besluit nemen dat me hoe dan ook een rotgevoel bezorgt.

Ik vertel je in dit boek niet over dit soort persoonlijke worstelingen omdat ik denk dat mijn verhaal zo belangrijk of bijzonder is, maar juist omdat ik vermoed dat mijn verhaal helemaal níét bijzonder is. Omdat ik verwacht dat mijn verhaal weleens heel erg zou kunnen lijken op het jouwe. Op het proces dat je al door hebt gemaakt, of nu doormaakt, of nog door gaat maken. Als je je in mijn verhaal herkent, kan het uitzoekwerk dat ik heb gedaan je misschien helpen begrijpen waarom je heel lang beslissingen hebt genomen die een gewelddadig systeem in stand hielden, terwijl je jezelf waarschijnlijk beschouwt als een zachtaardig mens. Net als ik.

Paradox

Het is misschien wel de grootste paradox van het mens-zijn: juist vanwege onze menselijkheid gedragen we ons vaak onmenselijk. De meeste mensen vinden het een naar gegeven dat ons eten de zeespiegel doet stijgen en levensgevaarlijke overstromingen veroorzaakt in andere landen. Toch is dat wat er op dit moment gebeurt.

We gruwelen ook van het idee dat dieren helse pijn lijden omdat wij hun vlees, melk, eieren of huid willen gebruiken. En ook dat gebeurt. Niet zo lang geleden noemde een woordvoerder van de Verenigde Naties de wijze waarop wij boerderijdieren fokken, gevangenhouden en doden regelrechte ‘marteling’. En jij en ik, wij zijn tegen marteling. Wij zouden nooit een elektrische staaf in een neusgat of een anus van een dier duwen. Wij zouden nooit de staart van een koe omdraaien als we wisten dat dat enorm veel pijn doet, wij zouden niet een mannelijke big zonder verdoving castreren, wij zouden geen kippen kweken die zo groot worden dat ze amper kunnen lopen. Wij zouden geen gezonde dieren versnipperen, vergassen of neerschieten. En toch doen we daar bijna allemaal dagelijks aan mee, door de vlees- en zuivelindustrie financieel te steunen.

Bij het idee dat er wereldwijd elke week meer dieren worden gedood voor onze consumptie dan dat er mensen zijn gestorven als we alle doden uit alle oorlogen uit de menselijke geschiedenis bij elkaar optellen, kunnen we ons eigenlijk niks voorstellen. We wíllen ons er ook eigenlijk niks bij voorstellen. Het klinkt zo… absurd, toch? Telkens als ik die zin hierboven herlees, die ik nota bene zelf heb getypt, bespeur ik bij mezelf direct de neiging om het beeld van me af te willen schudden. Om gauw door te gaan naar de volgende alinea’s, naar het gedeelte in deze inleiding waar het weer een beetje leuk wordt. Maar het klopt helaas wat er staat: elke week doden we meer dieren dan er mensen zijn gestorven in alle oorlogen uit de menselijke geschiedenis.

Er werden volgens onderzoekers in de twintigste eeuw, dus ten tijde van de twee wereldoorlogen, ten minste 108 miljoen mensen gedood. Schattingen naar het aantal mensen dat gedurende de gehele menselijke geschiedenis in oorlogen werd gedood, variëren van 150 miljoen tot 1 miljard.

Exacte getallen over de door ons gedode dieren lopen ook flink uiteen, maar de meest conservatieve statistieken die ik kon vinden – gepubliceerd door de zuivel- en vleesindustrie – schatten het aantal landbouwdieren dat elk jaar wordt geslacht op 66 miljard. Dat zijn dus alleen de koeien, varkens en andere boerderijdieren, maar bijvoorbeeld niet de vissen die we vangen om op te eten. Als we die vissen en andere zeedieren erbij rekenen komen we uit op 150 miljard per jaar. Tellen we alle dieren die we graag en massaal eten – vissen, kippen, varkens, koeien, geiten, schapen – dan wordt het aantal geschat op 150 miljoen per dag. Maar die statistieken tellen nog steeds niet de miljoenen dieren mee die elk jaar in laboratoria worden gedood, en ook niet de dieren die om hun bont worden geslacht, en niet de haantjes en de stiertjes die worden afgemaakt na de geboorte (want in de statistieken worden ‘restproducten’ niet bijgehouden). Ze tellen ook de dieren niet mee die elk jaar omkomen tijdens rodeo’s en stierengevechten, of de racepaarden en -honden die na wedstrijden worden afgemaakt, of de dieren in dierentuinen en aquaria die jong sterven omdat ze in gevangenschap leven, of omdat ze als ‘overtallig’ worden beschouwd.

Als je die feiten werkelijk tot je door laat dringen voel je waarschijnlijk wat ik ook voel, telkens als ik dat doe: medelijden, ongeloof, walging of schaamte. Dat vermogen om compassie te voelen maakt ons mensen beschaafd; velen geloven dat juist dat vermogen ons van dieren onderscheidt.

Ik zou willen tegenwerpen dat het vermogen om compassie te voelen ons soms juist onbeschaafd maakt in ons gedrag. We kijken weg van de gruwelijkheden, niet omdat het ons niks kan schelen, maar juist omdat onze diepe, menselijke waarden niet stroken met hoe we in onze tijd dieren behandelen. De informatie daarover, die tot ons komt via krantenartikelen, schokkerige videobeelden die in je tijdlijn op social media verschijnen en nu, via de woorden op deze bladzijden, maakt dat we ons zo ongemakkelijk voelen dat we bijna niet anders kunnen dan het vrijwel direct van ons af laten glijden. We negeren het, doen alsof het er niet is. Dat was, vermoed ik, de reden waarom ik tientallen eerdere nieuwsberichten over de werking van de melkvee-industrie heb genegeerd, voordat het nieuws eindelijk tot me doordrong, die middag in het café in Philadelphia. Het was te veel, het was te erg, het leek niet logisch dat ik, dat wij – intelligente, vriendelijke, zorgzame mensen! – dit doen.

Stilzwijgend kwaad

Maar we doen het wel. Historicus Yuval Noah Harari betoogde in 2015 in de Guardian dat de manier waarop wij dieren in de bio-industrie behandelen, een van de meest criminele daden in de menselijke geschiedenis is. Ik denk niet dat hij met die uitspraak wil ontkennen dat er niet óók afschuwelijke misdaden tegen de menselijkheid hebben plaatsgevonden, en het is daarbij niet erg zinvol of passend om het lot van slachtoffers van de Holocaust of genociden te vergelijken met het lot van dieren die het slachtoffer werden van onze levensstijl: het is tenslotte geen wedstrijdje in lijden. Maar zijn uitspraak wijst wel naar een schokkende conclusie: namelijk dat de meesten van ons opdrachtgevers van criminele acties zijn, of we ons er nu van bewust zijn of niet. Weliswaar doen we zelf meestal geen dieren pijn, maar we betalen wel andere mensen om het voor ons te doen. Dat doen we elke keer dat we een doosje eieren kopen, of een pak yoghurt, of een runderkarbonaadje. We doen het elke keer als we met een schuin oog een artikel of filmpje voorbij zien komen dat de misstanden in de vlees- en zuivelindustrie aan de kaak stelt – en het wegklikken. Dat bedoelen we niet kwaad. We voelen ons ook niet kwaadaardig, als we het doen. We rechtvaardigen ons ontkenningsgedrag met het idee dat het niet anders kan, dat dit nou eenmaal is hoe de wereld in elkaar zit.

Maar vermijden om over nare dingen na te denken resulteert in stilzwijgend instemmen met wat er gebeurt. En gevaar dreigt als dat wat de norm is, ernstig leed berokkent. Zo bezien is onze zwijgende generatie dus inderdaad schuldig aan de massale dierenmishandeling die er elke dag, elke seconde plaatsvindt. En evengoed aan de verwoesting van onze planeet door de uitstoot van onze bio-industrie.

Nu.

Nu.

En nu.

Albert Einstein zei het zo: ‘De wereld wordt ernstiger bedreigd door mensen die kwaad tolereren of aanmoedigen, dan door mensen die daadwerkelijk geweld plegen.’ En filosofe Hannah Arendt voegde daar later aan toe dat het meeste kwaad in de wereld wordt gedaan door mensen die niet eens nadenken over of wat ze doen slecht is, maar die gewoon meegaan in wat anderen doen, in wat de standaard is.

Voor je afhaakt na al dat moralisme: wees gerust, dit boek gaat verder dan het opsommen van beschuldigingen over de manier waarop we in onze samenleving met dieren en de aarde omgaan. Dat hebben anderen voor mij al gedaan, in boeken en artikelen en rapporten en documentaires, en ik denk dat een herhaling van hun werk niet is wat jou en mij helpt anders na te denken over de manier waarop we leven en consumeren (maar mocht je erin geïnteresseerd zijn: achter in dit boek vind je een lijst met betrouwbare bronnen).

Het ontbreekt ons namelijk niet aan kennis – als we ervoor openstaan, is alle informatie al geruime tijd voorhanden. Het ontbreekt ons ook duidelijk niet aan empathisch vermogen – dat merkte je waarschijnlijk net, toen je je door mij heel even liet overhalen om mee te doen aan het gedachtenexperiment van de oorlogsslachtoffers en de gedode dieren.

Ik geloof dat het ons eerder ontbreekt aan een helder idee over hoe het alternatief eruit zou kunnen zien. Wat we momenteel missen, in mijn optiek, is een serieuze exploratie van een toekomstige wereld waarin we grotendeels plantaardig leven, en dus geen dieren meer gebruiken voor onze voeding, kleding of andere levensmiddelen.

Nieuwe kleuren leren zien

Het is niet zo gek als je je nu nog niet kunt voorstellen dat zoiets mogelijk zou zijn, laat staan hoe zo’n wereld eruit zou kunnen zien. Probeer maar eens een compleet nieuwe kleur te bedenken. Of een nieuwe smaak – iets dat nog nooit door iemand geproefd is. Of een nieuwe geur!

Geef het maar op; het is vrijwel onmogelijk.

Onze hersens kunnen hoogstens proberen om kleuren of geuren of smaken die we al kennen, door elkaar te mengen; dat geeft ons dan een idee voor een combinatie die nog niet eerder gemaakt is. Maar een nieuwe samenstelling is niet iets volkomen nieuws.

Tegen dat probleem lopen we ook aan als het gaat om plantaardig leven, en ik geloof dat dat een tweede reden is waarom ik zo lang informatie moet zijn tegengekomen die niet werkelijk tot me doordrong. Ik moest er wel mijn schouders over ophalen, want ik kon er geen oplossing voor bedenken: zo gaan die dingen nou eenmaal, dat is niet anders. Toch?

Lange tijd wel. Jij bent, net als ik, opgegroeid in een tijd waarin het als volkomen normaal werd gezien om dieren op te eten en te gebruiken. Ze zitten in onze kleding, in onze schoenen, in onze kaarsen, in ons appelsap, zelfs in onze condooms! Wij groeiden op in een tijd waarin we van onze ouders en huisartsen en schoolmeesters leerden dat vlees en zuivel niet alleen gezond voor je zijn, maar zelfs noodzakelijk om gezond te kunnen blijven. Inmiddels blijkt uit onderzoek dat dat niet klopt – daarover later meer. Maar het is lastig om iets dat je zo lang hebt geloofd, ineens niet meer te geloven. Vooral als het je ontbreekt aan een alternatief beeld van hoe je lekker zou kunnen blijven eten, gezond kunt blijven en comfortabel kunt blijven leven.

Dit boek gaat dat beeld voor je schetsen. Ik bouw een futuristisch droomlandschap voor je van een dier- en milieuvriendelijkere wereld, met nieuwe kleuren, smaken en geuren. Ik vertel je heel concreet wat we de komende jaren met zijn allen anders kunnen en zullen gaan doen. Want nogmaals: dat enorme rotsblok, dat is al begonnen te rollen.

Op de volgende bladzijden stel ik je voor aan tientallen voormalige varkens-, schapen-, koeien- en melkveehouders die niet langer hun geld wilden verdienen door dieren te slachten en daarom overstapten op plantaardige landbouw. Die boeren bestaan echt: ik heb met ze gesproken, ik heb hun getransformeerde bedrijven met eigen ogen zien bloeien, en ik ben door alles wat ik de afgelopen jaren heb geleerd ervan overtuigd geraakt dat in de zeer nabije toekomst nog veel meer boeren hun voorbeeld gaan volgen. Ik laat je kennismaken met apen en andere dieren die persoonsrechten hebben gekregen, met robothuisdieren, en met koks en restauranthouders die hun veganistische maaltijden niet langer ‘veganistisch’ noemen, omdat plantaardig eten in hun omgeving al zo normaal is geworden dat het geen apart label meer behoeft. Ik laat je kennismaken met keukenapparaten die aan jouw lichaam afmeten welke voedingsstoffen je nodig hebt, met therapeuten die zich hebben gespecialiseerd in het oplossen van problemen tussen veganistische en niet-veganistische partners of familieleden. Met vegansexuals – veganisten die alleen op andere veganisten vallen. Met woonhuizen die op het gestegen zeewater drijven en met dorpen die orkaanbestendig zijn. Ook die verhalen heb ik niet zelf bedacht – dit gebeurde al in 2019 op allerlei plekken ter wereld, alleen was jij er misschien nog niet van op de hoogte omdat het nog niet bij jou in de buurt gebeurde.

Realistisch futurisme

Dat is belangrijk om tot je door te laten dringen: het verhaal dat ik je in de komende hoofdstukken ga vertellen, speelt zich dan wel voor een groot deel af in de toekomst, het is niet ontsproten aan mijn eigen creatieve brein. Alles wat je op de komende pagina’s leest, is al uitgevonden en wordt al toegepast. Het bestaat al, alleen nog niet altijd op grote schaal. Wat ik beschrijf is futuristisch, maar ook realiteit.

Ik ga je niet alleen laten zien hoe een dier- en milieuvriendelijkere wereld eruit zou zien, maar ik ga je ook laten zien wat de consequenties zouden zijn voor onze economie, ons klimaat, onze gezondheid en onze cultuur, als de plantaardige manier van leven straks eenmaal is opgeschaald. Je zult ontdekken dat die nieuwe, plantaardige wereld ook niet ideaal is. In een wereld waarin we dieren niet langer mishandelen voor ons gebruik, hebben we nog steeds te dealen met ethische dilemma’s, alleen gaan die straks over hoe we met andere levende wezens omgaan dan met kippen, koeien of varkens. Of ze gaan over de schaamte waarmee de nieuwe generatie terug zal kijken op ons aandeel in grote problemen rondom dierenethiek en het milieu. We hebben straks, als we massaal meer planten eten dan dieren, ook niet ineens allemaal een perfecte gezondheid (je zult lezen dat veganistisch eten net zo ongezond kan zijn als een met antibiotica doordrenkte kiloknaller). En we komen voor nieuwe problemen te staan, zoals het verdwijnen van een aantal producten en beroepen – daar moeten we nieuwe oplossingen voor vinden, en in dit boek laat ik je er vast een aantal zien.

Ik laat het aan jou om te beoordelen wat je ervan vindt, van die toekomstige wereld. Persoonlijk vind ik het er weliswaar niet ideaal (soms vind ik het er zelfs ronduit beangstigend), maar de nieuwe problemen wegen voor mij niet op tegen de vele problemen waarmee we als mensheid te maken hebben in ons huidige systeem. Ik kon niet anders dan die conclusie trekken, nadat ik uitgebreid literatuuronderzoek had gedaan en tientallen gesprekken met internationale experts had gevoerd op het gebied van de dierenhouderij, voedsel, klimaat en energie. In een wereld waarin we niet langer dierlijke producten gebruiken – in een wereld na de Eiwitrevolutie – zal het ons lukken om klimaatveranderingen grotendeels tegen te gaan, zullen mensen gemiddeld gezonder zijn en zullen er veel, veel minder dieren pijn lijden en stress hebben.

Eiwitrevolutie

Het is een van de toekomstscenario’s die zich snel zouden kunnen gaan ontvouwen, als we ons daar onmiddellijk en gezamenlijk voor in gaan zetten. Misschien word je direct een beetje sceptisch als je dat leest. Flinke kans dat je denkt: ik vind het op zich best goed klinken, maar het heeft geen zin om alles in mijn leven nu ineens anders te gaan doen, want de rest van de wereld doet toch niet mee en dan gebeurt er uiteindelijk nog niks. Dan ben je vast niet de enige. Dit is waarschijnlijk het meest gebruikte argument om dingen in ons dagelijks leven niet te veranderen. Maar dat het een populair argument is, maakt het nog niet sterk.

Uit de geschiedenis weten we dat maatschappelijke veranderingen die zo grootschalig en radicaal waren dat de mensen die toen leefden ze zich haast niet voor konden stellen, tóch hebben plaatsgevonden. Zelfs als er heel veel mensen tegen die verandering waren, en er in het begin niet veel mensen aan mee wilden of durfden te doen. In de tijd dat de wetten over de gelijkheid van slaven voor het eerst ter sprake kwamen, werd het argument dat ‘men’ nooit mee zou werken aan zulke radicale veranderingen geregeld aangevoerd door sceptici en tegenstanders, net als het argument dat zo’n transformatie de economie ernstig zou bedreigen en dus eigenlijk heel gevaarlijk zou zijn voor de samenleving – maar dat hield de pioniers en activisten gelukkig niet tegen. De revolutie kwam er toch, waarna de nay-sayers ineens tot hun schrik tot een kleine groep starre of wetsovertredende mensen behoorden, die door de tijd waren ingehaald. Aan het eind van het boek is het aan jou om te bepalen welk toekomstscenario je het meest wenselijk vindt, en welke rol jij wilt spelen in die geschiedenis (want een rol heb je – in het toneel des levens doen we niet aan vakantiedagen of ziekteverlof).

Het boek dat je nu in handen hebt is trouwens een stuk vrolijker dan de meeste andere futuristische boeken, want die gaan vaak over het einde van de wereld. Een einde waarin vloedgolven de aarde overspoelen of waarin er overal bosbranden uitbreken, waarna bomen, planten en alle andere levende wezens worden weggevaagd. Dit boek gaat juist over een nieuw begin van de wereld. Op de volgende bladzijde begint je toekomst.

1 Hoe boeren de wereld veranderden

Op de dag dat de Zweedse varkensboer Gustaf Söderfeldt al zijn beesten verkocht, leken de grasweiden die om zijn boerderij lagen uitgestrekter dan anders. Het was vreemd stil. De stallen waren leeg. De lucht drukte zwaar op zijn schouders, en hij liep enigszins verdwaasd heen en weer van zijn stallen naar zijn weilanden, en weer terug. Eenmaal aangekomen leek het steeds alsof hij was vergeten wat hij ook weer kwam doen. Dat was niet zo. Er was gewoonweg niks te doen. Zijn hoofd was niet helder, nog niet in staat om te bedenken hoe zijn werkdagen er vanaf nu uit zouden zien.

Het was 2017, hij had twee jonge kinderen en weinig spaargeld. Hij was bezorgd om de toekomst, had alleen een vaag idee hoe hij vanaf nu de kost voor zijn gezin zou gaan verdienen. Maar dwars door al die onzekerheid en twijfel voelde hij zich immens opgelucht. ‘Ik kon wel janken. Van blijdschap, bedoel ik dan. Dat ik nooit meer een varken dood zou maken. Dat het niet meer hoefde.’

Het was trouwens ook niet alsof hij werkelijk een keus had gehad. Hij kón het gewoonweg niet meer: de bezoekers op zijn biologische varkensboerderij rondleiden en ze vertellen over zijn ‘diervriendelijke’ behandeling van varkens. Ze wijzen op de grote weide, waarin zijn varkens rondscharrelden. De complimenten van de klanten in zijn winkel in ontvangst nemen, omdat hij zo goed voor zijn beesten zou zijn en dat dat duidelijk te proeven was. ‘Mijn leven was een leugen. Ik loog tegen mijn klanten, en ik loog tegen mezelf. Ik zei wat ik moest zeggen om mijn producten te kunnen verkopen en ook om me goed over mezelf te kunnen blijven voelen. Maar ik wist, diep vanbinnen, wat er gebeurde als ik mijn beesten naar de slacht bracht, en daar was niks diervriendelijks aan.’

Gustaf vertelt zijn verhaal vanuit een leunstoel die in een hoekje van zijn groentekas staat. Hij schuift een paar keer op zijn stoel heen en weer voor hij verder praat. ‘De eerste keer dat ik in het slachthuis een varken hielp dood te maken, voelde ik me trots. Mannelijk. Sterk.’ Het is een paar seconden stil, alsof hij twijfelt over het uitspreken van zijn volgende zin. Zijn mond gaat open, sluit zich weer. Dan komt het toch: ‘Het gaf me een gevoel van macht.’

Schaamt hij zich daarvoor, als hij er nu zo op terugkijkt? ‘Ja en nee. Ja, ik vind het walgelijk wat ik met mijn varkens heb gedaan. En ik vind het een naar idee dat ik daar nog een soort van plezier uit haalde ook. Ik ben over het algemeen een zachtaardig mens – dit gevoel kende ik niet van mezelf. Wil ik misschien ook niet van mezelf kennen. Maar schamen is niet het goede woord. Want je moet snappen dat ik in die beginjaren als varkensboer oprecht geloofde dat het moreel goed was wat ik deed. Dat geloofde ik omdat ik mijn eigen handelen vergeleek met de manieren van werken van de intensieve veehouderij. Daaraan deden slechte boeren mee, in mijn hoofd. Slecht voor hun beesten, slecht voor de gezondheid van mensen door het vervuilde vlees dat ze produceerden, slecht voor het milieu; ik was in alles hun tegenhanger. Ik was de kleinschalige boer, degene met het humaan-geslachte label voor zijn vlees, de goodguy. Dus hoe kon ik anders dan me goed voelen over mijn beslissingen?’

Voordat hij varkensboer werd, was hij een stadsjongen. Gustaf en zijn geliefde Caroline besloten naar het platteland te verhuizen toen ze eind twintig waren – ze wilden rust, meer in de natuur zijn, buiten en met hun handen werken. Boer worden leek de meest voor de hand liggende manier om op het platteland geld te verdienen, en alle boeren die zij kenden, hielden beesten. Dat kwam mooi uit: ze hielden allebei veel van dieren. En ze gruwelden van de overvolle bio-industriestallen die ze soms op televisie zagen, de afgeladen vrachtwagens met vee op de weg, het vlees vol antibiotica en stresshormonen dat je in de supermarkt kon krijgen. ‘Wij wilden het anders doen. Wij wilden blije dieren houden, waar we goed voor zouden zorgen, en die we op een pijnloze, stressloze manier zouden doden om er eerlijk geproduceerd vlees van te laten maken.’

De pioniers

Ze verkochten hun stadshuis, kochten een lap grond in een klein dorpje en leerden uit boeken en cursussen hoe ze moesten boeren. Ze schaften een handvol varkens, wat schapen, geiten, kippen en eenden aan – en bleken een gat in de Zweedse markt te hebben gevonden. Omwonenden werden als door een magneet naar de boerderij van het nieuwbakken boerenstel getrokken. Ze kwamen voor de rondscharrelende dieren op het erf, voor de jonge eigenaren met hun idealistische visie, voor de ouderwets aandoende kleinschaligheid van het bedrijf. Steeds meer bezoekers reden het erf op en vroegen of ze een rondleiding konden krijgen, mensen wilden hun ‘eerlijk geproduceerde’ vlees kopen. Dat vlees was duur, veel duurder dan wat je in de supermarkt kon krijgen, of zelfs bij de lokale slager. Toch kochten mensen het. Ze betaalden niet alleen voor de goede smaak, maar ook voor een gesust geweten. Zij aten immers goed vlees, van goede varkensboeren. Binnen korte tijd was er zoveel vraag naar het varkensvlees van Gustaf en Caroline dat ze er varkens bij kochten en een winkel openden in de nabijgelegen stad waar ze hun vleesproducten gingen verkopen.

Het boerenbedrijf bloeide.

Gustaf verdorde.

‘In de loop der jaren veranderde er iets in me. Steeds vaker keek ik naar de ogen van mijn varkens als ik ze in de vrachtwagen dreef om naar het slachthuis te gaan, en ik realiseerde me dat ze doodsbang waren. Dat ze weliswaar mijn commando’s opvolgden als ik tegen ze riep, omdat ze dat nu eenmaal gewend waren en ook niet anders konden, maar dat ze zich op andere manieren verzetten. Door hoe ze naar me keken. Door achteruit te lopen als ze vooruit moesten, zodat ik ze met kracht de loopplank over moest trekken. Door te schreeuwen – varkens kunnen hard geluid maken, als ze bang zijn.’

Als hij een paar uur na zo’n bezoek aan het slachthuis weer mensen rondleidde op zijn boerderij, dacht Gustaf er vaak aan wat er zou gebeuren als hij zijn klanten eerlijk zou vertellen over de geluiden die zijn varkens maakten bij het slachthuis. ‘IJzige schreeuwen,’ herinnert hij zich. ‘Schel, hoog. Doodsangst. Ze wisten het zodra we er aankwamen. Natuurlijk wisten ze het, ze hoorden de andere varkens gillen, die binnen op hun beurt wachtten. En ze roken het bloed. Ik rook het bloed ook – die geur is onontkoombaar.’

Gustaf keek naar zijn klanten en vroeg zich af wat er zou gebeuren als hij ze eerlijk zou vertellen dat zijn varkens hadden tegengestribbeld toen ze aan de beurt waren om doodgemaakt te worden. Dat de slachters ze daarom hardhandig vast hadden moeten klemmen. ‘Of ik vroeg me af hoe mijn klanten zouden reageren als ik ze zou vertellen dat ik de biggetjes vlak na de geboorte weghaalde bij hun moeders, omdat dat nou eenmaal de manier is waarop we werken in de vleesindustrie, en dat de moeders dan probeerden naar hun kinderen toe te rennen, in paniek raakten als ik ze dat onmogelijk maakte, omdat dat is wat moeders doen als ze niet voor hun kinderen mogen zorgen.’

Hij zei het allemaal niet, want: ‘Ik wist dat ik dan geen klant meer zou overhouden.’ Dus hij glimlachte, en zweeg, en nam complimenten in ontvangst die hem steeds ongemakkelijker maakten. Er klopte iets niet in zijn leven, maar hij zag niet hoe hij het anders kon doen. Dit was wat het betekende om boer te zijn. Dit was wat hij en Caroline hadden gewild, dit was hun levensonderhoud. En ze voerden hun vak in elk geval op een eervolle manier uit: andere boeren in de omgeving lieten het vuile slachtwerk over aan goedkope, dieronvriendelijke slachthuizen. Gustaf niet: ‘Ik wilde niet zijn zoals al die stadsmensen, die in de supermarkt verpakte, gesneden en onherkenbaar gemaakte vleesproducten kopen. Die zogenaamd tegen dierenmishandeling zijn, maar niet willen weten wat er met het beest is gebeurd dat op hun bord ligt. En ik wilde niet zijn zoals die andere boeren, die hun beesten laten slachten door anderen. Ik wilde verantwoordelijkheid nemen.’

Dus bracht hij zijn dieren eigenhandig naar het slachthuis. En hij schoot zelf een pin door hun kop, of hield het dier vast terwijl anderen dat deden. ‘En de eerste keren gaf dat me dus die machtskick. Daarna begon ik me steeds slechter te voelen, afgestompter – maar zelf snapte ik niet wat er met me aan de hand was.’

De crisis

En toen was er die middag dat hij na het voeren van de varkens de woonkeuken binnenliep en Caroline daar aantrof met een bleek, strak gezicht. Voor haar op tafel stond de opengeklapte laptop. Ze vertelde hem dat ze urenlang naar video’s op YouTube had zitten kijken over veganisme. Daarin werd door activisten uiteengezet waarom er niet zoiets bestond als diervriendelijk vlees. Er werd gesteld dat gezonde, jonge dieren, net zoals alle andere levende wezens, niet wíllen sterven – en dat daardoor een gedwongen, vroegtijdige slacht altíjd met enorm veel stress gepaard gaat. Ook als je in de jaren daarvoor goed voor ze had gezorgd. Ook als de dood relatief snel intrad. Net zoals een gezond, jong mens graag wil blijven leven, en overstuur zou raken als je hem zou proberen te vermoorden, zelfs als je dat zo zachtzinnig mogelijk zou doen. Caroline had doorgeklikt van de ene naar de andere video, en nu begon Gustaf met haar mee te kijken. Ze konden niet meer stoppen. Ze keken de hele avond.