Nora & Co

Van Koos Neuvel verschenen bij Uitgeverij Podium:

Alzheimer. Biografie van een ziekte
’t Is hier een gekkenhuis. De ommezwaai in de geestelijke gezondheidszorg (met Caroline de Pater)

KOOS NEUVEL

Nora & Co

Zeven meisjes in een eetstoornistragedie

Uitgeverij Podium
Amsterdam

Voor Corien en Anne

Deze uitgave is mogelijk gemaakt door een subsidie van het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten.

© 2019 Koos Neuvel

Omslagontwerp bij Barbara

Verzorging e-book Coco Bookmedia

Foto auteur Bob Bronshoff

ISBN e-book 978 90 5759 987 3

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, oktober 2019

www.uitgeverijpodium.nl

When you’ve been fighting for it all your life You’ve been struggling to make things right
That’s how a superhero learns to fly

The Script

INHOUD

1    Wat is er gebeurd?

I Beginpunten

2    Vanaf de geboorte

3    Hooggespannen verwachtingen

4    Vastenwonderen

5    Aanvliegroutes

6    Race naar de bodem

II In behandeling

7    Een vrije val

8    Een parallel universum

9    Als alles draait om aankomen

10  Een absurde wereld

III Op leven en dood

11  Uitbehandeld

12  Doodsangsten

13  Wonderlijk herstel

14  Na de nederlaag

Woord van dank

Literatuur

1 WAT IS ER GEBEURD?

Kwispelstaartend springt de hond uit de achterbak van de auto. De riem hangt om haar nek, maar nadat ze heeft aangezet voor een felle sprint trekt ze die bijna uit mijn handen. Nog even houd ik haar in bedwang, tot voorbij het informatiecentrum waar we het duingebied binnenwandelen. Dan gaat de riem los. Laat het beestje nu maar lekker rennen.

Tien maanden oud is ze vandaag, 25 oktober 2016, en al acht maanden maakt ze deel uit van ons huishouden. Het heeft heel wat voeten in de aarde gehad om het zo ver te laten komen. Beide dochters smeekten erom, al jarenlang. ‘Zó leuk om een hond te hebben, zó ontzettend leuk; toe nou, papa, daar kun je toch niet tegen zijn?’ Als enige in het gezin – Corien sloot zich uit volle overtuiging bij haar kinderen aan – hield ik mijn poot stijf, ook al jarenlang. Nooit veel met honden gehad. Belangrijker nog: ik meende te weten wat er te gebeuren stond bij de entree van een hond in het huishouden. Natuurlijk, wierp ik telkens tegen, het is voor jullie lekker dollen, maar weet wel dat honden handenbindertjes zijn; dat zo’n hond wel een keer of vier per dag naar buiten moet. Vervolgens mijn retorische vraag: Wie wordt straks met al het werk opgezadeld? En dat voor een periode van pakweg vijftien jaar?

Enfin, geen overeenstemming. En dus een impasse.

Uiteindelijk ga ik toch overstag. Een hond kan helend werken, zo hoor ik om me heen. Ik laat me overtuigen. Soms is het hardnekkig vasthouden aan de eigen overtuiging, al zijn de argumenten nog zo valide, niets anders dan wreedheid.

Mijn zeventienjarige dochter Nora is aan het begin van 2016 net vanuit de kliniek naar huis gekomen. Ze is verre van hersteld van haar eetstoornis, maar het koesteren van een hond zal dat herstel bevorderen. Denken we, hopen we. Een hond geeft op z’n minst de nodige afleiding; ze heeft dan een ander wezen om voor te zorgen. Wat haar erbij kan helpen minder in zichzelf gekeerd te raken en zich meer open te stellen voor de buitenwereld. Hoe dan ook zorgt het uitlaten van de hond voor de nodige, natuurlijke lichaamsbeweging; heel anders dan het dwangmatige, obsessieve bewegen waar ze zich anders altijd aan bezondigt. Zelfs bij een therapeutische werking van nul geeft een hond op zijn minst het nodige plezier. En dat is wat ik haar meer dan wat ook, met haar van de stress overlopende hoofd, zo van harte gun. Op dat moment ben ik, eerlijk gezegd, in mijn wanhoop bereid om alles te accepteren wat héél misschien een héél klein beetje iets doet.

Het doet ook iets, heel veel zelfs. Alleen al die voorpret: eindeloos websites afstruinen waar puppy’s te koop worden aangeboden, verschillende hondenrassen met elkaar vergelijken, en hoe groot of klein mag die hond worden als ie volwassen is? Vooral ook: welke naam zullen we verzinnen? Een eindeloze lijst stelt ze op, samen met haar jongere zus Anne; namen afgevoerd van de lijst, nieuwe erop.

Op een avond ziet Nora een foto van een puppy, een pasgeboren blonde labrador. Ze weet ineens zeker dat ze die wil. En al even zeker hoe ze die wil noemen: Luna. Mee eens? Jazeker, knikken wij eensgezind, we gaan ervoor.

Een week later zit Nora in de auto op de terugweg van de hondenfokker in Noord-Limburg. Op een video kijk ik een paar jaar later de beelden nog eens terug: ik zie dat ze haar dikke winterjas aanheeft, hoewel het in de auto behaaglijk warm moet zijn. Haar gezicht is een beetje ingevallen, en er steekt een sonde in haar neus. Maar haar ogen glanzen veel intenser dan we destijds gewend waren. ‘Lieve, lieve Luna,’ zegt ze iedere keer weer; het beestje op haar schoot bedelvend onder tedere strelingen.

Inmiddels is Luna een flink stuk gegroeid. We trekken met haar over de verlaten duinpaden. Niet gek dat die verlaten zijn, iedereen is natuurlijk naar school of werk, het is immers een doordeweekse dag. Alleen niet voor ons. Voor ons bestaan er geen gewone, doordeweekse dagen meer. Deze ochtend kregen we met z’n drieën – Corien, Anne en ik – de aandrang het huis te ontvluchten. Het is kil weer, met slechts een sporadische sprankeling van de zon, maar toch, we moeten de duinen in. We hebben geen keuze.

Voor Luna is niets zo opwindend als andere honden. Ze buitelt over ze heen, verleidt ze tot rondedansjes en sprintwedstrijden, besnuffelt ze in alle lichaamsholtes. Maar hier in de duinen geen spoor van andere honden. We weten wel waarom: een hondenverbod. Een hardloper komt ons tegemoet, hijgend blijft hij even stilstaan en als hij bij adem is wijst hij ons laconiek op het waarom van het verbod: honden kunnen hier in dit beschermde natuurgebied virussen overbrengen op andere beesten. Weet dus wel wat wij riskeren als we betrapt worden: een torenhoge boete. En weg is hij. Wij laten ons evenwel niet uit het veld slaan en lopen doodgemoedereerd door.

Niet iedereen reageert even laconiek. Een stuk verderop zien we hoe een vrouw ons bespiedt, dan naar ons toe loopt en in het voorbijgaan ineens uitspuwt: ‘Natuurhaters!’

We hebben van alles te zeggen, maar zeggen niets. Of we de wet overtreden, of we onze goede naam als natuurliefhebbers te grabbel gooien en al dan niet een flinke boete riskeren, het zal allemaal wel. Vandaag doen we waar we zin in hebben. Dat gunnen we onszelf op deze ene dag, the day after.

Een dik uur later zitten we gedrieën aan een tafel, en Luna daaronder, in een grand café in Haarlem, met een kop thee en een paar punten appeltaart, met een flinke dot slagroom. Terwijl we tijdens de duinwandeling nog veel kletsten, terugblikkend op de gebeurtenissen van de afgelopen tijd, valt het nu stil. Volautomatisch brengen we gebaksvorkje en theekopje naar onze mond. Na alle hectiek van de laatste dagen, om niet te zeggen van de laatste weken, maanden en jaren, worden we door de leegte overvallen, een leegte waarin zelfs het allereerste begin van een antwoord ontbreekt op de vraag die ons door het hoofd spookt: wat is er allemaal gebeurd?

Op deze middag kunnen we daar geen zinnig woord over zeggen. Het is te vroeg en te pijnlijk. Voor zover we erover kunnen nadenken, lijken simpele antwoorden ver uit het zicht. Daarom kijken we maar naar buiten, naar de marktkooplui die voor het opbreken van hun kramen hun laatste waar proberen te verkopen. Bijna klaar om weer naar huis te gaan, net als wij.

*

De voorgaande dag, de dag van de uitvaart. Het moment van het afscheid dat we niet wilden, de dag dat Nora uit ons huis gedragen zou worden. Lopend over de dijk waaraan wij wonen, omzoomd met huizen met de vlaggen halfstok en kaarsen voor de ramen. Lopend met het lood in de schoenen, maar opgetild door het medeleven van de buurt.

Na haar overlijden had Nora steeds vlak naast ons gelegen, in het souterrain van onze woning, opgebaard op een ziekenhuisbed dat daar een paar weken eerder was neergezet, toen zeker was dat Nora niet meer lang te leven had. Het was het bed waar ze zelf naartoe was gekropen, nadat ze van de trap naar beneden was getild, omdat lopen met haar wankele benen niet meer ging. Onderweg nog een oponthoud; ze kon het niet laten om op de woonverdieping, nog langdurig zittend en liggend op de vloer, Luna innig te knuffelen.

‘Weet je zeker dat je dit wilt?’ had de kinderarts bij wijze van laatste toets aan haar gevraagd.

‘Wat dacht je zelf?’

Voor Nora geen twijfel, haar besluit stond vast. Ze wilde dood. Het leven was voor haar te zwaar geworden, dit leven van louter lijden, een steeds omvattender wordend lijden. Een meisje met een eetstoornis weet dan wat haar te doen staat. Ze kiest de route die ze al jaren daarvoor was ingeslagen, maar dan nu zonder omwegen en zonder rem: volledig stoppen met de inname van voedsel en vocht. Niemand die haar nog kon tegenhouden. Na een lange reeks van dwangbehandelingen hadden de hulpverleners namelijk besloten nooit meer dwang bij haar toe te passen.

Voor ons bestond er geen andere keuze dan haar zelfgekozen beslissing te respecteren. Tandenknarsend, dat wel; met gierende tegenzin. Het woord ‘respecteren’ klinkt, nu ik het nog eens op de tong proef, veel te ruimhartig. Het was geen respect in de zin van instemming of aanvaarding, hoezeer we ook zagen en voelden hoe vernietigend haar lijden was geworden. Het was eerder respect als: we willen dit niet, we zijn er hartstochtelijk tegen, maar zijn niet in staat om haar beslissing ongedaan te maken; en als haar beslissing onvermijdelijk is, dan moeten we die maar zo waardig mogelijk ten uitvoer brengen.

Bij deze waardigheid hoort een minimalisering van het lijden. De weg naar de dood mag, daar zijn alle betrokkenen het snel over eens, niet ontaarden in ondraaglijke pijn of andere vormen van lijden. Zodra dat dreigt te gebeuren nadat ze is gestopt met voeding en vocht, brengt de kinderarts haar daarom in slaap. Het is een slaap, weet zij, weten wij allemaal, waar ze nooit meer uit zal ontwaken.

Ondanks alles heeft het iets vredigs zoals Nora daar, zes dagen lang, ligt te slapen, vlak naast ons bed; dichterbij dan ze in jaren is geweest. Vooral dat laatste jaar van haar ziekte raakte ze steeds meer in zichzelf gekeerd. Zelfs de komst van Luna in ons gezin kon dit tij niet keren. Toen ze verzwakte in het voorjaar van 2016 kon ze de hond al snel niet meer op eigen kracht uitlaten, maar onder begeleiding in een rolstoel ging het nog wel. ‘Luna, hierrrrr,’ riep ze, en dan snelde het in het bos afgedwaalde beestje huppelend op haar af. En als ze weer in het ziekenhuis werd opgenomen, smokkelden we Luna naar binnen en legden haar op Nora’s schoot. Even lichtten haar ogen dan nog op en verscheen er een vage glimlach. Het behoorde tot het weinige wat ze nog kon verdragen.

Van ons kon ze nagenoeg niets meer verdragen; als we in die laatste maanden bij haar waren mochten we niet praten, onze armen of benen bewegen of haar aanraken. Het optillen van een koffiekopje kon al onverdraaglijk zijn. Te veel prikkels, die de permanente stress nog stukken ernstiger maakten.

Al die stress verdwijnt zodra ze in diepe slaap op dat ziekenhuisbed ligt. Ineens ontwaren we zowaar een ontspannen blik op haar gezicht. Dan ook is er, hoe eenzijdig ook, meer contact mogelijk dan er tijdenlang is geweest. We halen herinneringen op, lezen verhalen voor over de mier en de eekhoorn, laten voortdurend haar favoriete muziek spelen, en bovenal betuigen we hoeveel zij voor ons betekent. We maken van de gelegenheid gebruik om haar aan te raken, want eindelijk, dat kan weer. Op dat gebied valt er veel in te halen: de warme wangen strelen, haar haren door onze vingers laten glijden, tegen haar aan liggen, urenlang. Ik probeer het gevoel van haar lichaam diep in mijn eigen lichaam in te prenten, opdat iets daarvan voor altijd opgeslagen blijft.

Na een paar dagen slaap begint Nora afstand van ons te nemen. Hadden we in het begin nog het gevoel dat onze verhalen op een of andere manier tot haar doordrongen, al was het maar doordat ze in haar slaap iets van onze vertrouwde stemmen moest herkennen, nu krijgt het er veel van weg dat de poorten van haar bewustzijn zich geleidelijk aan sluiten. Ook fysiek begint ze strammer en bleker te worden. Ze ademt nog, maar zowel lichaam als geest lijken zich te distantiëren van de oorspronkelijke Nora.

Wanneer ze midden in de nacht overlijdt, op de dag na haar achttiende verjaardag, een leeftijd die ze hoopte niet te bereiken, is het definitief: ze is er echt niet meer. Van het ene op het andere moment trekt elke vorm van leven uit haar weg. Maar toch voelt zelfs haar koude, bleke fysieke omhulsel nog steeds vertrouwd aan, en de behoefte om haar aan te raken blijft. Daarom voelt het goed om in de daaropvolgende dagen Nora vlak bij ons te houden, terwijl wij een meter verderop de slaap proberen te vatten. We kunnen haar niet laten gaan.

Het is tijd om te gaan, maant de uitvaartbegeleider ons, op 24 oktober 2016. Hij begrijpt onze onwil om afscheid te nemen. Er zijn culturen, vertelt hij ons, waar die onwil volledig is geaccepteerd. Als de kist op de weg wordt voortgedragen, lopen de naaste familieleden voor de kist uit, het gezicht ernaartoe, achterwaarts stappend en met de handen hoog geheven, luid jammerend in vergeefse pogingen om de kist tegen te houden, terwijl buren, vrienden en kennissen de kist voortduwen naar de begraafplaats. Want het moet. Van naaste familie mag niet worden gevraagd vrijwillig mee te werken aan het afscheid, maar onontkoombaar is het wel.

Al evenzeer weigeren wij, met z’n drieën, om op deze dag Nora van het bed over te hevelen naar haar kist. Maar het moet. Een vriend met zijn dochter doen het samen met de begrafenisondernemer, terwijl wij op afstand blijven. Haar kist wordt door familieleden en buren naar de kerk gedragen, ook dat behoort tot het onvermijdelijke dat wij niet kunnen tegenhouden. Het enige wat wij kunnen doen is er direct achter lopen, om nog niet helemaal afscheid hoeven te nemen. Zo stappen we de kerk binnen.

Na afloop van de plechtigheid zien we opmerkelijk veel leeftijdgenoten van Nora; klasgenoten van de basisschool en de middelbare school, maar ook een aantal vriendinnen uit de verschillende eetstoornisklinieken waar Nora de afgelopen jaren veel tijd heeft doorgebracht. Veel betraande gezichten, meisjes als Kristine, Yvonne, Noa, Selba, Eefje en Ira, en nog anderen. Nora is niet de eerste lotgenoot die hun is ontvallen. Ruim een halfjaar voor Nora is Emma overleden, en een paar maanden daarvoor Sophie.

Na het gedwongen afscheid van Nora fluisteren mensen ons in het oor: heb je dat gezien, twee meisjes in de kerk die ontzettend dun zijn, griezelig gewoon. Inderdaad, we hebben ze gezien en weten wie ze zijn: Ira en Eefje. In het condoleanceboek schrijft Eefje een berichtje waarin ze Nora als lieve vriendin heel erg bedankt voor alle steun die ze haar gegeven heeft; dat ze, waar ze ook opgenomen was, altijd maar weer telefoontjes of appjes kreeg, om haar een hart onder de riem te steken. En op de nazit spreken we met de ouders van Ira; zijzelf staat er zwijgend bij, vermoedelijk niet in staat een woord uit te brengen.

Ira en haar ouders kennen we al jaren; de ziektegeschiedenissen van Nora en Ira zijn voor een deel parallel aan elkaar verlopen. In vergelijking met Nora is Ira er lichamelijk slechter aan toe, maar geestelijk beter, zo had Sylvia, Ira’s moeder, een paar maanden daarvoor tegen mij gezegd. Meer ondergewicht, dat wel, maar ook een groter vermogen en verlangen te werken aan herstel. Dat biedt, dacht ik destijds niet zonder afgunst, meer hoop voor hen dan voor ons. Als de geest zich opricht, zal het lichaam vast snel volgen.

Het blijkt een vergissing. Drie maanden na het overlijden van Nora krijgen we van Mehdi, de vader van Ira, het bericht dat hun dochter tot hun grote droefenis in Portugal is overleden. Een longontsteking is haar in haar ernstig verzwakte toestand fataal geworden. Nog weer twee maanden later horen we dat ook Eefje het niet heeft gered.

Het ene afscheid na het andere. Voor iedere ouder moet het verlies van een kind aanvoelen als een aardschok; zo voelt het in ieder geval voor ons: een radicale breuk in de tijd en het begin van een nieuwe jaartelling, met gebeurtenissen voor en na het moment nul. Maar iedere keer dat we horen dat goede vriendinnen van Nora zijn overleden, voelen we het schokken opnieuw. In het overlijden van die anderen trilt dat van ons eigen kind hard mee. Altijd weer dat verrotte afscheid.

*

Met een scherpe bocht draaien we vertrouwd terrein op. We nemen voorzichtig de verkeersdrempel bij de ingang die ons maant tot langzaam rijden, draaien rondom het gazon, en zetten de auto in een van de parkeervakken. Een wee gevoel in de maagstreek bekruipt me bij het uitstappen, een gevoel dat zich als een vloedgolf over mijn hele lichaam verspreidt. Eigenlijk is het betreden van dit terrein niets bijzonders: zo hebben we het zo vaak gedaan, uitstappen, naar de entree lopen, aanbellen, doorlopen naar de afdeling. Altijd met Nora naast me, nu zonder. Nooit meer Nora naast me.

Het is een maand of vijf na het afscheid van Nora, en de eerste keer sinds twee jaar dat we weer op deze plek zijn. Dit is de instelling waar Nora, vanaf het najaar 2014, een halfjaar in behandeling is geweest. Als ze in het weekend naar huis mocht, haalden we haar op en brachten we haar op het eind van de middag weer weg, soms vier keer op een dag hetzelfde ritje van bijna drie kwartier; inclusief het nodige overleg over de altijd moeilijke eetmomenten en over hoe zij haar vrije weekenddagen ging invullen. Wat toen gewoon was, doet nu bevreemdend aan. We komen immers niet meer om Nora op te halen of weg te brengen, of om met de behandelaars de volgende stappen in de behandelstrategie te bespreken, en ook niet omdat we gebeld zijn met de mededeling dat Nora in paniek is weggelopen uit de instelling, en of we haar zelf maar in de buurt willen gaan zoeken.

Allemaal niet meer aan de orde. We komen omdat we een afspraak hebben met de medisch directeur van de instelling. We willen haar spreken omdat iets ons dwarszit.

Een aantal weken na het overlijden van Nora wordt Emma wil leven uitgezonden. Het is een documentaire over het leven en sterven van de aan anorexia nervosa lijdende Emma. Nora en Emma zaten samen in de eerste periode dat Nora in een dagbehandeling zat, in de zomer van 2013, op dezelfde afdeling. Ook daarna zijn ze elkaar nog regelmatig tegengekomen en bleven ze via sociale media met elkaar in contact.

De documentaire maakte diepe indruk op een groot publiek. Er zijn vaker programma’s gemaakt en boeken geschreven over meisjes met anorexia, maar altijd met een optimistische boodschap: de strijd is lang en zwaar, je zinkt weg in diepe dalen, maar uiteindelijk kun je er met veel wilskracht en vechtlust bovenop komen en gloort er een zonnige toekomst. Altijd zijn het verhalen van mensen die het kunnen navertellen. Voor het eerst wordt hier in een documentaire de aftakeling van een meisje onverbloemd in beeld gebracht, inclusief een uitgemergeld lichaam. En ondanks alle wilskracht en vechtlust die Emma aan de dag legde, kon zij niet voor het leven worden behouden. Niet altijd, zo laat de documentaire onverhuld zien, is er de geruststelling van het happy end, ook niet voor veelbelovende meisjes op de drempel van de volwassenheid.

Enkele dagen na de uitzending van de documentaire verschijnt een artikel in Trouw. Twee aan de universiteit verbonden experts, een van hen de medisch directeur bij wie wij deze middag in maart 2017 op de stoep staan, spreken hun verontrusting uit. Het kan toch helemaal niet, vinden zij, dat meisjes van een jaar of achttien, die ‘nog maar’ een jaar of zes in behandeling zijn, als ‘uitbehandeld’ worden beschouwd. Heeft Emma wel maximaal de kans gekregen om te herstellen? vraagt de een zich af. Jonge mensen moet je nooit opgeven, stelt de ander.

Bij het lezen van het artikel voel ik een vuistslag tegen mijn kin. Weliswaar is het geen artikel naar aanleiding van Nora, maar van Emma, en hebben de uitspraken van de experts eerder betrekking op de houding van de hulpverleners dan op die van de ouders, maar daarom komt de dreun niet minder hard aan. Dit gaat ook over ons. Al die uitspraken over het te snel opgeven, raken rechtstreeks aan het zelfverwijt dat jou als ouder voortdurend, tegen wil en dank, belaagt. Steeds weer klinkt er een schriele, innerlijke stem: Jij daar, je hebt niet goed genoeg je best gedaan; je hebt je in die laatste fase te gemakkelijk laten meeslepen door het doodsverlangen van je dochter, je wilde maar al te graag dat er aan die langdurige, ook voor jezelf uiterst belastende manier van lijden een einde kwam, en als dat dan niet door herstel kan, dan maar door de dood; jij daar, wat vind je zelf: heb je als vader niet hopeloos gefaald?

Met veel moeite en met gebrekkige overtuigingskracht probeert mijn nuchtere ik die beschuldigende stem tot zwijgen te brengen, of op zijn minst die te relativeren. En er zijn de stemmen van anderen, van naasten, die ons op het hart drukken dat het heus niet aan ons heeft gelegen. Het is een wankel evenwicht. En dan hoor je vervolgens een tweetal experts op het gebied van eetstoornissen. Hun woorden slaan je tegen de vlakte. Met de hulpverleners die Nora in de laatste fase van haar leven hebben bijgestaan, delen we een paar weken later onze ervaringen en gevoelens. Ook zij zijn geraakt, maar reageren onderkoelder. Het is het hulpverlenerssyndroom, zegt een van hen laconiek. Het is het syndroom van de hulpverlener om een verlosser te zijn, een idee dat ieder kind, ieder mens, te redden valt, als je maar goed genoeg je best doet. Maar soms, voegt hij eraan toe, is alles gedaan wat in ieders vermogen lag, en is het toch niet gelukt. Zo gaat dat met meer ernstige ziekten. Vooral als er jongeren overlijden vinden we dat tragisch en onverteerbaar, en niet ten onrechte, maar het is niet iets om je persoonlijk heel schuldig over te voelen.

Het zijn woorden die het gemoed goeddoen. Het zelfverwijt verdwijnt weer onderhuids.

Toch blijft er iets sluimeren. Er verstrijken enige maanden na het overlijden van Nora en de documentaire over Emma. Het is de periode waarin ook Ira en Eefje komen te overlijden. Met een schok komen Corien en ik tot het besef dat in ruim een jaar tijd behalve Nora, zes meisjes met wie zij samen in de kliniek opgenomen is geweest, en met wie zij in enkele gevallen goed bevriend was, zijn overleden. Nora, Emma, Ira, Eefje, Sophie en nog twee meisjes die wij minder goed kenden. Allemaal rond de achttien jaar. Een netwerk van met Nora verbonden meisjes, zeven in totaal, die er niet meer zijn.

Wanneer Corien en ik op een zaterdagavond hier lang over spreken, en de onrust weer hevig oplaait, voelen we de aandrang de medisch directeur te spreken die ons met haar uitspraken in Trouwzo vol heeft getroffen. Laat in de avond sturen we haar een mailtje. Direct daarop, zondagochtend vroeg, krijgen we antwoord: kom zo snel mogelijk langs.

De directeur zwaait de deur van haar werkkamer voor ons open. Zodra we zijn gaan zitten, zegt ze veel behoefte te hebben aan verdiepende gesprekken, dat er in haar werk daar veel te weinig ruimte voor bestaat, dat je voortdurend maar aan het hollen en draven bent, van het ene overleg naar het andere. Veel te weinig tijd voor reflectie.

Als ze dan toch reflecteert: haar uitspraken in de krant waren een soort noodkreet, geen verwijt. Ze weet ook niet wat ze meemaakt. Zelf is zij van professie een arts, een kinder- en jeugdpsychiater, en al een paar decennia actief op het terrein van de eetstoornissen. Iedere arts, zo zegt zij, heeft een eigen kerkhof en houdt bij wie daar liggen; je weet precies welke patiënten er onder jouw handen zijn overleden. Maar het eigenaardige is, voegt ze eraan toe, dat zij tot voor kort helemaal geen eigen kerkhof had.

Het klinkt ons vreemd in de oren. Wanneer Nora nog maar net de diagnose anorexia nervosa heeft gekregen, lezen we op internet tot onze grote verontrusting dat de vooruitzichten niet heel gunstig zijn. Zo’n vijfenveertig procent herstelt volledig, vijfendertig procent herstelt gedeeltelijk, en twintig procent herstelt in het geheel niet; een deel daarvan houdt een chronisch, ernstig ondergewicht en zo tussen de vijf en tien procent van de patiënten komt te overlijden, soms aan de gevolgen van het ondergewicht, soms als gevolg van suïcide. De getalsmatige schattingen lopen nogal eens uiteen, er bestaat veel onzekerheid over het werkelijke sterftecijfer, maar hoe dan ook luidt de altijd weerkerende boodschap: van alle psychische aandoeningen is anorexia nervosa de moeilijkst behandelbare, het overlijdensrisico het hoogst.

En toch heeft de medisch directeur van deze eetstoorniskliniek het nooit meegemaakt dat er een patiënt overleed. Voor haar is de dood een onderwerp dat in gesprek met collega’s soms aan de orde komt, iets waarover ze heeft gelezen en waarvan ze weet dat het voorkomt. Daar blijft het bij. Nul eigen ervaring.

Nee, horen we de medisch directeur nogmaals zeggen, dat er in zo korte tijd zoveel meisjes op zo jonge leeftijd overlijden, dat is voor haar een volkomen nieuw fenomeen, een verontrustend fenomeen, dat vooral. Het is iets waar ze niet goed uit komt en zich zelf ook het hoofd over breekt. Wat is hier misgegaan? En belangrijker nog, hoe kan worden voorkomen dat het in de toekomst weer, op zo’n relatief grote schaal, misgaat? Het zijn vragen waarop ze geen antwoord heeft. Alle koppen in de eetstoorniswereld moeten bij elkaar worden gestoken. Er moet iets gebeuren.

*

Voor de laatste keer draaien we het instellingsterrein af. Op de terugweg beginnen mijn inzichten over zelfverwijt weer te kantelen. Er bestaat ongetwijfeld zoiets als een hulpverlenerssyndroom, denk ik dan; een valse illusie dat iedere patiënt te redden valt. Maar dat er in zo korte tijd zoveel meisjes overleden zijn, duidt op een groter probleem. Het moet meer zijn dan louter een individuele tragedie, of een paar los van elkaar staande individuele tragedies. Het duidt op een zorgwekkend patroon, zegt mijn intuïtie; iets dat niet weg te wuiven valt als de willekeurige en soms onontkoombare slagen van het noodlot. Hier moet sprake zijn van wat je vooralsnog met een ambtelijk woord kunt betitelen als een ‘structureel’ probleem.

Wat dat betreft vermoed ik dat er wel degelijk sprake is van een falen van de zorg. Al heeft iedereen ongetwijfeld zijn uiterste best gedaan, het was niet goed genoeg. Het is raadzaam, denk ik bij nader inzien, om niet al te berustend te zijn. Misschien is het juist verstandig om dat gevoel van tekortschieten voorzichtig toe te laten. Het kan leiden tot verlamming en depressie, maar ook tot het energieke besef dat het anders en beter moet, al weet ik zelf voorlopig niet hoe en wat.

Om er beter de vinger op te kunnen leggen, realiseer ik me, moet ik nagaan wat Nora en haar vriendinnen overkomen is. Op zoek gaan naar de levensverhalen en ziektegeschiedenissen van een zevental meisjes, van wie er vijf – Nora, Emma, Eefje, Sophie en Ira – overleden zijn en twee – Noa en Selba – in leven zijn gebleven. Om er zo achter te komen waar die bizarre drang om zichzelf te verhongeren vandaan komt; waarom juist deze meisjes in de greep van een eetstoornis raakten en hoe het kan dat zulke meisjes zo resistent lijken tegen behandeling. En, als allerbelangrijkste, de vraag hoe die eetstoornis deze meisjes in een dodelijke greep kon nemen.

Ik wil daartoe de wereld van de psychische stoornissen en de behandeling ervan verkennen. Een onbekende wereld is dat zeker niet voor mij, als schrijver die zich in het verleden al vaker over ziekten van de geest heeft gebogen. Op het moment dat Nora al ernstig ziek is, ben ik druk bezig met een journalistiek onderzoek naar een omwenteling in de geestelijke gezondheidszorg: van het langdurig opgenomen zijn in een inrichting naar het zo veel mogelijk thuis blijven wonen, met bijbehorende ambulante zorg; vanuit het idee dat dit thuis wonen en ter plekke behandeld worden bevorderlijker is voor het herstel. Als nieuwgierige buitenstaander observeer ik in een psychiatrische instelling twee jaar lang hoe mensen met chronische psychische aandoeningen deze omwenteling ervaren, resulterend in het samen met Caroline de Pater geschreven boek ’t Is hier een gekkenhuis. Maar voor dit onderzoek naar de eetstoorniswereld ben ik meer dan een nieuwgierige buitenstaander; hier heb ik de dubbelrol van journalistiek onderzoeker en van vader. Niet in de laatste plaats is het ook zelfonderzoek.

Bovenal is het een onderzoek naar wat er gebeurd is met mijn dochter Nora. Het is de vraag die zich een dag na haar uitvaart in het grand café onontkoombaar aan mij opdrong. Maar eigenlijk is het een vraag die mij al vanaf het allereerste begin van haar eetstoornis bekroop en die nu, geruime tijd na haar overlijden, nog veel sterker is. In de rollercoaster waarin ik mij de laatste jaren van het leven van Nora bevond, was er weinig ruimte voor bezinning, was er alleen het jakkeren van de ene hoogste staat van alarm naar de andere. Nu op niet zelfgekozen wijze enige rust is ontstaan, moet ik op mijn beurt de eetstoornis in de greep zien te krijgen.

Maar om een tegenstander in de greep te krijgen, moet ik hem eerst doorgronden. Ik moet weten waarom en hoe het allemaal is ontstaan. Daarom moet ik terug naar het allereerste begin, in het bijzonder dat van Nora.

I BEGINPUNTEN

Probeer maar eens iemand de kunst van het hongerlijden uit te leggen! Als je zoiets niet voelt kan niemand het je begrijpelijk maken.

Franz Kafka, Een hongerkunstenaar

2 VANAF DE GEBOORTE

Liefde op het eerste gezicht was het niet. Veel ouders houden vanaf de eerste aanblik hartstochtelijk van hun kind, maar mij wilde een dergelijk gevoel niet bestormen. Het had vast te maken met mijn aarzelingen. Kinderen krijgen, ik was nooit wild enthousiast over dat idee. Uiteindelijk liet ik mij overtuigen en op 17 oktober 1998, een dag waarop de regen onophoudelijk tegen de ramen sloeg maar bovenal de dag waarop Nora werd geboren, was ik blij, heel blij.

Toch aanschouwde ik niet het wonder waarvan Corien onmiddellijk getuigde. Ik keek vooral met verwondering naar dit nieuwgeboren wezen, met vervreemding bijna. Was dit echt mijn kind? Toen Nora even later voor haar eerste nacht tussen ons in kwam te liggen, was ik bang dat ik de baby zou vermorzelen onder mijn van de ene naar de andere zij draaiende gewicht. Beetje eng, zo’n nieuwkomer in de slaapkamer.

De ware liefde liet nog even op zich wachten. Het beslissende moment is niet moeilijk aanwijsbaar: dat gebeurde een paar maanden later op een avond toen Corien inmiddels weer aan het werk was gegaan en op tijd naar bed ging omdat ze de volgende dag een vroege dienst had in het ziekenhuis. Daarom zou ik Nora het laatste flesje melk geven. Toen het flesje op was, legde ik mijn voeten op het lage tafeltje voor de bank, mijn bovenbenen schuin omhoog, zodat ik Nora daartegenaan kon leggen en zij mij recht kon aankijken. Op dat moment begonnen wij tweeën keet te schoppen, we joelden en schaterden het uit van plezier. In de aangrenzende slaapkamer lag Corien zich te verbijten van jaloezie. Wat ik juist leuk vond, met pesterig genoegen wilde ik die jaloezie oppoken. Door die schaterpartijen hadden wij, vader en dochter, iets exclusiefs. Vanaf nu waren wij tweeën onlosmakelijk aan elkaar verbonden.

Toch was dat nog maar het begin. Samen lachen is niet zo ingewikkeld, het delen van verdriet is stukken moeilijker. Zoals elke baby huilde Nora op gezette tijden, zonder dat ze heldere uitleg kon verschaffen over wat haar precies dwarszat. Als onhandige, rationalistische vader kon ik daar slecht mee uit de voeten. Hoe een kleintje te troosten? Totdat ik spelenderwijs een belangrijke ontdekking deed. Er gebeurde namelijk iets wanneer ik Nora optilde, haar dicht tegen mijn borst aan hield, met haar hoofd een stukje boven mijn schouders, en vervolgens op en neer liep door de kamer; altijd in een bepaald ritme, met een hupje op het eind. Dan kreeg ik het zowaar voor elkaar Nora te troosten, ze werd vanzelf rustig. Dat gold nog meer voor mezelf, sterker nog, het was een gelukzalige rust. Dochter tegen de borst, en dan willen dat dit nooit ophoudt.

Vele jaren later, toen Nora diep in de eetstoornis zat, heb ik er vaak aan teruggedacht. Kon ik haar maar troosten in haar mateloos verdriet, kon ik haar maar optillen, met haar opnieuw licht geworden lichaam tegen mijn borst, en dan ritmisch, met een hupje, door de kamer bewegen. En dat alles dan weer goed zou komen. Maar Nora liet zich niet meer troosten.

Er is nog een reden waarom ik terugdenk aan dit prille begin. Steeds weer pijnig ik mijn gedachten over het ontstaan van de eetstoornis, hoe die zich uitgerekend bij iemand als Nora heeft kunnen ontwikkelen. Stel nu dat die stoornis iets van doen heeft met haar karakter, en dat de kiem daarvoor is gelegd in de vroegste jeugd, wie weet zelfs al bij de geboorte.

Zo ziet Steven Levenkron het in ieder geval, een vooraanstaande, in eetstoornissen gespecialiseerde psychotherapeut uit de Verenigde Staten. Anorexia ontstaat, zo lees ik in zijn boek Anatomy of Anorexia, uit het onvermogen bindingen aan te gaan tussen ouders en kind, of juist andersom, door een te grote afhankelijkheid van elkaar, waardoor een kind niet in staat is hechte relaties aan te gaan met anderen dan de naasten. Slechte hechting en disfunctionele gezinnen, ze vormen de gammele mentale ondergrond die de rot van de eetstoornis alle destructieve kansen biedt. Vertrouwen geeft daarentegen, weet Levenkron, bij uitstek vorm aan elk gevoel van identiteit en intimiteit. Direct vanaf de geboorte moet een kind weten dat het bij de ouders in veilige handen is. Wie eenmaal vanaf dat allereerste begin warm omhuld is door de donsdeken van ouderlijk vertrouwen, zal vele jaren later de extreme impulsen waaraan een adolescent onvermijdelijk wordt blootgesteld, gemakkelijk kunnen smoren.

Hier klopt iets niet, is het besef dat langzaam tot me doordringt als ik de gedachten van Levenkron op mij laat inwerken. Eerlijk gezegd krijg ik er jeuk van. Een gebrek aan binding tussen Nora en ons? Dacht het niet. Vanaf het begin van de eetstoornis heb ik veel gepiekerd over wat we zelf verkeerd hebben gedaan en wat we anders hadden kunnen doen. Vast veel, maar dit niet. Het schuldbewustzijn kent zo zijn grenzen. Ik kan mij in ieder geval moeilijk voorstellen dat mijn aanvankelijke terughoudendheid direct na de geboorte zulke desastreuze consequenties heeft gehad. En voor zover er al een tekort was, compenseerde Corien dat in overvloedige mate. Aan liefde, aandacht en vertrouwen heus geen gebrek.

Er klopt nog meer niet, behalve dat ik mij persoonlijk slecht in dat vermeende gebrek aan hechting herken. Ook sociologisch gezien rammelt deze diagnose aan alle kanten. Het eigenaardige is dat anorexia vooral welig tiert in gezinnen uit de meer welvarende middenklasse, met hoogopgeleide ouders. Het is onwaarschijnlijk dat juist daar sprake is van gebrekkige hechting. En is die hechting daar eigenlijk wel zo gebrekkig? Het zijn zo op het oog gezinnen die verre van slecht functioneren; zelfs in het geval van zoiets ingrijpends als een echtscheiding beknibbelen ouders zelden op aandacht en zorg voor hun kinderen. En toch gaat het soms mis.

Misschien is dat de reden dat het misgaat. Zo beschrijft de Amerikaanse auteur Kelsey Osgood in ieder geval het ontstaan van haar eetstoornis. Ze groeide op in een gezin met twee evenwichtige, maatschappelijk geslaagde en gelukkige ouders, met grootouders die allemaal nog in leven waren. Alle ziekte en gebrek mijlenver weg; niet eens een kleine allergie in de buurt om haar in het geniep te plagen. Altijd is zij zich bewust geweest van haar bevoorrechte positie. Juist in die oase van voorspoed en geluk dringt het besef tot haar door dat er iets ontbreekt in haar leven. Dat er niks schuurt. Waar liggen de kansen voor een mooi conflict, om zo een eigen identiteit af te kunnen bakenen en vervolgens een leven in zelfstandigheid mee vorm te geven?

Voor Kelsey Osgood is het krijgen van een eetstoornis een halfbewuste poging om een scheut drama aan haar rimpelloze leven toe te voegen. Het correspondeert met het beeld van de eetstoornispatiënt dat ik aantref bij Hilde Bruch, een pionier van het eetstoornisonderzoek, in haar boek Als een mus in een gouden kooi: te midden van alle voorspoed waar zo iemand zich mee omringd weet, schuilt een leegte in haar identiteit, een die zij met hongeren probeert te vullen. Het is in het geval van Kelsey Osgood een leegte die gevuld wordt met een kunstmatig drama dat op den duur ontaardt in een werkelijk drama. Het hongeren biedt haar de mogelijkheid om een heldhaftige strijd aan te gaan, waaruit zij, weet ze zeker, uiteindelijk zegevierend zal oprijzen. Waarna ze de bewonderende blikken van haar omgeving met nauwverholen trots in ontvangst zal nemen.

Het is het andere uiterste: van de veronderstelde al te slechte hechting van Levenkron naar een al te geslaagde hechting van Kelsey Osgood. Ook dat is een verhaal waar ik Nora niet in herken. Mijn dochter heeft er zeker niet uit behoefte aan opwinding voor gekozen een eetstoornis te ontwikkelen. Maar ik weet niet wat het dan wel was, en of in de vroege jeugd daadwerkelijk al de kiemen van de eetstoornis zijn gelegd. En daarbij: Nora is één persoon. Om meer te weten over het belang van die vroege jeugd wil ik ook weten hoe de lotgenoten van Nora zijn opgegroeid.

Selba

Een van Nora’s beste vriendinnen uit de eetstoorniskliniek was Selba. In haar levensgeschiedenis heeft zij wel iets weg van Kelsey Osgood: in alles een sprekend voorbeeld van een gelukkige jeugd. In ieder geval is dat het beeld dat zij van zichzelf schetst. Ze is opgegroeid in een gezin met een vader die als kok werkzaam is in een koosjere keuken en een moeder die gastouder is. Ze is van april 1998, een halfjaar ouder dan Nora. Ook aan haar schooltijd bewaart ze voornamelijk goede herinneringen. Als iets destijds typerend voor haar was, is het dat zij altijd leuk gevonden wilde worden. Maar een probleem was dat niet, want aan vriendinnen had ze geen gebrek.

Selba kan nauwelijks iets negatiefs of treurigs uit haar jeugd opdiepen. Nou, bij nader inzien was het wel heel vervelend dat in groep drie dyslexie bij haar werd geconstateerd. Bij spelling deed ze werkelijk alles fout, waardoor ze zich een buitenbeentje voelde en bleef zitten. Maar ook dat pakte allerminst dramatisch uit. In de nieuwe klas kreeg ze nieuwe vriendinnen en de bijlessen wierpen snel vruchten af. Het ging zelfs zo goed dat bij nader inzien de diagnose dyslexie weer werd ingetrokken.

Als ze er nog eens goed over nadenkt, bedenkt ze dat ze ook weleens is gepest, in groep zeven, door haar beste vriendin, via internet. Dat was zeker een nare periode, een die de nodige sporen heeft nagelaten. Ze werd bang voor die vriendin. Het vervelende was dat dit pestmeisje naar dezelfde middelbare school ging en ze een gemeenschappelijke vriendin hadden. Zodoende lukte het Selba niet haar volledig uit de weg te gaan. Tegelijkertijd wist ze toch de nodige afstand te bewaren, waardoor de hinder uiteindelijk binnen de perken bleef.

Verder willen bij Selba nauwelijks nare herinneringen van blijvende betekenis opwellen. Tot aan de puberteit ging alles goed. In het gezin was het altijd fijn, op school marcheerde alles naar wens, en daarbuiten waren er volop leuke activiteiten. Zangles, dansles; een zorgeloos leventje.

Eefje

Ook met Eefje, die een maand voor Nora werd geboren, was aanvankelijk weinig bijzonders aan de hand. Ze was wel een kind dat veel aandacht nodig had en dicht bij haar moeder wilde zijn. Tegelijkertijd was ze vrolijk en ondernemend. Ze was zelfs uitgesproken stoer; toen het gezin van Amsterdam naar het groenere Hilversum verhuisde, deed zij niets liever dan in bomen klimmen. In sociaal opzicht koos ze haar eigen pad. Ze wilde zich niet conformeren aan de groep, maar raakte daardoor geenszins in een isolement. Ze zocht gewoon gelijkgestemde vriendinnen op, meisjes die al evenzeer hielden van stoere dingen als het klimmen in bomen.

Op achtjarige leeftijd gaat Eefje zeilen. Met volle overgave stort ze zich erin. De zeilwereld is een kleine wereld, waarin vooral kinderen excelleren met het nodige doorzettingsvermogen en een goed ruimtelijk inzicht. Elk vrij moment was Eefje op het water. Ze vond in dit zeilen haar ontspanning; bovendien was het voor haar een manier om boven zichzelf uit te stijgen. Daar gaf de school haar ook veel gelegenheid voor: ze kreeg zelfs als puber regelmatig vrij om in het buitenland te kunnen zeilen. In het weekend uitgaan kon ze niet, dan was ze aan het zeilen. Dat zonderde haar wat af van haar vriendinnen, maar die prijs betaalde ze graag.

Hoe stoer en eigenzinnig ze in haar vrije tijd ook was, ze was een sociaal aangepaste leerling. Heel plichtsgetrouw deed ze de dingen die van haar verwacht werden. Als leerling was ze ronduit subliem. Een beetje té goed, denkt haar moeder achteraf. Het kan een zware last zijn als je excelleert in alles wat je doet, als je altijd maar denkt in alles de beste te moeten zijn.

Als brugklasleerling sloot ze zich aan bij een debatclub van leerlingen uit 4 vwo. Bij die debatten ging ze zo tussen de anderen staan, tegenover een kritisch luisterend publiek, en voerde ze het hoogste woord. Toen was ze heel krachtig. In ieder geval leek Eefje destijds een meisje dat nergens bang voor was

Wanneer de eetstoornis allang heeft toegeslagen, stelt Eefje nog verwoede pogingen in het werk om terug te keren naar haar hoge niveau van school en zeilen. Dat hoefde ze van niemand, haar ouders wilden haar zeker geen druk opleggen, maar ze zou en moest het. Ze kreeg het helaas niet meer voor elkaar. Terwijl ze stilstond in haar ontwikkeling, zag ze al die anderen verdergaan. Mistroostig stelt Eefje op een dag vast: ‘Ik heb al jong gepiekt en alles bereikt wat ik wil bereiken.’

Ira

Soms zie je meteen, al kort na de geboorte, dat er iets is. Dat gebeurde bij Ira, geboren in maart 1997, ruim anderhalf jaar voor Nora. Ira is anders, zo merkt vader Mehdi al snel.

Vanaf het allereerste begin was Ira zoveel rustiger dan haar oudere zusje. Toen die ter wereld kwam, zette ze onmiddellijk een keel op. Later zei een verpleegkundige dat ze zo op de markt kon staan. Als kleuter liep Ira’s zusje over van energie. Ze kreeg nooit genoeg van spelen, en als je als ouder meedeed, wist ze van geen ophouden. Leuk, maar soms ook vermoeiend.

De komst van Ira voelde bijna als een verademing. Kort na de geboorte merkten Mehdi en Sylvia het verschil; alleen al de manier van huilen was zoveel zachter dan die van haar zus. Toen de ouders drie maanden na de geboorte op vakantie gingen in Frankrijk, sliep ze soms de hele dag door. Af en toe bogen ze zich bezorgd over haar bedje: ze beweegt bijna niet, leeft ze nog wel?

Als kind redde Ira zich zeker niet slecht. Wel maakten haar ouders zich van meet af aan zorgen of ze goed voor zichzelf kon opkomen. Als haar iets dwarszat, schreeuwde ze het niet van de daken. Niettemin kon ze behoorlijk koppig en eigenzinnig zijn. Als ze straf kreeg omdat ze stout was geweest, gaf ze nooit toe. ‘Ga maar naar boven,’ beval Mehdi dan. Maar Ira gaf geen krimp, ze bleef waar ze was. Bij zulke ruzies trok hij aan het kortste eind.

Op driejarige leeftijd vluchtte ze na zo’n ruzie naar buiten. Vader in paniek, geen idee waar ze kon zijn; na een halfuur belde hij de politie. Ze troffen haar tweehonderd meter verderop aan. Daar stond ze dan, volkomen rustig. Zoiets zou bij haar oudere zusje onvoorstelbaar zijn.

Als Ira’s vader, niet veel later op een camping in Frankrijk, haar ongemerkt aan het filmen is, ziet hij dat ze door andere kinderen uit een groepje wordt weggeduwd. Ze begint te huilen. Maar wat doet ze? Ze loopt weg van de camping. Haar vader loopt achter haar aan, pakt haar op en brengt haar terug naar de tent.

Het is een ervaring die diepe indruk op Mehdi maakt. Meestal gaat een kind immers naar de ouders toe wanneer het zich onrechtvaardig behandeld of buitengesloten voelt. Ira niet. Ze had een probleem en het leek erop alsof ze haar ouders daar niet mee wilde lastigvallen. Zo te zien wilde ze het zelf oplossen.

Terugblikkend is Mehdi dit gedrag bij zijn dochter vaker gaan waarnemen: nooit met problemen naar haar ouders toe komen. Het zat in haar karakter om zich in zichzelf terug te trekken.

Veel vriendinnetjes heeft Ira nooit gehad, maar in haar eentje kon ze zich prima vermaken, of ze betrok haar ouders bij haar spel. Een keer speelden ze dat ze bij Ira op visite kwamen en zij thee voor ze in plastic bekertjes ging inschenken. Ze zagen dat hun dochter alles deed om het haar gasten naar de zin te maken. Uiterst voorzichtig en heel precies schonk ze de bekertjes in. Dat beeld, bedacht Mehdi later, is een voorloper van het perfectionistische gedrag van veel anorexiameisjes.

Ira verschilde sterk van haar oudere zusje met haar uitbundige en sociale karakter; zo iemand op wie de vriendinnen onmiddellijk af snelden, die altijd met anderen aan het kletsen en lachen was. Ira keek ontegenzeglijk tegen haar zusje op. Ze dacht dat die steviger in het leven stond dan zijzelf. Was zij eigenlijk niet een beetje saai? Was het niet veel leuker om iemand als haar zusje te zijn? Maar zo stak zij nu eenmaal niet in elkaar. Die ingetogenheid zat diep in haar. En daarmee straalde zij, vonden haar ouders, toch ook veel kracht uit.

Moeder Sylvia maakte zich wel zorgen om Ira, in wie zij zo weinig van zichzelf als kind herkende. Ze organiseerde logeerpartijtjes met nichtjes, zodat Ira toch de nodige andere kinderen om zich heen had.

Vader Mehdi keek daar anders tegenaan, hij herkende wel veel van Ira in zichzelf. Opgegroeid in Iran was hij in zijn jeugd vaak alleen thuis. Zijn moeder voedde hem heel beschermd op, ze belette hem zo veel mogelijk om naar buiten te gaan, bang dat hem iets overkwam. Hij had die behoefte ook niet en vond het juist heerlijk om helemaal in zijn eigen wereld te vertoeven met weinig mensen om zich heen. Thuis was vertrouwd, daar hoefde hij geen conflicten te hebben met de buitenwereld. En als ik het heb gered, zo dacht Mehdi bij zichzelf als hij Ira gadesloeg, waarom mijn dochter dan niet?

Hoezeer haar ouders ook verschilden in hun kijk op hun dochter, Ira moet toch gemerkt hebben dat die haar zagen als het zorgenkindje. Maar was ze dat ook echt? Zijn het niet vooral de ouders zelf, heeft Mehdi zich vaak genoeg afgevraagd, die zich te veel zorgen maken? Misschien projecteer je als ouder de eigen kwetsbaarheid al te gemakkelijk op je kind. Zo zorgwekkend was het allemaal heus niet. Ook ingetogen mensen vinden normaal gesproken hun plek in de samenleving.

Emma

In veel opzichten is Emma het tegendeel van Ira, ze was veel minder ingetogen. Toch hebben ze iets met elkaar gemeen, namelijk dat al heel snel een opvallende karaktertrek, met recht een aangeboren kenmerk, zichtbaar werd: het bijzondere aan Emma was dat ze altijd heel graag dicht bij haar ouders wilde blijven, en verschilde hierin sterk van haar beide zussen. Emma is geboren in mei 1997, bijna anderhalf jaar voor Nora, en ze heeft zowel een oudere als een jongere zus.

Een echte huilbaby was Emma niet, maar in vergelijking met haar zusjes huilde ze wel veel meer. Emma had veel behoefte aan warmte en lijfelijkheid. Daarom heeft moeder Marielise Emma ook tot veertien maanden zelf gevoed. En ze heeft haar daarnaast eindeloos vaak rondgedragen, en daarbij pianomuziek opgezet; allemaal manieren om haar rustig te krijgen. Het eerste jaar heeft ze altijd bij haar ouders geslapen; zodra ze bij hen lag, was het goed.

Emma had behoefte aan exclusieve aandacht. Ze eiste het bijna. Toen ze een jaar of vijf was, zei haar moeder een keer tegen haar: ‘Ik heb nu even geen tijd, ik moet naar je jongere zus.’ Waarop Emma zei dat ze toch echt aandacht nodig had. Ze was ook zelden voor één gat te vangen in haar verlangen naar exclusiviteit. Ze kon heel stout zijn, vond het leuk om haar ouders uit te dagen; waarna ze vervolgens op haar kop kreeg. Voor haar was dat soms een spelletje, een alternatieve manier om aandacht af te dwingen.

Emma zette haar moeder eens voor het blok: ‘Wie vind je de liefste van ons drie?’ Toen haar moeder zei dat ze niet kon kiezen, dat alle drie de kinderen haar even lief waren, was ze allerminst tevreden. Hoe dol ze ontegenzeglijk was op haar zusjes, ze heeft ook gezegd: ‘Ik wou dat ik enig kind was.’ Wat daarbij meewoog was dat ze zichzelf vergeleek met haar zussen en dacht in prestaties niet tegen ze op te kunnen. Op zondagochtend kwam ze als eerste naast haar ouders in bed liggen. Maar dan kwamen even later haar twee zusjes erbij, en moest ze inschikken. Moeilijk vond ze dat, ze genoot zo van dat moment. Ze wilde niet alleen enig kind zijn vanwege de onverdeelde aandacht, maar ook omdat ze dan vast veel royaler bedeeld zou worden met cadeautjes en reisjes.

Op school kon Emma goed meekomen, ze was een behoorlijk slim meisje. Maar helemaal gemakkelijk ging het niet. Ze kon op school zomaar haar dag niet hebben. Eigenlijk wilde ze meer thuis zijn, overblijven was lastig. Afscheid nemen van Emma bij het begin van de schooldag was voor moeder Marielise soms moeilijk. Haar man, Jo, was daar beter in. Ze mocht soms een woensdagochtend bij haar moeder thuisblijven, als ze zich niet zo lekker voelde. Niet dat er zoveel aan de hand was, maar Marielise liet haar dan maar liggen. Kreeg ze op de bank een kopje thee. Vond ze heerlijk.

Marielise werkte in die jaren twee dagen per week, en twijfelde of ze niet beter helemaal kon stoppen. Emma vond die werkdagen immers zo moeilijk. Was dat voor haar dochter niet beter geweest? Marielise heeft zich dat later vaak genoeg afgevraagd. Het voelde egoïstisch aan om toch te willen werken. Anderzijds voelde zij zich beter als ze wél werkte, en ook wilde ze als moeder een goed voorbeeld zijn voor haar kinderen. Daarnaast hielp ze veel mee op school, waardoor ze sowieso vaak in Emma’s nabijheid was. Wat wilde die nog meer?

Voor de buitenwereld bood Emma een bedrieglijke aanblik. Op het eerste gezicht was zij iemand die alles kon. Iedereen was gek op Emma met haar vette lach, haar leuke koppie en de gekke petten die ze opzette. Maar zo fijn voelde Emma zich niet altijd. Ze kon de dingen zwaar opnemen en had veel bevestiging nodig. Haar ouders hebben Emma weleens naar een orthopedagoog gebracht. Die zei dat Emma een new-agekind was. Inderdaad, haar ouders hadden ook al opgemerkt dat ze sensitief was en structuur en rust nodig had. Terwijl de kamer van haar zussen geregeld een puinhoop was, zag het er bij Emma altijd heel geordend uit. Voor Marielise was het vanaf Emma’s vroegste jeugd duidelijk: zij heeft iets meer nodig. Sterker nog, ze heeft oneindig veel liefde nodig.

Vele jaren later, toen Emma al diep in de eetstoornis zat, heeft ze het haar ouders weleens voor de voeten geworpen: ‘Jullie hebben nooit van mij gehouden.’ En tegen haar moeder: ‘Je was geen perfecte moeder.’ Vast en zeker, denkt Marielise, maar wie is dat wel?

Vader Jo is gaan vermoeden dat Emma haar ouders beschuldigde van liefdeloosheid om een oorzaak buiten haarzelf te kunnen benoemen van de eetstoornis. Want anders ga je maar denken dat die eetstoornis puur en alleen aan jezelf te wijten valt. Wat pas echt pijnlijk is.

Sophie

Aan Sophie viel na de geboorte niet meteen te zien dat ze kwetsbaar was. Dat moet zich in de loop van haar kinderjaren hebben ontwikkeld. Soms kampt een kind met een fundamenteel gevoel van onveiligheid, en in het geval van Sophie is het ontstaan ervan exact aanwijsbaar. Er hebben zich in haar jeugd regelrecht dramatische ontwikkelingen voorgedaan.

Sophie is geboren in juli 1997, ruim een jaar voor Nora, als jongste van drie kinderen; ze heeft twee broers. Al een paar weken na haar geboorte wordt het gezin met nog een vierde kind verrijkt, Julia, het dochtertje van de nicht van Sophies vader. Deze nicht is psychiatrisch patiënte en kort na de geboorte van Julia, die slechts een week ouder is dan Sophie, wordt het kind bij haar weggehaald. De moeder kan er zelf niet voor zorgen. De ouders van Sophie dubben: zullen wij haar dan maar in huis nemen? Voor een periode van vier maanden, zoals dan het idee is. Moet dat niet kunnen? Als je toch al een baby in huis hebt, is een tweede erbij niet eens zo heel veel extra drukte. Knoop doorgehakt, ze doen het.