De auteur ontving voor het schrijven van dit boek een projectsubsidie en een reisbeurs van het Nederlands Letterenfonds.

© 2019 Jannah Loontjens

Omslagontwerp bij Barbara

Verzorging e-book Coco Bookmedia

Foto auteur TO.

ISBN e-book 978 90 5759 983 5

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, augustus 2019

www.uitgeverijpodium.nl

Waarom ik dit opschrijf? Niet om mijn hart te luchten. Nee. Om er iets van te begrijpen.

FRIDA VOGELS

1

San Martino in Campo — Torgiano — Bettona

De grindweg trekt een rechte streep tussen uitgedroogde velden. De zon staat hoog, het is al na het middaguur en de temperatuur is boven de dertig graden. In de lucht zweeft een roofvogel, traag cirkelend; vrij, machtig en ongehinderd in het peilloze blauw. Wie weet wat hij met zijn vergrootglasogen in de diepte opmerkt. Zo licht als hij in de ruimte zweeft, zo zwaar kan hij zich als een steen loodrecht omlaag laten vallen.

Een scheefgezakt huis staat eenzaam naast de grindweg, in de verte zien we auto’s voorbijzoeven. Hier moet Frida Vogels ook hebben gelopen. Op de kaart is er één pad dat naar Torgiano leidt. Als we dat vinden, zitten we goed.

Jamal zet zijn voice-overstem op: ‘And on they walked, our heroes…’

We komen bij de geasfalteerde weg. In onze korte broeken, rugzak op, lopen we achter elkaar over de witte lijn langs het zwart dat de hitte in zich opzuigt. Naast het verdorde struikgewas dat onder de vangrail uitsteekt, is er amper ruimte. Auto’s scheren op een paar centimeter langs ons heen.

‘Hier kun je niet lopen,’ moppert Jamal.

Hij heeft gelijk, maar we hebben geen keus. Deze weg overbrugt een vierbaanssnelweg, die we onder aan de helling zien liggen. Het is de enige manier om aan de andere kant te komen.

Op het viaduct voel ik de trilling van de vrachtwagens die onder ons door denderen. De auto’s die in een lus omhoogschieten, toeteren zodra ze ons zien.

‘Dit moet er allemaal heel anders hebben uitgezien in 1968,’ roep ik naar Jamal die voor me uit loopt. ‘Toen hadden nog niet zoveel mensen auto’s.’

Hij reageert niet. Ik kan de ergernis aan zijn lichaam aflezen, zijn gespannen bovenarmen en naar voren gebogen nek. Hij zal zich wel afvragen wat hij hier doet, in de zomerhitte langs de Italiaanse grote weg. Alleen omdat ik zo nodig in de voetsporen van een schrijver wil lopen. Omdat ik zo nodig onvoorbereid op weg wilde, om het zo authentiek mogelijk te houden.

Jamal zei meteen ‘ja’ toen ik hem meevroeg op mijn Frida Vogels-wandeling. Dezelfde avond nog begon hij zich in het gebied te verdiepen. Hij las over eetgewoontes in Umbrië, bezienswaardigheden, bekeek vliegtickets en hotels. Dit ergerde me. Ik wilde net zo onvoorbereid aan deze wandeling beginnen als Frida Vogels dat had gedaan. In haar roman De harde kern schrijft ze over haar alter ego: ‘Ze probeerde paden die niet op de kaart stonden en soms in dicht kreupelhout of tegen een onbeklimbare helling doodliepen, dan probeerde ze het een volgende keer anders, tot de wandeling een succes werd.’ Zo wilde ik ook wandelen; aftastend, onderzoekend.

Eigenlijk was ik ook van plan om met de trein van Amsterdam naar Perugia te gaan. Maar dat bleek meer dan een etmaal reizen, we zouden moeten overstappen in Parijs, Zurich, Milaan en Florence. Jamal zag dat niet zitten. Ik gaf toe, we gingen vliegen. Maar al reisden we niet per trein, toch wilde ik nog enigszins het gevoel behouden dat ik zou reizen zoals Frida dat in 1968 deed. Ze had me geschreven: ‘U hebt niets anders nodig dan een goede kaart. De rest wijst zich vanzelf.’

Jamal keek verbaasd van zijn beeldscherm op toen ik hem zei dat ik onvoorbereid wilde vertrekken, met enkel een plattegrond en Frida’s aantekeningen als houvast.

‘O,’ zei hij. Hij zat net te lezen over kerken in Umbrië, maar beloofde mij er niets over te vertellen. Ook dat wilde ik niet. Ik wilde niet dat hij daar met meer kennis van zaken aan zou komen dan ik.

Jamal zette zijn voorbereidingen met getemperd enthousiasme voort. Dat hij Italiaans wilde leren, daar had ik toch niets op tegen? Hij bestelde Italiaans-voor-beginners-boekjes en declameerde zinnen met theatrale intonatie. Doordat hij al Spaans en Catalaans spreekt, ging dat hem goed af.

‘Waarom ben je geen Italiaanse?’ vroeg hij. ‘Die taal is zoveel makkelijker dan het Nederlands. En het klimaat is daar beter.’

‘En ook het eten,’ vulde ik aan.

Als hij het Italiaans de baas wordt, beheerst Jamal zeven talen.

Ondanks mijn protesten bestelde hij toch wandelgidsen en wist me ervan te overtuigen dat ik degelijke schoenen nodig had. Die gingen we kopen. Logge, stevige schoenen, in een helderblauw kleurtje.

‘O, nee,’ zuchtte mijn tienerdochter, ‘had dan gewoon bruine genomen. Nu ben je net zo’n vrouw die met haar suffe, maar felblauwe wandelschoenen toch nog hip denkt te zijn.’

Ze had gelijk. Als het aan mij lag, was ik op mijn Puma’s gegaan, afgewisseld met slippers.

Jamal lachte. ‘Ja, als het aan jou lag liep je met je rolkoffer door de heuvels, op je hoge hakken: I need prosecco!’

Jamal is een geoefend wandelaar. In de jaren dat hij in Spanje woonde, ging hij regelmatig met zijn Spaanse vrouw op wandelvakantie in de Pyreneeën. Ook is hij een ervaren bergbeklimmer. In de jaren tachtig studeerde hij aan de universiteit van Sheffield, waar hij zich aansloot bij een bergbeklimmersclub. Tot de kern van zeer toegewijde klimmers behoorde ook Simon Yates. In de weekenden en vakanties trokken ze er geregeld op uit en sloot ook Joe Simpson zich aan bij deze groep. De namen Yates en Simpson zeiden mij niets, maar bij velen zijn ze bekend vanwege hun huiveringwekkende avontuur op de Siula Grande, een berg in de Peruaanse Andes.

Stel je een berg voor, bedekt met sneeuw, de lucht is blauw maar plotseling ook even wit als sneeuw, overal tinten wit en tergende kou. Na het dagen beklimmen van ijswanden en sneeuwhellingen, bereikten Simon en Joe de top. Door storm en poedersneeuw bleek de afdaling nog gevaarlijker dan de klim. Ze waren onderkoeld. Het gastankje om sneeuw tot water te smelten was op en ze raakten uitgedroogd. Joe gleed uit en brak een been. Toen Simon hem aan een touw langs een sneeuwwand omlaag liet zakken, kwam Joe boven een afgrond te hangen. Simon voelde hoe het gewicht ook hem omlaag begon te trekken, bijna werd hij mee de afgrond in gesleept. Hij zag zich genoodzaakt het touw door te snijden en Joe verdween in een spleet tussen twee ijswanden. Dit verhaal is bekend geworden door het boek Touching the Void en de film die er later van is gemaakt.

Nog maar een halfjaar voor dit drama plaatsvond, had Jamal samen met diezelfde Simon een van de rotswanden van de Mont Blanc beklommen. Jamal wist dat hij voorzichtig moest zijn, omdat de rotswand poreus was. Simon, die boven hem klom, ging te snel. Juist op het moment dat Jamal dit besefte, voelde hij hoe onder zijn hand een stuk rots losliet. Een deel van het klif waaraan hij zich had vastgeklemd hield hij in zijn palm toen hij van de berg loskwam en om zijn as tegen de wand klapte. Hij brak zijn been.

De zon was opgekomen en het ijs begon te smelten, waardoor er gruis omlaagschoof, steentjes ter grootte van kiezels schoten als kogels langs hun hoofden. Simon hielp Jamal omlaag te zakken en veilig bereikten ze de grond. Simon zei: ‘Ik neem de rugtassen wel’, waarna hij verdween. Jamal kon op één voet nauwelijks zijn evenwicht bewaren. Hij strompelde op handen en een knie van het gebergte naar het dorp, waar twee plantsoenwachters hem over de stoep zagen kruipen. Ze kregen medelijden en brachten hem in hun gemeentewagen naar het ziekenhuis.

Met zijn gipsen been zou hij twee maanden in een flat in Londen doorbrengen, levend op instantsoepjes en schrijvend aan zijn eerste roman. Bergbeklimmen, of liever gezegd het falen van zijn klimambities, is voor Jamal onlosmakelijk met zijn schrijverschap verbonden.

Ik ben nooit eerder op een wandelvakantie geweest, laat staan dat ik ooit een berg heb beklommen. Wel hebben Jamal en ik in de ruim drie jaar dat we samen zijn al meerdere reizen gemaakt, meestal om vrienden of familie te bezoeken, in Zweden, Spanje, Engeland, Zwitserland, Denemarken en Soedan. We zijn er goed in, in samen reizen, we weten ons aan onverwachte situaties aan te passen en zitten nooit om gespreksstof verlegen. Van het begin af heb ik me hierover verwonderd en misschien is het ook, voor zover je zoiets kunt doorgronden, wat mijn verliefdheid tot leven wekte: vanaf het allereerste gesprek dat ik met Jamal voerde zijn we blijven praten. We kijken om ons heen en bespreken de dingen en de mensen die we zien, waaraan ze ons doen denken, vertellen elkaar anekdotes van vroeger, herinneringen aan andermans verhalen, boeken en films. En altijd wil ik meer horen: je vader groeide toch als enige zoon op in Khartoem? En hoe zat dat ook alweer met die tante die zo gepest werd en toch alles voor haar zus deed? ‘Dat was bij mijn oma in Engeland,’ begint Jamal dan, ‘die de ene sigaret na de andere rookte en alleen maar bruine kleding droeg, bruine jurken, bruine blouses en bruine rokken.’

Al schrijvend voel ik een verlangen naar volkomenheid opkomen, een verlangen waarin de pijn van de onbereikbaarheid ook direct opspeelt, maar dat toch elke keer, bij elk boek, elk verhaal, in me begint te gloeien. Nu lijkt de volkomenheid niet alleen dit schrijven te betreffen, dat nog alle kanten uit kan, maar ook het beeld dat ik neerzet van ons, van mij en Jamal, van wat ons samenbracht en hoe we hier terecht zijn gekomen, langs deze autoweg, waar we als twee schildpadden met onze bagage op de rug in de hitte voortsjokken.

Het enige voornemen dat ik aanvankelijk had, was dat ik over deze reis zou schrijven, zoals Frida ook over elke kleine gebeurtenis in haar leven schreef. Dit moet in letters gevangen worden, maar hoe of in wat voor vorm, is mij nog niet duidelijk. Ik denk aan de reisverhalen die ik ken. Marco Polo, wiens beschrijvingen in twijfel werden getrokken. En Calvino, die een roman schreef naar aanleiding van Marco Polo. En Jules Verne, die reizen zowel werkelijk maakte als ze ook verzon. Richting Zuidpool ging Verne nooit, hij baseerde zich op notities van ontdekkingsreizigers. In die tijd was reizen natuurlijk onvergelijkbaar met nu. Niet alleen ging alles trager, moeizamer, werden afstanden als langer ervaren en waren zeereizen niet zonder gevaren, er was ook nog weinig bekend over de verschillen tussen klimaten en culturen. Hoewel de wereld eind negentiende eeuw al behoorlijk in kaart was gebracht, waren er nog altijd duistere gebieden op aarde. Bestonden de geheimzinnige Aurora-eilanden eigenlijk wel? Enkele schippers hadden er melding van gemaakt, maar voor andere waren ze absoluut onvindbaar. En hoe groot was de Zuidpool eigenlijk? Woonden er mensen? Kon er gejaagd worden?

Het is tegelijkertijd beangstigend en bevrijdend me het leven voor te stellen in een tijd waarin niemand precies wist hoe groot de planeet was, waar het land en de zeeën ophielden, een tijd waarin bergen in spookachtige mist verdwenen, heuvels opdoemden, waarachter ongekende vertes zich uitstrekten.

Maar wij lopen langs een grote weg. Hier geen sprake van terra incognita. Aan de overkant van het viaduct blijkt het niet veel beter. Auto’s snellen langs, ik brand mijn vingers bijna aan de vangrail.

Vaak heb ik gehoord dat wandelen je tot rust brengt, dat het ritme van je stappen een kalmte door je lijf en denken laat stromen, je gedachten uitwaaierende sporen zullen volgen en je een meditatieve staat zal bereiken. Langs deze weg is er weinig zen-gevoel. Toch ben ik zo koppig dat ik langs een grote weg wil blijven lopen als dat de route is die Frida nam. Ik zal wandelen waar zij wandelde.

Jamal begint kwaad te worden. ‘Hier kun je niet lopen!’ foetert hij. ‘Dat wandelpad op de kaart is gewoon een grote weg.’

Goed, denk ik, als we niet kunnen lopen, kunnen we liften. Of een bus nemen of een taxi.

Bij een kruising steek ik over en steek mijn duim op.

‘Hier kunnen ze nooit stoppen,’ roept Jamal van de overkant. ‘Als je daar zo staat denken ze nog dat je je diensten aanbiedt!’

‘Wat?’

‘Dat je een prostituee bent,’ roept hij. ‘Ben je met mij op reis? Of alleen?’

Hij stelt voor om de zijweg in te lopen, naar het pompstation, om daar te vragen of we met iemand mee kunnen rijden of te informeren naar een bus. De benzinepomp ligt aan een stille weg in de tegenovergestelde richting van waar wij heen moeten. Om Jamal niet nog meer te ergeren, stem ik ermee in en loop achter hem aan de zijweg op. Bij elke passerende auto steek ik mijn duim op. Sommige bestuurders gebaren vragend welke kant we op moeten. Ik wijs in de richting van Torgiano, waarna ze verontschuldigend hun schouders ophalen.

We komen langs een tuin met een hek. Een hond begint te blaffen. Dit lijkt mij een goede plek om te liften, auto’s kunnen hier bij de oprit stoppen.

In de tuin, waar de hond maniakaal tekeer blijft gaan, verschijnt een oude, gebochelde vrouw. Ze schuifelt naar het hek. Jamal loopt op haar af en probeert haar in zijn gebrekkige Italiaans onze situatie uit te leggen.

Ik blijf aan de wegkant staan om te liften.

‘Ze zegt dat hier niemand zal stoppen,’ roept Jamal. ‘Vanaf hier is het nog een uur lopen naar Torgiano.’

‘Laten we dan gaan lopen.’

In flink tempo stappen we langs de wegmarkering als er een auto aan de andere kant van de weg remt. Het is een wit Fiatje dat ik al eerder voorbij heb zien komen.

‘Torgiano?’ roep ik hoopvol.

Een vrouw met kort grijs haar en spiegelende zonnebril gebaart ons in te stappen. Naast haar zit een verschrompelde man, hij lijkt minstens negentig, vermoedelijk haar vader. Op de achterbank staan grote tassen vol boodschappen en een babyzitje. Ik til een loodzware tas in de maxicosi, terwijl ik op de bank schuif. Er ligt ook een gigantische halve meloen, die ik op mijn schoot leg, boven op mijn rugzak. Jamal wurmt zich met zijn rugzak naast me en zet een tas vol groente tussen zijn benen.

De vrouw stelt zich voor als Paola en vraagt of we naar Torgiano willen, of liever naar Bettona? Ik wil naar Torgiano, Frida is via Torgiano gelopen. Maar tot mijn verbazing antwoordt Jamal dat we naar Bettona willen. Ach, het kan me ineens ook weinig meer schelen, tenslotte zou Bettona het einddoel van onze eerste wandeldag zijn.

Ik gluur naar de oude man voor me. Hij is zo ineengezakt blijven zitten dat ik me even afvraag of hij nog wel leeft. Ik zie al voor me hoe we de onbekende vrouw vanwege haar plotseling overleden vader zullen troosten, bij haar blijven om op een stikhete dag de begrafenis bij te wonen, de hele dorpsgemeenschap in het zwart. Maar dan komt hij overeind om uit zijn raampje te kijken.

Bocht na bocht slingert de weg de heuvel op. Ik bedenk wat Robert Louis Stevenson voor in zijn wandelboek zette: ‘Het beste wat wij tijdens onze reizen kunnen vinden is een oprechte vriend.’

De groene schil van de meloen voelt koud en glad als een badkuip, waarin kalm het rode vruchtvlees baadt. Ik spreid mijn vingers langs de koele schil en voel me gelukkig.

In Torgiano gooit Paola het stuur om en rijdt de linker weghelft op, om na enkele meters een stoep op te slingeren. ‘Hier woon ik,’ zegt ze. De tassen met boodschappen en de watermeloen moeten eruit. De oude man veert verrassend soepel uit zijn stoel omhoog en sloft naar de deur. Zonder op of om te kijken verdwijnt hij het huis in. Jamal helpt kratten uit de achterbak tillen, waarna hij op de plek van de vader gaat zitten.

Paola rijdt ons naar Bettona en houdt hele verhalen waarvan ik geen woord versta. Ik kijk uit het raam en probeer zo veel mogelijk van Torgiano op te vangen, maar zie niet veel meer dan rijtjeshuizen die ook in Nederland hadden kunnen staan. Gelukkig heb ik er niet op aangedrongen hier uit te stappen.

De weg klimt de heuvel op. Jamal draait zich om en vertaalt wat Paola net vertelde. Haar zoon heeft veel gereisd en is onderweg vaak door mensen geholpen. Ze moest aan hem denken toen ze ons langs de wegkant zag staan.

Als ze merkt dat ik geen Italiaans spreek, gaat Paola over op Frans. Opnieuw heeft ze het over haar zoon en zegt dat ze sympathie voor ons voelde, zo radeloos langs de weg. In een bocht scheren we rakelings langs een tegenligger. ‘Zie je,’ zegt ze, ‘hier hadden jullie onmogelijk kunnen lopen.’

Gelukkig hebben wij vanochtend al een stuk gelopen waar Frida destijds de trein nam. Precies waar zij in 1968 heeft gewandeld is het pad een autoweg geworden. In haar dagboek noteerde ze toen al haar ergernis over het oprukkende asfalt. Als ze met haar man Enzo een wandeling maakt, roept hij uit: ‘Wat een wegen!’ en ze schrijft: ‘Daarvoor hadden we ons er al kwaad over gemaakt dat het pad waarop we liepen binnenkort vervangen zal zijn door een weg, waar dan mensen over zullen rijden die er “natuur” komen zoeken, diezelfde natuur die door hun auto’s wordt verpest.’

Paola zet ons af naast een middeleeuwse stadspoort boven op de heuvel. Zodra we zijn uitgestapt, keert ze, zwaait nog even en scheurt de weg weer op.

Het uitzicht is fenomenaal. De heuvelrand glijdt omlaag de vallei in, die zich in tinten groen en beige naar de overkant uitstrekt. Velden, wegen, dorpen en aan de overzijde duistere bergen.

Een rij cipressen, vlak onder ons op de heuvelkant, rekt zich statig dun en gedecideerd naar de hemel uit; door die verticale boomstrepen lijkt het uitzicht erachter zich nog verder, horizontaler en dieper uit te spreiden. Boven de vallei danst een zwerm witte vogels, in het zonlicht flikkerend als sterretjes die je ziet vlak voor je flauwvalt.

‘Ben je nog boos?’ vraag ik als we op een bankje gaan zitten.

‘Het heeft geen zin om zomaar je duim op te steken,’ bromt Jamal.

‘Maar we zijn er nu toch?’

‘We hadden geluk dat die hond ging blaffen en de oude vrouw naar buiten kwam. Doordat Paola ons met haar zag praten, vertrouwde ze ons.’

Jawel, denk ik, maar als ik mijn duim niet had opgestoken, hadden wij hier nu niet gezeten.

2

Amsterdam — Rome

Het begon zo: op een kille dag in februari 2012 stuurde ik Frida Vogels een brief. ‘Ik lees uw werk als een nauwkeurig onderzoek naar de integriteit van gedachten en handelingen en het zoeken naar een balans daarin.’

Frida Vogels staat bekend om haar onbenaderbaarheid, ze houdt er niet van vreemden te woord te staan, vooral niet als het over haar werk gaat. In haar boeken toont ze zichzelf met zo’n precieze oprechtheid, dichterbij kan ze de lezer niet laten.

‘Het afwegen, de overgevoeligheid, maar toch de gehele afwezigheid van verbittering, spreken me zozeer aan dat ik er kalm van word,’ schreef ik. ‘Ik moest lang nadenken over deze laatste zin, want ik dacht: ik krijg energie van het lezen van uw werk, het inspireert me, maar het kalmeert me ook, de opmerkzaamheid in uw schrijven maakt me rustig.’ En ik eindigde mijn brief aldus: ‘Ik heb begrepen dat u niet van bezoek houdt en al helemaal niet van interviews en dergelijke. Toch is bij mij het verlangen ontstaan u te bezoeken, en, mocht u nog goed ter been zijn, misschien samen een wandeling te maken. Mocht u dat niet willen of kunnen en mij ook liever niet ontvangen, heb ik daar vanzelfsprekend alle respect voor. Maar dan heb ik een ander idee: misschien zou u een route voor mij kunnen uittekenen, die ik zou kunnen wandelen. Ergens in Italië waar u graag kwam of nog altijd komt. Dat lijkt mij “mieters”, om uw woordgebruik te lenen. Werkelijk, dat meen ik.’

Een week later lag er een brief in mijn bus, geschreven in een klein handschrift waarvan de zinnen schuin omhoogkropen. Ze schreef me dat zij inmiddels tweeëntachtig was en tegenwoordig op de ‘rand van het niets’ leefde, omdat je op die leeftijd alleen nog een leven ‘achter je’ hebt. Ze zag inderdaad niets in een bezoek, evenmin in het voeren van een correspondentie, maar ze had wel de moeite genomen mij kopieën te sturen van aantekeningen van een wandeling die zij maakte in 1968, toen ze even oud was als ik.

Dat is inmiddels zes jaar geleden, ik was toen achtendertig. Ze eindigt met een zin, die ik lees en herlees: ‘Als dit alles onaardig klinkt, is dat niet de bedoeling, integendeel. Ik herkende van mijn kant de toon van uw brief en was er blij mee.’

De notities die ze me toestuurde beschrijven een wandeling van tien dagen, van dorp naar dorp, door Umbrië. In de hoek van elk blaadje een klein geschetst pentekeningetje van de weersgesteldheid van die dag. Het regende zo te zien veel in augustus 1968.

Die wandeling wilde ik natuurlijk maken, maar ik ben niet iemand die uit zichzelf zomaar op wandelvakantie gaat. En eigenlijk evenmin op pelgrimage. Nu voelde het ondernemen van deze reis als een mengeling van deze twee; een expeditie die ik met excuses van werk, deadlines en kinderen, voor me uit bleef schuiven. De brief en het wandelplan bleven liggen en in de loop der jaren groeide er een schuldgevoel in mij. Jegens Frida Vogels, maar ook jegens mezelf. Dat gevoel zei me dat ik vluchtte voor de dingen die van belang waren in dit leven, voor de schijnbaar doelloze ondernemingen die buiten het dagelijkse patroon vallen, maar die misschien juist wel zingeving verschaffen aan deze reeks van elkaar opvolgende dagen, maanden, jaren, altijd maar door verplichtingen en plichtgevoel voortbewogen. Dus besluit ik: nu moet het gebeuren.

Jamal en ik nemen het vliegtuig naar Rome. Ik zit naast het raampje, Jamal in het midden, naast hem een man die met zijn voorhoofd tegen de stoel voor hem leunt, met daarin een andere man die juist naar achteren rust, ogen dicht, mond open. Hun hoofden raken elkaar bijna, het ziet er intiem uit, slechts een smalle rugleuning ertussen.

Ik zit graag naast het raampje, Jamal wil juist dicht bij het gangpad, hij wil eruit kunnen. Ieder zijn eigen fobie. Ik wil uit het raam kunnen kijken, niet zozeer om het uitzicht, maar vooral omdat ik niet de rijen stoelen in het licht schokkende ruim wil zien. Al die achterhoofden die net boven de rugleuning uitsteken. Hoe we daar zitten, braaf, veel te dicht opeengepakt in dit metalen blik dat de vorm heeft van een grote zetpil. Met onze lijven, koffers en andere zooi razen we wankelend door de lucht. Pure waanzin. Het liefst staar ik naar wolken, dat droomachtige materiaal, dat lijkt te zijn ontworpen om je gerust te stellen. Zodra er land in zicht is, probeer ik te herkennen wat ik zie, wat me zelden lukt. Zelfs boven Nederland heb ik geen idee waarnaar ik kijk.

Jamal zit in zijn aantekenboek te schrijven. En ik in het mijne. Als ik over deze reis ga schrijven, wordt hij er ook deel van. Je weet nooit wat daarvan de uitwerking zal zijn. Al vaker heb ik me door Jamal laten inspireren, maar ik heb hem nooit werkelijk beschreven. Tot nu toe heb ik één opmerking van hem letterlijk in een boek verwerkt, en nog een heel banale ook: in Wie weet zegt Mo dat hij van Manons blauwe ondergoed houdt.

Frida schreef in haar dagboek van 1968 over de kilte tussen haar en Enzo die ontstond nadat ze het verhaal, dat ze over haar ervaringen met zijn familie schreef, aan hem liet lezen: ‘Hij wil dat ik met hém leef en niet met een verhaal over hem.’

En later schreef ze: ‘Het is mijn meest oprechte en meest vergaande poging geweest om mijn leven en E.’s leven in elkaar te passen. Wat niet wegneemt, natuurlijk, dat die poging radicaal verkeerd gericht was en tot precies het tegenovergestelde resultaat heeft geleid.’

Eerder al, in een dagboek van 1957, had ze geschreven: ‘Hij wil dat ik het schrijven achterstel bij ons, en dat doe ik niet.’

Ik vraag me af wat deze reis en het schrijven erover ons zal brengen. En of dit het begin is van een reisverhaal of van fictie. Eerst had ik het plan om tijdens onze wandeling aan een roman te werken, waarin ik een van de personages, een Britse auteur met een Soedanese vader, op Jamal zou baseren. Ik legde dit plan aan hem voor en hij vond het wel een grappig idee. Maar even later verwierp ik het alweer en nam ik me voor over onszelf te schrijven zonder er direct een verzonnen verhaal omheen te draperen. Maar ook dat is een voornemen waarvan ik niet weet waar het op uit zal lopen.

Het voelt geforceerd om zo na te denken over ‘fictie’ en ‘non-fictie’. Jamal heeft de laatste tijd vaak gepiekerd over de moeite die het hem kostte om fictie en non-fictie van elkaar te scheiden in zijn Soedan-boek, een door de geschiedenis meanderend werk waarin hij zijn jeugd in Khartoem beschrijft. En ik heb mezelf vaak genoeg horen zeggen: autobiografie is altijd fictief en fictie autobiografisch. Natuurlijk zijn er gradaties, maar ik herinner me graag de opmerking van Jenny Diski: ‘Something about the distinction between a fiction and a non-fiction writer distresses me. So I think of myself as a writer. Period.’

Dat gaat ook op voor Frida Vogels. Over het eerste deel van haar roman De harde kern schrijft ze: ‘Die eerste reis is haast precies zo als het echt geweest is, maar verderop wordt er meer verzonnen. Ja, niet verzonnen natuurlijk. Er staat geen woord in dat verzonnen is. Maar de dingen die dan gebeuren zijn in werkelijkheid een beetje anders of helemaal niet gebeurd, maar ze hadden zo kunnen gebeuren.’

3

Rome — Perugia

Een locomotief zo zwart besmeurd dat het lijkt of hij nog op kolen rijdt, komt na een vertraging van ruim veertig minuten knarsend en kermend Rome Termini binnendenderen. Het perron staat vol. Italianen met tassen vol flippers en badjassen, uit rieten manden steken zwembanden en luchtmatrassen. Na lang zoeken vinden we twee lege plekjes naast een groep Pakistaanse arbeiders. De airco werkt niet, door de raampjes blaast warme lucht de wagon binnen.

Frida’s aantekeningen beginnen in Perugia, dus dat zal ook ons beginpunt zijn. We zullen er een nacht blijven voordat morgenochtend onze wandeltocht aanvangt.

Als we na een treinrit van meer dan vijf uur, inclusief een overstap in Foligno, eindelijk in Perugia aankomen, zoek ik het adres op van het hotel dat ik op aandringen van Jamal toch heb geboekt. Een concessie, voor de rest ligt alles nog open.

We volgen de route die mijn telefoon aangeeft, een steil omhooglopend pad langs een tennisbaan, achterkanten van huizen. Trappen op, tussen dicht opeengebouwde woningen door, smalle achterafsteegjes die hoger en hoger klimmen. Na ruim drie kwartier komen we bezweet in de Via Bonazzi aan. Een klein, armoedig hotel, met een krappe kamer en een badkamer waarvan de douchebak gebroken is. Het zag er op hun website aanzienlijk beter uit.

Na me te hebben omgekleed, jurk en slippers aan, gaan we op zoek naar een terras. We wandelen langs de stadsmuur, mijn gedachten afdwalend naar Amanda Knox, die in 2007 in Perugia beschuldigd werd van een gruwelijke moord. Voor haar was dit de stad van studentenidealisme, van vrijheid en haar eerste romance, totdat Italië in een monster veranderde, of, zoals velen geloven, de stad een monster van haar maakte.

Aanvankelijk kon ik me weinig herinneren van de zaak rond Amanda Knox — de moord vond plaats in het jaar waarin Egon werd geboren, een jaar waarin alles buiten de kleine radius rond mijn pasgeborene langs me heen ging. Maar een vriend van mij raadde me aan de documentaire over haar te bekijken, ter voorbereiding op mijn reis naar Perugia, om vast de ‘kleinsteedse sfeer’ te proeven. Elke Italiaan geloofde in de schuld van Amanda Knox en haar vriend. Horden mensen stonden buiten de rechtszaal van Perugia, menigten scandeerden beschuldigingen. Een beangstigend verhaal: als je van een monsterlijke misdaad beschuldigd wordt, bevestigt elk woord dat je zegt je schuld. Elke opmerking komt huichelachtig over, elke ontkenning wordt een leugen.