Titelpagina

Antonio Scurati

..

M.

De zoon van de eeuw

..

..

Uit het Italiaans vertaald door Jan van der Haar

..

..

Uitgeverij Podium

Amsterdam

Colofon

Feiten en personages in deze documentaire roman zijn niet aan de fantasie van de auteur ontsproten. Ieder afzonderlijk voorval of personage, iedere dialoog of rede in dit boek is historisch gedocumenteerd en/of is gezaghebbend door meer dan één bron onderbouwd. Hiermee blijft wel staan dat de geschiedenis een verzinsel is waarvoor de werkelijkheid haar materiaal aanreikt. Alleen geen willekeurig verzinsel.

..

..

Oorspronkelijke titel M. Il figlio del secolo

© 2018 Antonio Scurati/The Italian Literary Agency

© 2019 Nederlandse vertaling Jan van der Haar/Uitgeverij Podium

Omslagontwerp Polystudio/bij Barbara

Foto binnenzijde omslag ALAMY/IPA

Foto auteur Mondadori Portfolio/Opale

Verzorging ePub Michiel Niesen

..

isbn 978 90 5759 998 9

..

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, november 2019

..

www.uitgeverijpodium.nl

Ik ben een kracht van het verleden.

Pier Paolo Pasolini

1919

Oprichting van de Fasci di combattimento (de Zwarthemden)

Milaan, Piazza San Sepolcro, 23 maart 1919

We kijken uit op de Piazza San Sepolcro. Krap honderd mensen. Allemaal mannen die niet meetellen. We zijn met weinigen en we zijn dood.

Ze wachten tot ik ga spreken, maar ik heb niets te zeggen.

Het toneel is leeg, overstroomd door elf miljoen lijken, een vloedgolf van lichamen – verworden tot pap, brij – uit de loopgraven van het Karstgebergte, de Monte Ortigara, de Isonzo. Onze helden zijn al gedood of zullen dat worden. We hebben hen lief tot de laatste snik, zonder aanzien des persoons. We zetten ons op de gewijde dodenstapel.

Het realisme na iedere overstroming heeft me de ogen geopend: Europa is nu een podium zonder personages, ze zijn allemaal weg: de bebaarde mannen, de monumentale, melodramatische vaderen, de grootmoedige, jankerige liberalen, de hoogdravende geleerde en bloemrijke redenaars, de gematigden met hun gezonde verstand, waaraan we altijd al onze rampspoed te wijten hebben, de bankroete politici die leven in de paniek van de dreigende crash, die elke dag smeken om uitstel van het onvermijdelijke. Voor hen allen heeft de klok geslagen. De oude mannen zullen door deze enorme massa worden meegesleurd, vijf miljoen strijders dringen aan de landsgrenzen, vijf miljoen die terugkeren. Ze moeten in de pas, een versnelde pas. De voorspelling is niet anders, het ziet er weer slecht uit. We staan weer voor een oorlog. De wereld gaat naar twee grote partijen toe: degenen die er zijn geweest en degenen die er niet zijn geweest.

Ik zie het, dit alles zie ik helder in dit publiek van uitzinnige sloebers, en toch heb ik niets te zeggen. We zijn een volk van veteranen, een mensheid van overlevenden, van restanten. In de nachten van vernietiging zijn we op onze hurken in de kraters opgeschrikt door een epileptische extase. We spreken kort, laconiek, assertief, al ratelend. We vuren ideeën af die we niet hebben, vervallen meteen weer in stilzwijgen. We zijn als geesten van onbegravenen die het woord in de achterhoede hebben achtergelaten.

Toch zijn dit, alleen dit mijn mensen. Dat weet ik. Ik ben de ontspoorde bij uitstek, de beschermer van de gedemobiliseerde troepen, de verdwaalde op zoek naar de weg. Maar de onderneming staat en moet door. In deze halflege zaal ruik ik met verwijde neusvleugels de eeuw, dan strek ik mijn arm, zoek de energie van de menigte en weet dat mijn publiek er is.

De eerste bijeenkomst van de Fasci di combattimento, die door Il Popolo d’Italia wekenlang is rondgebazuind als een cruciaal evenement, was belegd in het Teatro dal Verme, met een capaciteit van 3000 zitplaatsen. De ruime zaal is echter afgezegd. Gesteld voor de keuze tussen grote verlatenheid en kleine schaamte kozen we het tweede. We zijn uitgekomen bij deze vergaderzaal van de Industrie- en Handelsbond. Hier zou ik nu moeten spreken. Tussen vier wanden in een treurig meerachtig groen, uitkijkend op een grauw kerkpleintje, tussen verguldsels die tevergeefs proberen de biedermeier fauteuils uit hun sluimer te wekken, sta ik te midden van de weinige wilde kuiven, kale koppen, stompjes, vermagerde veteranen die hier de geringste hijgerigheid inademen van gewoontegetrouwe handel, oude behoedzaamheid en nauwgezette krentenwegerij. Achter in de zaal verschijnt nu en dan een sociëteitslid. Een grossier in zeep, een importeur van koper, dat werk. Hij zet grote ogen op, gaat dan weer weg om zijn sigaar te roken en een campari te drinken.

Waarom zou ik moeten spreken?

Het voorzitterschap van de vergadering is aanvaard door Ferruccio Vecchi, een vurige interventionist, een Arditi-kapitein met ziekteverlof, donkerharig, lang, bleek, smal, met diepliggende ogen: de stigmata van zijn morbide teloorgang. Een opvliegende, impulsieve teringlijder die onophoudelijk en onmetelijk geweld predikt, en op de saillante momenten van publieke optredens totaal uit zijn bol gaat, ten prooi aan demagogische gekte, en dan… dan echt gevaarlijk wordt. Het secretariaat van de beweging gaat vrijwel zeker naar Attilio Longoni, een onontwikkelde voormalige spoorwegbeambte, ijverig en dom zoals alleen rechtschapen lieden kunnen zijn. Naar hem of naar Umberto Pasella, in de gevangenis geboren met als vader een cipier, daarna handelsvertegenwoordiger, revolutionaire vakbondsman, Garibaldijn in Griekenland, goochelaar in reizende circussen. De andere bestuurders zullen we pikken uit degenen die het meest kabaal schopten op de eerste rijen.

Waarom zou ik deze mannen moeten toespreken? Door hen hebben de feiten iedere theorie ingehaald. Het zijn mensen die het leven bestormen als een commando. Ik heb alleen de loopgraaf voor me, het schuim der dagen, het terrein der strijders, de arena der dwazen, de sleuf in de door kanonschoten geploegde akkers, de onruststokers, de onaangepasten, de schurken, de geniale gekken, de pierewaaiers, de kleinburgerlijke playboys, de schizofrenen, de verwaarloosden, de verdwaalden, het zootje ongeregeld, nachtbrakers, oud-galeiboeven, bevooroordeelden, anarchisten, opruiende vakbondsleden, radeloze krantenschrijvers, een politieke bohème van oud-strijders, officiers en onderofficiers, experts in het hanteren van vuur- of steekwapens, degenen die door de gewoonheid van de terugkeer weer gewelddadig geworden zijn, de fanatiekelingen die hun eigen ideeën niet helder kunnen zien, de overlevenden die zich aan de dood gewijde helden wanen en een slecht behandelde syfilis aanzien voor een vingerwijzing van het lot.

Ik weet het, ik zie ze hier voor me, ik ken ze door en door: het zijn de mannen van de oorlog. Van de oorlog of de mythe ervan. Ik wil ze, zoals een man een vrouw wil, en tegelijk veracht ik ze. Ik veracht ze, ja, maar dat maakt niet uit: er is een tijdperk afgelopen en een ander is begonnen. Het puin hoopt zich op, de brokstukken verwijzen naar elkaar. Ik ben de man van het ‘daarna’. En daar hecht ik aan. Met dit inferieure materiaal – met deze randfiguren – maak je geschiedenis.

In elk geval heb ik dit voor me. En achter me niets. Achter me heb ik 24 november negentienhonderdzeventien. Caporetto. De doodstrijd van onze tijd, de grootste militaire nederlaag van alle tijden. Een leger van een miljoen soldaten in één weekend vernietigd. Achter me heb ik 24 november negentienhonderdveertien. De dagen van mijn royement uit de Socialistische Partij, de zaal van de Humanitaire Sociëteit, waar mijn naam werd vervloekt door de arbeiders die me daags tevoren nog verafgoodden en elkaar toen vloerden om me af te mogen rossen. Nu wensen ze me elke dag de dood toe. Die krijg ik toegewenst, evenals D’Annunzio, Marinetti, De Ambris en ook Corridoni, die vier jaar geleden in de derde slag aan de Isonzo is gesneuveld. Mannen die al dood zijn, wensen ze de dood toe. Zo diep haten ze ons omdat we hen hebben verraden.

De ‘rode’ horden presenteren hun aanstaande zege. In een halfjaar tijd zijn er drie keizerrijken gevallen, drie vorstenhuizen die zes eeuwen over Europa hebben geheerst. De Spaanse griepepidemie heeft al tientallen miljoenen slachtoffers gemaakt. De gebeurtenissen veroorzaken apocalyptische schokken. Vorige week in Moskou is de derde communistische Internationale bijeengekomen. De partij van de mondiale burgeroorlog. De partij van degenen die me dood wensen. Van Moskou tot Mexico-Stad, over de hele aardbol. De massapolitiek begint, en wij zijn daarin met minder dan honderd.

Maar ook dat maakt niet uit. Niemand gelooft meer in de overwinning. Die is al geweest en rook naar modder. Die geestdrift van ons – giovinezza, giovinezza: jonge jaren, jonge jaren! – is een suïcidale vorm van wanhoop. We zijn bij de doden, antwoorden zij op onze oproep in deze halflege zaal, met miljoenen.

Buiten op straat zetten de kreten van de knechten aan tot revolutie. Daar moeten wij om lachen. Wij hebben al revolutie gevoerd. Door dit land op 10 mei negentienhonderdvijftien de oorlog in te schoppen. Nu zegt iedereen dat de oorlog afgelopen is. Maar daar moeten wij alweer om lachen. De oorlog zijn wij. De toekomst is van ons. Al ga je op je kop staan, er is niets aan te doen, ik ben net als een dier, ik ruik de tijd die komt.

Benito Mussolini is lichamelijk stevig gebouwd, al lijdt hij aan syfilis.

Door die robuustheid kan hij doorwerken.

Hij rust tot diep in de ochtend, gaat op het middaguur de deur uit, maar keert niet voor drie uur ’s nachts huiswaarts; en die vijftien uur, minus een kort oponthoud voor de maaltijden, worden besteed aan zijn werk als journalist en politicus.

Hij is wellustig van aard en dat is te zien aan zijn vele relaties met uiteenlopende vrouwen.

Hij is emotioneel en impulsief. Door deze karaktertrekken is hij betoverend en overtuigend in zijn redevoeringen. Maar al is hij een goede spreker, toch kan hij niet echt een redenaar worden genoemd.

Hij is in wezen een gevoelsmens en dat levert hem veel sympathie, veel vriendschappen op.

Hij is onbaatzuchtig, ruimhartig, en dat heeft hem een reputatie van altruïsme en liefdadigheid bezorgd.

Hij is zeer intelligent, opmerkzaam, afgewogen, bedachtzaam, een goed kenner van de mens, van diens eigenschappen en tekortkomingen.

Hij is óf voor óf tegen iemand, kan voor vrienden in de bres springen, is vasthoudend in zijn vijandschappen en haat.

Hij is moedig en vermetel; heeft organisatorische kwaliteiten, kan snel beslissingen nemen; is echter niet even vasthoudend in zijn overtuigingen en voornemens.

Hij is zeer ambitieus. Bij hem leeft de overtuiging dat hij een grote kracht vertegenwoordigt in Italië, en hij is vastbesloten die te laten gelden. Hij is iemand die zich niet neerlegt bij ondergeschikte posities. Hij wil de eerste zijn en domineren.

In het officiële socialisme steeg hij vanuit een vage achtergrond naar een toppositie. Voor de oorlog was hij de ideale hoofdredacteur van Avanti!, het leidende dagblad van alle socialisten. Op dat vlak werd hij zeer gewaardeerd en was hij zeer geliefd. Een van zijn oude kameraden en bewonderaars bekent vandaag de dag nog dat niemand beter dan hij de ziel van het proletariaat kon begrijpen en vertolken. Het proletariaat dat met pijn in het hart zijn verraad (apostasie) bezag, toen hij binnen enkele weken van een oprecht, vurig apostel van absolute neutraliteit een oprecht, vurig apostel van oorlogsdeelname werd.

Dit was, denk ik, geen kwestie van eigenbelang of zucht naar gewin. Hoeveel er van zijn socialistische overtuigingen, die hij nooit publiekelijk heeft verloochend, is opgegaan in de nodige financiële transacties om de strijd voort te zetten via Il Popolo d’Italia, het nieuwe door hem opgerichte dagblad, in het contact met uiteenlopende personen en richtingen, in de wrijving met oude kameraden, onder de voortdurende druk van tomeloze haat, zure kwaadwilligheid, aantijgingen, beschimpingen, onophoudelijke laster van zijn oude volgelingen, valt onmogelijk vast te stellen. Als deze heimelijke veranderingen zich echter hebben voorgedaan, in de schaduw van meer dringende zaken, dan zal Mussolini dat nooit laten doorschemeren en zal hij altijd socialist willen lijken, zichzelf misschien altijd wijsmaken dat te zijn.

Aldus, volgens mijn naspeuringen, de morele figuur van de man, in afwijking van de mening van zijn oude vertrouwde kameraden en adepten.

Dit gezegd zijnde, zou een persoon van gezag en intelligentie het zwakke punt in zijn psychologische kenmerken weten te vinden, zou hij allereerst zijn sympathie weten te winnen en kunnen doordringen in zijn ziel, zou hij hem de ware belangen van Italië weten te tonen (want ik geloof in zijn vaderlandsliefde), en hem met veel tact de nodige fondsen bieden voor de overeengekomen politiek, zonder dat dit de indruk van domme volgzaamheid wekt, dan zal Mussolini zich gaandeweg laten veroveren.

Met zijn temperament kan men echter nooit de zekerheid hebben dat hij bij een bocht in de weg niet verzaakt. Hij is, zoals gezegd, emotioneel en impulsief.

In het vijandige kamp zou Mussolini, als denkend en handelend man, een trefzekere, scherpe schrijver, een overtuigende, levendige redenaar, beslist een legerleider, een geduchte vechtersbaas kunnen worden.

Rapport van de inspecteur-generaal voor de Openbare Veiligheid

Giovanni Gasti, voorjaar 1919

Actiebereide Zwarthemden onder interventionisten

In de salon van de Bond voor Handels- en Industriële Belangen heeft gisteren een bijeenkomst plaatsgehad voor de vorming van de regionale Zwarthemden onder groepen interventionisten. Op de bijeenkomst spraken de industrieel Enzo Ferrari, de Arditi-bevelhebber Vecchi en vele anderen. Dhr. Mussolini gaf een toelichting op de steunpunten waarop de actie van de Fasci zou berusten, te weten: opwaardering van de oorlog en van degenen die daarin hebben gestreden; aantonen dat het imperialisme waarvan de Italianen beschuldigd worden, het imperialisme is dat alle volkeren wensen, België en Portugal niet uitgezonderd, en daarom verzet tegen het buitenlands imperialisme ten koste van ons land en verzet tegen een Italiaans imperialisme tegen de andere naties; ten slotte aanvaarding van de verkiezingsstrijd omtrent de oorlogs-‘kwestie’ en verzet tegen al die partijen en kandidaten die zich tegen de oorlog hebben gekeerd.

Nadat tal van sprekers het woord hadden gevoerd, werd met Mussolini’s voorstellen ingestemd. Op de bijeenkomst waren diverse Italiaanse steden vertegenwoordigd.

Corriere della Sera, 24 maart 1919,

rubriek ‘Zondagse lezingen’

Diefstal van drie ton zeep

Enkele dieven zijn het magazijn van Giuseppe Blen aan de Via Pomponazzi 4 binnengedrongen en erin geslaagd vierenzestig kisten zeep met een gewicht van een halve kwintaal elk mee te nemen.

Het is duidelijk dat er een groot aantal betrokkenen nodig was voor het opladen van dergelijke zware, lastige handelswaar en dat ze voor meer dan dertig kwintalen paard-en-wagens of vrachtwagens tot hun beschikking moeten hebben gehad.

Toch is deze langdurige, luidruchtige en opzichtige operatie uitgevoerd zonder dat er over de vermetele lieden nuttige aanwijzingen konden worden verzameld. De handelswaarde van de gestolen waar beloopt om en nabij de 15 duizend lire.

Corriere della Sera, 24 maart 1919,

rubriek ‘Zondagse lezingen’

Benito Mussolini

Milaan, begin voorjaar 1919

Tussen de Via Paolo da Cannobio, waar de redactie van Il Popolo d’Italia gevestigd is, het zogeheten hol nummer 2, en de Milanese afdeling van de Arditi-Vereniging aan de Via Cerva nr. 23, hol nummer 1, liggen maar een paar straten. Wanneer Benito Mussolini in het voorjaar van negentienhonderdnegentien zijn kantoor verlaat, zijn het stinkende, armoedige, onveilige straten.

Bottonuto is een stukje middeleeuws Milaan in de twintigste-eeuwse stad. Een wirwar van steegjes en winkels, oudchristelijke kerken en bordelen, logementen en kroegjes, vol straatverkopers, hoeren en zwervers. De oorsprong van de naam ligt niet vast. Misschien stamt hij van het zijpoortje dat vroeger uitkwam op de zuidkant, waar de legers doorheen trokken. Volgens sommigen is het woord, dat gezwollen klieren oproept, de verbastering van de familienaam van een Duitse huursoldaat van Frederik Barbarossa. In elk geval is Bottonuto een stinkende modderpoel vlak achter de Piazza del Duomo, het geometrische monumentale centrum van Milaan.

Wie er doorheen wil lopen, moet zijn neus dichtknijpen. Het vuil komt door de muren heen, de Vicolo delle Quaglie is een pisbak geworden, de mensen zijn even vochtig als de schimmel op de binnenplaatsjes, er wordt van alles verkocht, overvallen en geweldplegingen doen zich op klaarlichte dag voor, soldaten maken ruzie voor de ingang van de bordelen. Iedereen leeft, al dan niet rechtstreeks, van de prostitutie.

Mussolini maaltijdt laat. Na tienen ’s avonds duikt hij op uit het hoofdredactiehol – een ruimte die uitkijkt op een smal binnenplaatsje, een soort verticale gang die via een overloop in verbinding staat met de redactieruimte – en al rokend loopt hij in gezwinde pas en met graagte de pestilente buurt in. De horden blootsvoetse wezen wijzen opgewonden naar hem – ‘de mafketel’ schreeuwen ze naar elkaar – en op het vuilnis langs de straat gezeten bedelaars steken hun hand uit, de pooiers achter de deurposten groeten hem met een eerbiedig, maar vertrouwelijk knikje. Hij beantwoordt ieders aandacht. Bij sommigen blijft hij, uiteraard, staan voor een praatje, hij maakt afspraken, sluit miniovereenkomsten. Hij verleent zijn wonderhofhouding audiëntie. Hij inspecteert die mannen in de kooi als een generaal op zoek naar een leger.

Zijn er zo niet eigenlijk altijd revoluties gevoerd: door de hele sociale onderlaag te bewapenen met revolvers en handgranaten? Wat is uiteindelijk het verschil tussen een onaangepaste veteraan, een vastgeroeste gedemobiliseerde die voor twee lire wachtloopt bij de krant en een ‘racheté’, de bekende schurk die van de prostitutie leeft? Allemaal ervaren mankracht. Hij zegt het steeds tegen Cesare Rossi – zijn naaste medewerker, misschien zijn enige echte adviseur – die het erg vindt dat hij zich met die lui afgeeft. ‘We zijn nog te zwak om zonder hen te kunnen,’ zegt hij vaak om hem te sussen. Te zwak, ongetwijfeld: de Corriere della Sera, de krant van de fiere liberale burgerij, heeft aan de oprichting van de Fasci di combattimento een verslag van slechts tien regels gewijd, evenveel als aan de diefstal van 64 kisten zeep.

Hoe het ook zij, Benito Mussolini beziet op deze avond begin april nog even zijn wonderhofhouding, trekt zijn boord omhoog en naar voren, zet de kaken op elkaar, zoekt met zijn hemelwaarts geheven gezicht onder de al bijna kale schedel wat frisse lucht, slaat de kraag van zijn jas op, drukt met zijn schoen de sigaret uit, zet de pas erin. De verduisterde stad, de ontaarde steegjes hompelen achter hem aan als een enorm ondermijnd organisme, een reusachtig gewond roofdier dat zijn einde tegemoet strompelt.

De Via Cerva is een oude deftige, rustige, stille straat. De twee verdiepingen hoge herenhuizen met ruim opgezette binnenplaatsen geven er een romantisch tintje aan. In de nacht weerklinkt iedere stap op het glimmende asfalt en brengt in kleine concentrische golven beweging in de kloostersfeer. De Arditi hebben een winkel met de achterliggende ruimte bezet, het eigendom van signor Putato, de vader van een van hen, pal tegenover het Palazzo van de familie Visconti di Modrone. Het was niet eenvoudig om aan een huis te komen voor die opgewonden veteranen die de burgers opschrikken door in de winter rond te banjeren met hun uniformboord open op hun blote borst en hun dolk aan hun riem. Soldaten die formidabel waren toen het erom ging de vijandelijke stellingen te bestormen, waardevol in de oorlog, maar onuitstaanbaar in vredestijd. Zitten de Arditi niet afgepeigerd in een bordeel of café, dan installeren ze zich in die twee kale vertrekken, zetten het midden op de dag op een zuipen, bazelen over volgende veldslagen en slapen op de grond. Zo gebruiken ze deze eindeloze naoorlogse tijd: ze mythologiseren het recente verleden, hysteriseren een nabije toekomst en smoren het heden in de ene na de andere sigaret.

De Arditi hebben hun oorlog gewonnen of vertellen elkaar dat. Ze mythologiseren zo ver door dat Gianni Brambillaschi, een twintigjarig opgewonden standje, in L’Ardito, het officiële orgaan van de nieuwe bond, schreef: ‘Iemand die geen oorlog heeft gevoerd in de aanvalsbataljons, heeft, ook al is hij in de oorlog gesneuveld, geen oorlog gevoerd.’ Maar zonder hen zou de Piave-linie niet zijn doorbroken met het tegenoffensief waardoor in november negentienhonderdachttien de Oostenrijk-Hongaren werden verslagen.

De wrede heldendaden van de Arditi waren begonnen met de zogeheten Doodscompagnieën, speciale afdelingen geniesoldaten die het terrein moesten effenen voor de aanvallen van de loopgravensoldaten. ’s Nachts haalden ze de omheiningen neer en brachten ze onontplofte mijnen tot schitteren. Overdag rukten ze kruipend in volstrekte zinloosheid op, met door mortierinslagen afgerukte ledematen. Verder was elke legergroep – infanterie, bersaglieri, alpenjagers – zijn eigen aanvalseskaders gaan vormen en uit de meest ervaren, moedige soldaten van de liniecompagnieën diegenen gaan kiezen die getraind moesten worden in de omgang met handgranaten, vlammenwerpers en mitrailleurs. Het was echter de dolk, het Latijnse wapen bij uitstek, die de doorslag gaf. Daar was de legende begonnen.

In een oorlog die de traditionele opvatting van de soldaat als agressor teniet had gedaan, waarin je in de onbeweeglijke loopgraven te kampen had met mosterdgassen en tonnen afgevuurd staal vanaf een afgelegen stelling, in een technologisch bloedbad waarin het verdedigend vuur de aanvallende soldaat verre overtrof, hadden de Arditi het intieme lijf-aan-lijfgevecht weer ingevoerd, het fysieke contact, de stuiptrekking van de dode die via het trillende staal de pols van de doder bereikt. De loopgravenoorlog had juist in plaats van agressors bij miljoenen strijders een verdedigende persoonlijkheid gevormd, gemodelleerd naar de slachtoffers van een onontkoombare kosmische ramp. In die oorlog van slachtbankrijpe schapen hadden zij het zelfvertrouwen weer ingevoerd dat alleen te krijgen is door de ander met een kort steekwapen meesterlijk af te slachten. Onder de stortbuien van staal in de anonieme massale dood, in het bloedbad als breedschalig industrieel product, hadden zij de tot het uiterste gedreven individualiteit weer ingevoerd, de heldencultus van de vroegere krijgers met de speciale angst die je alleen kan worden aangejaagd door de messentrekker die persoonlijk naar je hol is gekomen om je eigenhandig af te maken.

Daarbij hadden de Arditi alle voordelen van schizofrenie gecultiveerd. De speciale eenheden werden niet aan de discipline van de troepensoldaat onderworpen, ze hoefden niet te marcheren, geen moordende uren in de loopgraven te maken, hun rug niet te breken door gangen te graven of tunnels uit te bikken, maar leefden sportief in de achterhoede, waar de vrachtwagens hen op de dagen van veldslagen oppikten om ze onder aan de te veroveren stellingen te dumpen. Die mannen konden op één dag een Oostenrijkse officier kelen voor de lunch en zich in een trattoria op het platteland van Vicenza te goed doen aan een kabeljauw in roomsaus voor het avondeten. Normaliteit en moord, van de avond tot de ochtend.

Benito Mussolini, die na zijn royement uit de Socialistische Partij de legers van het proletariaat verloor, had ze instinctief gerekruteerd. Al op 10 november negentienhonderdachttien, op de dag van de overwinning, had de hoofdredacteur van Il Popolo d’Italia zich na de toespraak van afgevaardigde Agnelli bij het Monumento alle Cinque Giornate geïnstalleerd te midden van de Arditi in de vrachtwagen die de zwarte vlag met het doodshoofd hees. In het Beurscafé had hij met geheven glazen spumante onder de miljoenen strijders juist op hen geklonken:

‘Medestrijders! Ik heb jullie verdedigd toen die lafaard jullie belasterde. Ik zie iets van mezelf in jullie en misschien herkennen jullie je in mij.’

En zij, die dappere medestrijders, die in die zegedagen door het Opperbevel werden vernederd met lange, in militair opzicht doelloze marsen in de Venetiaanse laagvlakte tussen de Piave en de Adige om ongemakkelijk en zinloos geworden krijgers bezig te houden, hadden zich met hem vereenzelvigd. Hij, gehaat en beroepsmatig hatend, wist dat hun wrok zich opstapelde, dat ze weldra over alles ontevreden veteranen zouden worden. Hij wist dat ze ’s avonds in hun tenten vloekten op de politici, de oppercommando’s, de socialisten, de burgers. De Spaanse griep hing in de lucht en in de laagvlakten, richting zee, malaria. De Arditi waren al verworpenen, en terwijl ze vergingen van de koorts en de schaamteloze dood in hun herinnering vervloog, gaven ze elkaar de fles cognac door en lazen ze hardop de woorden van de man die vanuit zijn kantoor in Milaan voor hen ‘het leven zonder zwakte, de dood zonder schaamte’ bejubelde. Drie jaar lang hadden ze een krijgsadel gevormd, een als heldhaftig beschouwde slagorde op de omslagen van jeugdblaadjes: kraag in de wind, handgranaten en mes tussen de tanden. Binnen enkele weken zouden ze, teruggekeerd in het burgerleven, een onaangepast zootje zijn. Veertigduizend ongeleide projectielen.

Trattoria Grande Italia is een bescheiden zaak, vettig en rokerig. De inrichting is eenvoudig, de prijs schappelijk, de klandizie steeds dezelfde, maar dan bij toebeurt. Op dit nachtelijk uur zijn er vooral journalisten en derderangs acteurs, schrijvers, komieken, geen danseressen. In de donkerte vallen alleen de rood-wit geblokte tafelkleden op onder de mandflessen Gutturnio uit de heuvels van Piacenza. De gasten zijn allemaal mannen en bijna allemaal aangeschoten.

Mussolini komt bij een hoektafel waar drie man op hem wacht. Het is een tafel apart, ver van de vitrines vandaan, vanwaar je gemakkelijk de ingang in de gaten kunt houden. Aan je rechterhand zie je het gereserveerde zaaltje waaruit het kabaal van een tafel vol socialistische drukkers komt. Als Benito Mussolini alvorens te gaan zitten zijn jas uittrekt en zijn hoed afzet, valt er een stilte. Dan zwelt de opwinding aan. Hij is herkend. Op slag draait het gesprek om hem.

Ook zijn disgenoten zijn bekende figuren. Rechts van hem zit Ferruccio Vecchi, studerend voor ingenieur, evenals Mussolini uit de Romagna afkomstig, exponent van de futuristenbeweging, interventionist en meervoudig gedecoreerd Arditi-kapitein. In januari heeft hij de Ardito-hulpverlening en de Nationale Federatie Arditi van Italië opgericht. Zwart musketierssikje, uitgemergeld, holle ogen, tuberculeus, een meedogenloze verleider. Over hem gaan onwaarschijnlijke, buitengewone verhalen: naar verluidt heeft hij na meer dan twintig verwondingen in zijn eentje met granaatinslagen een Oostenrijkse loopgraaf overmeesterd en de echtgenote van zijn kolonel genaaid, terwijl de vrouw naast haar slapende man lag.

Maar de wrede kant van de tafel is die ertegenover. Daar zit een kleine, gedrongen figuur, zijn hoofd lijkt direct op de stierennek geplant. Op zijn pafferige gezicht roept een dommig lachje rond de vochtige lippen de pure wreedheden van de kindertijd op. Nu en dan heft het stierenkind zijn hoofd, houdt zijn adem in en staart voor zich uit als naar de lens van een fotograaf. Afgezien van die pose is ook zijn kleding theatraal: onder zijn grijsgroene soldatenjas draagt hij een zwarte coltrui met een borduursel in het midden, een wit doodshoofd met een dolk tussen zijn tanden. Aan de brede riem van zijn broek hangt nog een dolk, een echte, met een parelmoeren heft.

Hij heet Albino Volpi, dertig jaar, timmerman, meervoudig veroordeeld voor gewone misdrijven, geronseld bij de Arditi, veroordeeld door de gewone rechtbank wegens belediging van een ambtenaar in functie, diefstal, inbraak, het toebrengen van zwaar letsel, en door de militaire rechtbank wegens desertie. Over hem doen geen uitzonderlijke heldendaden de ronde, die worden gefluisterd. Hij heeft twee legenden om zich heen hangen, de heldhaftige en de boevige. Het schijnt dat hij er in de oorlog in een geweldsgolf op eigen initiatief ’s nachts opuit ging en op handen en voeten in doodse stilte uit de laatste loopgraaf tot aan die van de vijand kroop, met een dolk de slapende schildwacht de keel doorsneed, alleen voor de lol, om het slagaderlijk sissen van het bloed te horen. Het gerucht wil dat hij op een geheel eigen manier het mes beethield… Hij was beslist een ‘Piave-kaaiman’, de infiltranten die gespecialiseerd waren in het nachtelijk oversteken van de rivier om uitkijken te vermoorden op de oever van de Oostenrijkers. Naakt, met hun lichaam onder de grijze leem om niet op te vallen op de groene oever, zwommen ze de gezwollen oktoberkoude rivier over om een kleine verschrikkelijke dood te brengen in het vijandelijke kamp. Ze deugden praktisch nergens voor, niet tactisch en niet strategisch, en toch waren die kaaimannen nodig om de oorlog te winnen. Als legendarische wezens – misschien niet eens bestaand, misschien door de propaganda in het leven geroepen – bewaakten ze een geheim dat vanaf het begin der tijden wordt overgeleverd: dat de nacht donker en vol verschrikkingen is.

‘Het gevecht van nabij bestaat niet meer,’ werd er over de Eerste Wereldoorlog verzucht. ‘Niet één crimineel is ooit oorlogsheld geweest,’ zeiden de rechtschapen, oprechte officiers altijd. De man die tegenover Mussolini zit en onderduikt in een casserole van savooiekolen en varkenszwoerden, -poten en -koppen, zoals een dier met zijn bloederige snuit in de ingewanden van de prooi verdwijnt, lijkt beide beweringen te ontkrachten.

Aan Mussolini’s tafel wordt weinig gesproken. Zwijgend wordt de maaltijd genuttigd, droefgeestig wordt het glas uitgedronken. Alles is al bekend. Een lijvige en lawaaiige figuur komt echter op die tafel af, wapperende zwarte stropdas, breedgerande schuine hoed, en begint te zwatelen over vage, ernstige ongelukken, explosies, bloederige vechtpartijen. Het is niet duidelijk of het gaat om een verslag of een dreigement. Mussolini legt hem het zwijgen op. De dreigende, bazelende man staat met stomheid geslagen en toont een gat waar de twee bovensnijtanden hebben gezeten, die tijdens een demonstratie op straat zijn weggeslagen door een steen. Hij heet Domenico Ghetti, ook afkomstig uit de Romagna, een anarchist, al jong met Mussolini verbannen naar Zwitserland, een papenvreter, duister, gewelddadig, een complotdenker, een stakker.

Maar dan beduidt Mussolini hem te gaan zitten en bestelt voor hem een schaal lasagne. Als de hoofdredacteur van Il Popolo d’Italia ’s nachts alleen naar huis kan, is dat mede dankzij de sympathie die hij ondanks alles wekt in de zeer gewelddadige Milanese anarchistische kringen. Ghetti begint te eten en aan de tafel van de Arditi wordt het weer stil.

Het kabaal in het ernaast gereserveerde zaaltje zwelt aan. De wijn zakt en liederen stijgen op. De arbeiders van Avanti!, het socialistische blad dat gevestigd is in de Via San Damiano, vlak achter de Via Cerva, heffen luidkeels ‘De rode banier zal zegevieren!’ aan. Nu klinken ze op 17 februari, de dag waarop Milaan en Italië, als de roes om de overwinning van het land op de oude Oostenrijkse vijanden is uitgewoed, hebben ontdekt dat in hun toekomst een nieuwe vijand schuilt: de bolsjewistische revolutie.

Op die gedenkwaardige dag hebben veertigduizend stakende arbeiders tot aan de Arena geparadeerd op de muziek van dertig korpsen, met duizenden rode vlaggen en borden die de net afgelopen gewonnen oorlog vervloekten. Een sadistische polonaise waarin de gewonden werden getoond als griezelige levende bewijzen tegen de door de bazen gewilde oorlog. De socialisten spuwden de geüniformeerde officiers die hen tot voor kort tot de aanval hadden opgeroepen, in het gezicht, vroegen om verdeling van het land, vroegen om amnestie voor de deserteurs.

Het andere Milaan, het nationalistische, vaderlandslievende, kleinburgerlijke dat in negentienhonderdvijftien tienduizend vrijwilligers aan de oorlog had gegeven, aan het Italië van Benito Mussolini, had de indruk gekregen dat in die stoet ‘de monsters van de decadentie herleefden’, dat de tot rust gebrachte wereld ‘onder een ziekte bezweek’.

Mussolini en mensen zoals hij waren er bijzonder van onder de indruk dat de socialisten vrouwen en kinderen aan het hoofd van de stoet lieten lopen. De uitgebrulde politieke haat uit de sensuele monden van vrouwen en baardeloze kinderen was angstwekkend, die wekte bij het soort volwassen man dat de oorlog had gewild verwarring en schrik. De reden was eenvoudig. De antimilitaristische en antipatriottistische kreet van vrouwen en kinderen voorspelde die stoere, autoritaire, patriarchale, misogyne winkelier iets vreselijks en ongehoords: een toekomst zonder hem. Terwijl de stoet door de straten liep, hadden de burgers, de ondernemers, de hotelbazen snel de ramen gesloten, de rolluiken neergelaten en de deuren vergrendeld. Tegenover die toekomst sloot men zich op in het heden.

Daags daarna had Mussolini een fel hoofdartikel geschreven, ‘Tegen het terugkerend beest’. De voorvechter van oorlogsdeelname had plechtig beloofd de doden, die naar zijn zeggen door de demonstranten waren beledigd, te zullen beschermen, ze tot de laatste snik te zullen verdedigen ‘al moeten we loopgraven maken in de straten en pleinen van onze stad’.

Aan de socialistentafel zijn ze nu overgestapt op likeuren, grappa’s. De uitgelatenheid neemt toe. Door de drank wordt hun haat aangescherpt. De naam van Mussolini, de ‘verrader’, is duidelijk te horen, uitgeroepen door een schorre stem.

Aan de hoektafel houdt Albino Volpi, die bezig is de zwoerden fijn te snijden, automatisch zijn mes anders vast. Mussolini, bleek, getroffen door de beledigingen van zijn oude kameraden, maar wel voorzichtig, houdt hem met een nauw waarneembaar hoofdschudden tegen. Hij knijpt zijn ogen lichtelijk samen, doet zijn lippen vaneen en ademt tussen zijn tanden lucht in, alsof hij vervuld is door het trage koudvuur van een vroeger lijden, een jeugdig liefdesleed, een aan de pokken overleden broer.

De ‘verrader’ komt weer bij zinnen. Hij draait zijn hoofd om degene te zoeken die hem beschuldigt. Hij kruist de ogen van een jongeman – hij zal amper twintig zijn –, iel, roodharig, onder de sproeten. De jongen doorstaat zijn blik, met de trots van iemand die bijdraagt aan de vrijmaking van een onderdrukte mensheid.

Mussolini pakt zijn hoed. Hij wil nadrukkelijk geen begeleiding van de Arditi. Terwijl hij naar de uitgang loopt, is het of hij vanuit zijn ooghoek ziet dat Albino Volpi zijn mes weer anders vasthoudt.

Mussolini draait zijn hoofd en gaat de straat op. ‘Arditi tegen pacifisten, socialisten tegen fascisten, burgers tegen arbeiders, mannen van gisteren tegen mannen van morgen’. De nacht van Milaan neemt hem op als het legerkamp van twee gemengde eenheden die hetzelfde leven leiden, naast elkaar door de verkeersaders gaan, met het duidelijke, niet aflatende gevoel dat een van de twee de ander moet vermoorden.

Thuis, in het Foro Bonaparte, wordt hij opgewacht door Rachele, zijn vrouw, en twee kinderen. Het is alleen nog vroeg. Hij besluit weer naar Bottonuto te gaan, even de Vicolo delle Quaglie aan te doen, de afvalstoffen van de dag te lozen in een hoer, een van die publieke, begeerde en verachte vrouwen die hij en andere veteranen zoals hij graag bestempelen als ‘pisglazen van vlees’.

Terwijl Benito Mussolini te voet de Via Cerva af gaat, heeft hij de indruk dat hij een hartverscheurende kreet uit het restaurant hoort komen. Maar hij weet het niet zeker. Misschien is het alleen de stad die krijst in zijn slaap.

Voor jou, Mussolini, onze bovenste beste; ga toch door, goddomme, met stevig meppen, want er staat nog zoveel ‘ouwe zooi’ in de weg. We zijn in gedachten bij je, maar komen je snel bijstaan.

Telegram van de officiers van het 27ste aanvalsbataljon

gepubliceerd in Il Popolo d’Italia, 7 januari 1919

De hele sociale onderlaag is gewapend met revolver en dolk, musketten en handgranaten… Bij de mensen uit de onderlaag heeft zich de schooljeugd aangesloten, vol oorlogsromantiek, vol vaderlandsliefde; in ons socialisten zien ze ‘Duitsers’.

Giacinto Menotti Serrati, leider van de maximalistische vleugel van de Italiaanse Socialistische Partij

Amerigo Dùmini

Florence, eind maart 1919

Alles gaat fout. Er is geen enkele duit. Soms wordt er honger geleden. Waarvoor is er gevochten?

De man die het legerhospitaal aan de Via dei Mille verlaat, loopt een beetje mank. Zijn wankele tred lijkt op te vallen door de verbonden linkerarm in de mitella om zijn massieve nek. Hij draagt de openvallende wapenrok van de Arditi, met aan weerszijden gleuven voor de granaten en de zwarte emblemen op zijn kraag. Op zijn linkerarm, aan het oog onttrokken door het verband, een schildje met de afbeelding van een Romeins gladiatorenzwaard met een sfinxenkop als heft. De dolk aan zijn riem is wel zichtbaar. Zijn logge, zware lichaamsbouw met alle handicaps neemt het hele voetpad aan de spoorbaankant in beslag. De voetgangers van de andere kant op de Via dei Mille ontwijken hem. Sommigen steken de straat over en nemen de andere stoep.

In het legerhospitaal draaien alle veteranen van de aanvalsbataljons dezelfde woedende klaagzang af: het is een schande, ze zijn op staande voet op straat gezet, als een dienstmeid. Eerst moesten de generaals hen aan het eind van de oorlog maandenlang vernederen met marsen in de regen en de modder om hun de discipline op te leggen waaraan niemand hen had durven onderwerpen toen ze de vijandelijke loopgraven moesten aanvallen, en toen hebben de politici hen ’s nachts stilletjes op straat gezet. ‘Om niet te provoceren’, werd erbij gezegd. Wie mochten ze dan niet provoceren? Weglopers, defaitisten, socialisten die de troepen met de nederlaag van Caporetto hadden gedemoraliseerd, mensen als Treves, die in het parlement ‘niet nog een winter in de loopgraven’ had gebruld, de kwezelaars van de paus, die de slachting van hun kameraden een ‘zinloos bloedbad’ had genoemd. En om dat canaille tegemoet te komen hadden ze hen nu zomaar ontbonden, onopvallend, zonder gezang, zonder bloemen, zonder vlaggen op straat. De helden zijn stiekem in het burgerleven teruggekeerd als dieven in het huis van de Heer.

De man sleept zich over de Via degli Artisti in de wijk dei Pinti naar de binnenstad van Florence. Er is hem gezegd dat ze hem bij de Broederschap van de Misericordia misschien kunnen helpen. Daar hebben ze een dienst voor invalidenvervoer. Wellicht is daar iets voor hem bij. Ja, want terwijl zij hun leven riskeerden voor het vaderland, pikten de deserteurs thuis het werk van hen af en nu zit de wegloper goed en lijdt de strijder honger. In Frankrijk hebben de zegevierende veteranen onder de Arc de Triomph van Napoleon gedefileerd, in alle landen zijn ze ontvangen met een ware apotheose, maar zij, zij, die in één reusachtig heldendicht een van de grootste keizerrijken uit de geschiedenis hebben vernietigd, zijn in het donker op hun tenen teruggestuurd naar huis. Geen mars op Wenen, geen parades, geen koloniën, geen Fiume, geen schadeloosstelling, niks niemendal. Alles gaat fout. Ze leven bij de dag. Waarvoor hebben ze gevochten?

De gevel van de Dom in veelkleurig marmer schittert in de voorjaarszon. De reusachtige koepel van Brunelleschi, de grootste ooit in baksteen gebouwd, lijkt de overwinning te vieren van een volk dat, na Caporetto, de kracht heeft gevonden om over zichzelf te zegevieren. Nu echter stort Italië opnieuw in de afgrond, met stakingen, sabotage van de ‘rooien’ die het land willen uitleveren aan Moskou, alsof ze zelf niet ook Italianen zijn, alsof je je voor de overwinning moet schamen. Ervoor moet boeten. Boeten voor de oorlogsgeest. Zo schreeuwde afgevaardigde Treves in het parlement. En nu zouden ze juist degenen die er hun zweet en bloed voor hebben gegeven, willen laten boeten voor de overwinning, de interventionisten, de veteranen, de gewonden, de broeders die volhielden in de nachten op de hoogvlakten. De regering-Nitti keurt het bedrog goed. Ze vernedert de jongens van de Piave en verleent de deserteurs amnestie, wil de zegevierende oorlog afdoen als een mislukte onderneming. Ze heeft de veteranen zelfs gevraagd hun uniform thuis te laten, ook weer om ‘niet te provoceren’. Avanti! valt haar bij en verklaart dat de Italianen ‘overwonnenen onder de winnaars’ zijn. En het heeft gelijk. Alles ontspoort in dit eindeloze terugtrekken. Alles gaat fout.

‘Weg met het kapitalisme!’ De roep is afkomstig van een groep stratenmakers die het plein voor de zijingang van de Santa Maria del Fiore aan het bestraten zijn. Ze hebben het op hem gemunt, schelden de schaamteloze soldaat in uniform uit met zijn gehink, zijn ene arm in de mitella, op weg naar de Misericordia. Ze wrijven hem aan dat hij de imperialistische oorlog van de bazen heeft gewild. Ze brullen ‘moordenaar’, ‘schoft’.

De ingang van de liefdadigheidsinstelling ligt vlakbij, de stratenmakers zijn misschien met een man of zes, de soldaat is alleen, er slecht aan toe. Maar hij ziet ook bleek van woede. Hij heeft niet vrijwillig bij de ‘Doodscompagnie’ van Baseggio dienstgenomen om het zware werk te ontlopen, maar omdat hij van het avontuur hield, zoals als joch in Amerika, het continent waarvan hij de naam draagt; hij heeft deelgenomen aan de slag bij Monte Sant’Osvaldo, in Valsugana, waar het hele bataljon in een frontale aanval op de vijandelijke stellingen is vernietigd; hij is in de dagen van Vittorio Veneto, op de Monte Pertica, een onneembare top van de 1500 meter hoge Grappa, stukje bij beetje op de Oostenrijkers bevochten, gewond geraakt door mitrailleurvuur van een vijandelijk vliegtuig, maar weigerde opgelapt te worden en is teruggegaan naar de voorste linie, waar hij drie dagen later voor de tweede keer gewond raakte, door een in geschut afgeschoten kogel; voor de verovering van een steunpunt in Valsugana is hij in het openbaar ten overstaan van generaal Grazioli door Baseggio geprezen, hij kreeg een zilveren medaille en een oorlogskruis, hij draagt de oorlog mee in de verstijfde botten van zijn linkerhand, hij heeft zijn buitengewoon verlof gebruikt voor een getormenteerde reis naar Albanië, samen met zijn medestrijder Banchelli, in de zinloze zoektocht naar het graf waar zijn broer Albert rust, de luitenant van het 35ste bataljon van het regiment bersaglieri die het jaar daarvoor in de strijd is gesneuveld. Hem, deze man met de naam van een avontuurlijk continent, maken die lafbekken uit voor schoft.

Dat is onverdraaglijk. Dan had hij beter daarboven kunnen blijven om de aarde te bemesten, tussen de dolines van de Grappa.

De soldaat blijft midden op het plein staan. Hij brult ‘weglopers!’ Legt zijn hand op zijn dolk.

In een ommezien zitten ze boven op hem. Een jongen met ontbloot bovenlijf, klein en gedrongen, springt op zijn gezicht en geeft hem twee trappen in zijn gebit. De zegevierende soldaat ligt al op de grond, hij smeekt niet, maar zijn machtige volwassen mannenlichaam dat na vijfentwintig jaar in luttele seconden weer de foetushouding vindt, roept naar de basiliek van Santa Maria del Fiore zijn onmiskenbare, aandoenlijke smeekgebed uit. Niemand die het opvangt. De eerste van de stratenmakers die hem heeft aangevallen, rukt zijn Ardito-emblemen van zijn jas en stopt ze bij hem in zijn mond.

De ambulancebroeders van de Misericordia treffen hem zo aan, ineengedoken als een volwassen foetus. Ze tillen hem in die houding op de draagbaar. Hij is niet ernstig gewond – alleen kneuzingen, bloedingen, een paar gebroken tanden – maar het lijkt of er in de wereld van die man niet één goede reden meer is om weer de opgerichte positie in te nemen. Pas later hervindt hij het woord om tegenover een agent, die zijn persoonlijke gegevens verzamelt voor het verbaal, de puntjes op de i te zetten over iets van accenten.

‘Dùmini,’ verduidelijkt hij, ‘Amerigo Dùmini. Met het accent op de eerste lettergreep. Op zijn Toscaans.’

Filippo Tommaso Marinetti, Benito Mussolini

Milaan, 15 april 1919

Vandaag zwijgt alles. Milaan houdt zijn adem in.

Vanaf middernacht hebben het trampersoneel en de nachtploegen van de gasfitters het werk niet hervat. Alle lijnen ten noorden van het bewoonde centrum zijn uitgevallen. De openbare diensten zijn tijdelijk opgeschort. Alle honderden fabrieken die de reusachtige bevolking van de meest geïndustrialiseerde stad van Italië opvangen, zijn gesloten. Zonder uitzondering. Niet één arbeider is op het werk verschenen.

De proletarische massa zit helemaal in de buitenwijken, maar ditmaal heeft de staking ook haar weerslag op het centrum. Alle winkels, alle zaken aan de Corso Vittorio Emanuele, de Piazza del Duomo, de Galleria zijn gesloten. Zoals in iedere wijk van de stad alles gesloten is. De banken worden bewaakt door de politie of het leger, maar zijn gesloten. De gemeentelijke kantoren zijn gesloten. De handelskantoren zijn gesloten.

Twee dagen geleden is op de ochtend van 13 april een socialistische bijeenkomst op de Via Garigliano na een vuurgevecht met de politie geëindigd met tal van gewonden en een dode. Filippo Turati had zullen spreken, maar om onbekende redenen is de oude leider van het hervormde en humanistische socialisme niet komen opdagen. In zijn plaats heeft toen Ezio Schiaroli het woord gevoerd. De revolutionaire anarchist deed een felle aanval op Mussolini en spoorde de arbeiders aan om met geweld de macht te grijpen. De bereden politie voerde charges uit op de Via Borsieri. Voor het eerst heeft de menigte gereageerd. Stenengooien, vandalistische acties, knuppelen. Het was een heftig handgemeen. Agenten en carabinieri waren verbluft. En doordat de massa demonstranten geen duimbreed toegaf, moesten ze terugwijken. Daarop vielen ze terug op de afdeling artillerie: de agenten openden het vuur op het volk, zoals ze al bijna een eeuw steeds hebben gedaan. Het volk reageerde met de afkondiging van een algemene staking voor 15 april. Nu doet alles vermoeden dat er nog meer bloed zal vloeien. De geweldsspiraal kringelt zoals gewoonlijk van de ene naar de andere proletarische slachting.

Sinds achtenveertig uur is Milaan ononderbroken op zijn hoede voor wapens. Men houdt de adem in. De nerveuze spanning is onverdraaglijk geworden. Er heeft zich, schrijft Mussolini in zijn krant, een ‘idiote paniek’ verspreid, zoals bij de aankondiging van een vijandelijk offensief. Maar nu al maanden is gespannen afwachting de overheersende, vrijwel voortdurende stemming geworden. Avanti!, het blad van Giacinto Menotti Serrati – de voormalige leninistische losser van steenkool die Mussolini in ’14 op de hoofdredactie van het socialistische dagblad verving – houdt de proletariërs dagelijks in staat van alarm voor de dreigende revolutionaire golf. Intussen overstroomt die golf Europa al.

In november heeft Kurt Eisner in München de socialistische republiek Beieren uitgeroepen. In februari heeft Anton graaf von Arco auf Valley, een Münchense edelman die als zoon van een Jodin uit de geheime loges van extreem rechts was geweerd, hem neergeschoten. Op 6 april hebben de socialisten in hun strijd met de communisten om de onbezette macht de ‘Beierse Radenrepubliek’ uitgeroepen, die geleid werd door Ernst Toller, een volstrekt incompetente toneelschrijver. Zijn man voor buitenlandse zaken, die al diverse malen in een zenuwinrichting was opgenomen, verklaarde Zwitserland de oorlog omdat het weigerde de Radenrepubliek Beieren zestig locomotieven te leveren. De regering-Toller is na zes dagen gevallen en vervangen door de communisten met aan het hoofd Eugen Levine, die door de arbeiders werd bejubeld als de ‘Duitse Lenin’. Een paar dagen daarvoor, op 21 maart, hadden Sándor Garbai en Béla Kun op hun beurt de Radenrepubliek Hongarije uitgeroepen, ze hadden zich achter het Rusland van Lenin geschaard en om het verloren grondgebied na de nederlaag in de oorlog terug te krijgen, hadden ze een inval in Slowakije gedaan en Roemenië aangevallen.

Al maanden komt elke dag dus neer op waken. De tienduizenden proletariërs die op de ochtend van deze 15 april negentienhonderdnegentien in de Arena van Milaan bijeengekomen zijn, horen, al luisterend naar de vlammende woorden van hun volksmenners en de vage geur van bloed opsnuivend, de revolutie en haar terreur naderbij komen. Bij allen, absoluut allen leeft de verwachting van een omwenteling.

In de voormiddag maakt zich zonder vooropgezet plan, als het ware aangetrokken door de ramp, een voorhoede van een paar duizend demonstranten uit de dreigende menigte los en overspoelt de Via Orefici op weg naar de Dom. Het protest slaat van het stadion over naar het plein, op naar revolutie. De naoorlogse tijd heeft haast. Je kunt niet elke dag leven met een apocalyps in het verschiet.

De man die op de Piazza del Duomo van de andere kant van het kordon militairen, waar de socialistische stoet op stuit, verwoed de kleine menigte burgers, officiers, studenten, Arditi en fascisten toespreekt, gezeten op de marmeren leeuw aan de voet van het ruitermonument van Victor Emanuel II, de eerste koning van Italië, is een dichter. Hij heet Filippo Tommaso Marinetti en heeft in negentienhonderdnegen de eerste historische avant-garde van het Italiaanse novecento opgericht. Zijn manifest voor een poëtische futuristische beweging heeft van Parijs tot Moskou Europese weerklank gevonden; hij stelt voor de musea, de bibliotheken, alle soorten academies te vernietigen, de maneschijn te doden en de grote menigten met hun werk, plezier of opstand te bejubelen, de oorlog – ‘de enige hygiëne ter wereld’ – te verheerlijken, alsook het militarisme, het patriottisme, de destructieve daden van bevrijders, hoogstaande ideeën om voor te sterven en verachting voor de vrouw te omarmen.

Na hem in vrijheid met woorden te hebben verheerlijkt, leerde de dichter de zo bezongen oorlog ook persoonlijk kennen. Met achterlating van de burgermansluxe in zijn palazzo aan de Corso Venezia, dat in neo-Egyptische stijl was ingericht, nam hij vrijwillig dienst bij de alpenjagers, vocht, raakte gewond, keerde terug naar het front, smaakte de nederlaag van Caporetto en vervolgens aan het stuur van een gepantserde Lancia IZ in Vittorio Veneto de zege.

Nu is Filippo Tommaso Marinetti van de leeuw van het monument van de koning te paard af gestapt en maant de omstanders, die in hun grijze redingote en vanonder hun bolhoed verbaasd naar hem kijken, de rij van de contrademonstranten in te gaan. De strijd duldt geen derde positie, geen neutraliteit. ‘Geen toeschouwers!’ brult de stichter van het futurisme naar de neutrale burgers in de Galleria. ‘Geen toeschouwers!’

Onder aan het monument hoort iedereen intussen dichtbij de aanval van de socialisten. ‘Daar zijn ze! Daar zijn ze!’ roept iemand. Vals alarm. De chemische-industrieel Ettore Candiani, die op Marinetti is afgelopen, hervat het woord. Niemand die luistert. ‘Daar zijn ze! Daar zijn ze!’ De Arditi trekken hun revolver.

Even staan de twee groepen tegenover elkaar aan weerszijden van het kordon carabinieri die de ingang van de Via dei Mercanti hebben versperd. Aan het hoofd van de socialistische rij staan wederom de vrouwen met het portret van Lenin en de rode vlag in de lucht. Ze zingen uit volle borst hun bevrijdingsliederen. Ze roepen op tot een beter leven voor hun kinderen. Ze geloven nog te zijn gekomen om hun parades, hun revolutiewalsen te houden. Aan het hoofd van de andere stoet, die minder groot is, staan mannen die de laatste vier jaar dagelijks met de dood hebben geleefd. Het verschil is grotesk. Hun andersoortige relatie met de dood slaat een afgrond tussen de twee groepen.

Het kordon van de carabinieri opent zich. Aan de kant van de Piazza del Duomo komen de officiers in uniform en de Arditi verspreid naar voren, alsof er niets aan de hand is, met hun revolver in de hand. De ware strijd duurt ongeveer een minuut.

Van de kant van de socialisten gaan er duizenden stenen, enkele knuppels door de lucht. Van de kant van de officiers, Arditi en futuristen, die met zijn honderden zijn, zijn het schoten. Er wordt in de lucht geknald, daarna op de rij socialisten. De rij houdt even vol, verbluft, verstomd. In die korte tussentijd zingt niemand meer. Vrouwen en mannen bezien verbijsterd die gedrochten in uniform tegenover hen. De Arditi vallen als onverwachte acteurs binnen op een toneel dat niet op hun aanwezigheid bedacht was.

Nog even en de socialistische rij valt uiteen. De doorbraak gaat overhaast, vergezeld van een krankzinnige paniek. Tweeduizend mannen en vrouwen, die nog een minuut daarvoor de lof zongen van de revolutie, liggen op de grond. Vandaar kijken ze met schrik naar de vijanden die langzaam, verspreid naar voren stappen, rustig hun revolver herladen. Velen drukken zich plat tegen de grond en duiken tussen de treden van de Loggia dei Mercanti. Maar de officiers die daar staan, bergen het dienstwapen van hun militaire rang op en pakken dat wat ze geschikter achten voor een onderdanige straf. Nu vertrekken ze. De hopen doodsbange arbeiders krijgen met de stok. Het bloed stroomt over de treden. Terwijl ze de demonstranten aftuigen, lachen officiers en Arditi hen uit: ‘Roep nu maar leve Lenin. Roep leve Lenin!’ Een jongen steekt ontsteld vanaf de grond een paar lire omhoog, alsof hij daarmee genade kan kopen.

Marinetti, die met een gedrongen arbeider in gevecht is, belandt in het raam van een portiershokje. Twee Arditi trekken hem naar beneden. De dichter moet alles op alles zetten om niet te worden afgemaakt.

Nu gaan ze allemaal met hun revolver in de hand de Via Dante op en schieten ze langs de muren links en rechts in de lucht. Gummiknuppels. De straat raakt leeg. De broer van Filippo Corridoni, de martelaar van het interventionisme die in het eerste oorlogsjaar is gesneuveld, komt van het Foro Bonaparte terug met zijn rechterarm onder het bloed. Daar, 200 meter verderop, drommen de demonstranten nog op het marmeren monument voor Garibaldi. Een spreker, boven op het voetstuk, houdt nog een toespraak. Als gehypnotiseerd door een mantra brult hij nog zijn rituele ‘leve Lenin!’

Een Ardito trekt zijn dolk en vliegt in zijn eentje als een projectiel in alle snelheid over de uitgestorven straat. Hij klautert op het monument, steekt de communist neer. Plotseling verbleekt het monument. De toespraak is afgelopen.

In triomf teruggekomen op de Piazza del Duomo dringen de belagers weer om het monument vanwaar ze zijn vertrokken, dat met de koning te paard. Marinetti is moe, uitgeput, gewond aan zijn borst. Er wordt op aangedrongen dat de dichter weer het woord voert. Men zal zich geen van zijn woorden nog herinneren.

Nadat je de vijand hebt verslagen, steek je zijn huis in brand. En het huis van de socialisten is hun krant. Het Milanese hoofdkantoor van Avanti!, de banier van het Italiaanse socialisme, bevindt zich in de Via San Damiano, waar nog een kanaal doorheen loopt. Als de aanvallers er tegen de avond aankomen, zien ze dat het pand verdedigd wordt door een kordon agenten in uniform. Hun verweer is zwak: veel van de demonstranten zijn in de oorlog hun commandant geweest. De verdediging verandert algauw in een beleg.

Dan haalt opeens een schot, bijna zeker afgevuurd door de socialisten in het gebouw, waarschijnlijk vanuit een met schrik geladen geweer, een van de bewakingsagenten neer. Hij heet Michele Speroni, is tweeëntwintig jaar oud en getroffen in zijn schouder. Het bloed gulpt langs zijn nek. Een van de officiers stapt uit de menigte Arditi en fascisten, bukt en doet de helm van de door de socialisten gedode agent omhoog. De officier spreekt, brult, maar vindt ook hier bij niemand gehoor. Er ontstaat een kleine opening voor de draagbaar met het slachtoffer. De aanvallers gaan er doorheen.

Nog een geweerschot van binnenuit, dan worden de ramen bestormd door de Arditi die de lage hekken van de begane grond als opstapje gebruiken. Eenmaal binnen treffen ze niemand om het huis te verdedigen. De socialisten zijn allemaal via de achterdeur ontsnapt. De plundering begint. Systematisch, vakkundig, onweersprekelijk.

Ze slaan alles kort en klein. Elke ruimte wordt besprenkeld met brandbare vloeistof, de blikken worden geleegd over de gebonden boeken, de bureaus omgekieperd, de typemachines en de archieven vernield. De verzameling historisch materiaal wordt met knuppelslagen neergemaaid. Alles valt op de grond, de plafonds barsten door de gloeiende hitte, duizenden lithofoto’s van Lenin, verzendklaar voor heel Italië, vliegen het raam uit. Overal stokslagen. Met kalmte, precisie, als experts in destructie. Bij de aanval is er geen sprake van een lijf-aan-lijfgevecht, van een confrontatie. Er zijn geen ideeën, zelfs geen wrede en wraakzuchtige. Pure verwoesting.

Het enige obstakel vormen de rotatiepersen. De zware drukmachines laten zich niet deren door de knuppels, noch door de dolken van de Arditi die er betoverd omheen lopen als grote apen rond een op aarde neergekomen meteoriet.

Na een paar minuten van onzekerheid treedt er een reusachtige jongeman naar voren, duwt de soldaten weg en zwaait goed zichtbaar met een ijzeren staaf. Het wapen maakt indruk. De jongeman heet Edmondo Mazzucato, hij draagt het Arditi-uniform met de zwarte vlammen op de revers van zijn jasje en verschillende medailles onder de emblemen. Ouderloos, berooid, vanaf zijn jeugd opgesloten in een Salesiaans college is Mazzucato op zijn vijftiende zijn eerste baan kwijtgeraakt door deelname aan de algemene staking van negentienhonderdvier. Onverschillig, opstandig, gewelddadig is hij na zijn verhuizing naar Milaan en zijn aansluiting bij de anarchie meermalen gevangengezet, zowel door het burgerlijke als door het militaire gezag. In negentienhonderdnegen heeft hij botweg een korporaal in elkaar geslagen die hem puur om te pesten had verboden naar buiten te gaan. De antisociale uitvaller heeft van jongs af aan gewerkt als magazijnbediende, verkoper, klerk, vertegenwoordiger, heeft toen zijn weg gevonden door het vak van zetter-typograaf te leren, altijd in dienst van anarchistische, libertaire, revolutionaire periodieken. Bij het uitbreken van de oorlog heeft hij zelfs zijn roeping gevonden: na dienst te hebben genomen als vrijwilliger is hij bevorderd en op het slagveld meermalen gedecoreerd voor oorlogsverdiensten.

Nu heeft Mazzucato, nadat ook hij van het socialistische kamp naar dat van de tegenstanders is overgestapt, zoals veel andere fascisten, duidelijk een laatste voorbeeldige les voor zijn medestrijders: hij houdt de staaf omhoog, laat hem iedereen goed zien, steekt hem dan met wetenschappelijke vaardigheid tussen de raderen van de drukkersapparatuur en brengt de rotatiepersen in beweging. De botte kracht van de machine vernietigt zichzelf. De jonge voormalige typograaf van de revolutionaire pers vernietigt zijn verleden.

Een halfuur later staat het hele gebouw in lichterlaaie. In de Via Damiano is de politie getuige van de brand, schouder aan schouder met de mannen die het nu hebben aangestoken. De brandweer wordt verhinderd in te grijpen om het vuur de tijd te geven.

Het is al donker als Marinetti bij Il Popolo d’Italia verslag doet van de gebeurtenissen van die gedenkwaardige dag aan de hoofdredacteur die niet heeft meegedaan. Er was op de avond van de 14de een geheime vergadering met de demonstranten, maar daarna is Mussolini de godganse dag zijn kantoortje niet uit geweest. Hij is zelfs de deur niet uit gegaan om te eten. Om twaalf uur is de lunch besteld bij een trattoria in de buurt. De hoofdredacteur heeft die aan een tafeltje op de overloop verorberd, omdat hij tussendoor wilde controleren of zijn revolver met korte loop en reservemagazijn het nog deed. Hij heeft echter geen voet buiten de krant gezet.

Nu zit hij aan het bureau van zijn sjofele kantoor te luisteren. Achter hem prijkt aan de wand met vergeeld bloemetjesbehang de Arditi-vlag. Op het bureau, tussen de rommelige papieren, de oude kranten en de slingertelefoon, drie Sipe-handgranaten en een revolver. Links herbergt een vijf verdiepingen hoge etagère een theeservies; opzij verpieteren een oudpapiermand en een kruk, beide onvast op de vieze oneffen oude vloer van graniet met witte zeshoeken en magenta.

Tijdens Marinetti’s verhaal knikt Mussolini. Maar zijn blik is gevestigd op het houten plankje dat Ferruccio Vecchio in zijn handen houdt sinds hij het vertrek is binnengekomen. Het is het uitgerukte naambord van Avanti! en het is duidelijk dat de oorlogstrofee hem over een paar minuten, als de dichter klaar is met zijn heldenlied, met hulde zal worden overhandigd. Benito Mussolini zal eigenhandig de scalp van de gedode vijand in ontvangst moeten nemen en hem vanaf de galerij moeten tonen aan de Arditi die op de binnenplaats tekeergaan. Het minuscule kamertje van de hoofdredacteur vult zich met overmoedig gezang dat van buiten komt: ‘Heer, heer… Avanti is niet meer! Heer, heer… Avanti! is niet meer! Heer, heer…’ Mussolini luistert en strijkt over zijn gladde schedel waarop de nieuwe groei wordt beschaduwd door een grijsblauw wijdmazig netwerk. Vijf jaar daarvoor was hij de hoofdredacteur van Avanti!. Zeer geliefd bij zijn lezers heeft hij het blad opgestuwd naar een nooit eerder bereikte oplage. Nu staat hij op het punt het lijk ervan te vertrappen.

Marinetti is klaar. Vecchi reikt het naambord aan. Mussolini aarzelt even, met iets afwijzends. Ingewanden stulpen naar buiten, darmen verspreiden zich meter na meter over de granieten vloer. Er zijn twee mannen en twee hoofdredacteuren die op die ene stoel onder de potsierlijke vlag op het vergeelde bloemetjesbehang zitten. Er zijn vaders en zonen.

‘Dit is een dag van onze revolutie,’ verkondigt de hoofdredacteur van Il Popolo d’Italia een paar minuten later aan de Arditi op het schimmelige binnenplaatsje.

‘De eerste episode van de burgeroorlog is een feit.’

Het oordeel is uitgesproken. Vanaf dat moment zal een kleine patrouille gewapende veteranen in de kelder bivakkeren om de krant te bewaken. Een oude Fiat-mitrailleur zal op het dak geplaatst worden om de weg te effenen, Friese ruiters met prikkeldraad aan het begin van het steegje om een krant met een nationale oplage te verdedigen als was het tegen een commando in oorlogsgebied.

Maar die nacht wil Mussolini per se alleen terug naar huis. Na de opmaak houdt hij om drie uur in de nacht een rijtuig met een knol ervoor aan. Hij gaat naar het Foro Bonaparte, hoek Via Legnano.

Terwijl het uitgetelde dier over de keien strompelt, is de eenzaamheid van de passagier volkomen. Er ligt een onoverbrugbare afstand tussen hem en de menselijke soort.

Op de dag van 15 april hadden we met Mussolini absoluut besloten geen contrademonstratie te houden, daar we het conflict voorzagen en geen Italiaans bloed willen vergieten. Onze contrademonstratie ontstond spontaan door de onoverwinnelijke wil van het volk. We werden gedwongen te reageren op de provocatie van de dienstweigeraars… Met onze deelname willen we het absolute recht naar voren brengen van vier miljoen zegevierende strijders, die het nieuwe Italië alleen moeten leiden en dat tot elke prijs zullen doen. We zullen niet provoceren, maar als we worden geprovoceerd, tellen we nog een paar maanden bij onze vier oorlogsjaren op…

Bekendmaking op de muren van Milaan op 18 april 1919,

geschreven door Ferruccio Vecchi en Filippo Tommaso Marinetti

Wij betreuren het oprecht dat er bloed is gevloeid in de straten van Milaan, wij hebben meer geleden van dat bloed dan van een verloren slag; wie echter niet mag klagen, wie niet mag protesteren is Avanti!, dat de lof zong van de ‘rode terreur’, dat de lof zong van de burgeroorlog. Dachten ze in de Via San Damiano soms dat je volop haat kon zaaien tegen de interventionisten en de patriotten, dachten ze dat er verbanningslijsten opgesteld konden worden, dachten ze dat de dictatuur van het proletariaat kon worden bejubeld als redde rationem voor wie zijn land had liefgehad, zonder dat daar gelijk een dwingende reactie op volgde?

Pietro Nenni,

oprichter van de Fascio di combattimento van Bologna,

Il giornale del mattino, 17 april 1919

De lange lijst van onze doden wordt met nieuwe aangevuld. Ons dagblad – Avanti! – is maar één dag het woord ontnomen, want morgen zal het dankzij ons en jullie vuriger en opstandiger herrijzen om onze rechten te verdedigen. Trots op de solidariteit van heel het Italiaanse proletariaat, maar vanwege de discipline die op historische momenten noodzakelijk is, adviseren wij u morgen, vrijdag, het werk te hervatten.

Manifest van de Milanese sectie van de Italiaanse Socialistische Partij, 17 april 1919

Het is derhalve onze plicht om niet op de voorgekookte provocaties in te gaan… maar de initiatieven van het proletariaat vasthoudend en vurig kracht bij te zetten… ter voorbereiding op die algemene staking die de fatale internationale proletarische beweging volgt en die als hoogste doel moet leiden tot de dictatuur van het proletariaat door de economische en politieke onteigening van de heersende klasse.

Motie van de leiding van de Socialistische Partij

op 20 april 1919 bijeengekomen in Milaan

We zijn hier om u in een gemoedsrust die niet bij uw vijanden leeft, te zeggen: u zult falen. U zult evenzeer falen met het straatgeweld, als u zult falen met het gerechtelijk togageweld.

Avanti!, Romeinse editie, 22 april 1919

Op 15 april onthulden de maximalistische socialisten op klaarlichte dag hun bekrompen en kleinmoedige karakter. Elke revanche of poging daartoe bleef uit…

Benito Mussolini,

Il Popolo d’Italia, 16 april 1919

Gabriele d’Annunzio

Rome, 6 mei 1919

De enorme menigte op de Piazza del Campidoglio is roerloos, even roerloos als het ruiterbeeld van keizer Marcus Aurelius waar ze omheen staat. Iedereen wacht met zijn hoofd in de nek en zijn blik opwaarts gericht tot Gabriele d’Annunzio op het balkon van het gemeentehuis van Rome verschijnt. Het zijn tienduizenden kerels, vooral jongeren, stevig gebouwd, lichamelijk ongeschonden, en toch weet die man hun het gevoel van verminking te geven. Dankzij de metafoor van de ‘verminkte overwinning’ die de dichter heeft bedacht, bespeuren nu twintigduizend jonge, gave, stevige kerels het gemis van een ledemaat of orgaan. En bewonderen ze hem daarom.

Het zijn goeddeels veteranen van de Eerste Wereldoorlog, de grootste oorlog uit de geschiedenis, die ze nog geen jaar tevoren bij de Piave hebben uitgevochten en gewonnen tegen de oude vijand van het Italiaanse volk, en toch weet D’Annunzio hun het gevoel van verslagenheid te geven. En zij vereren hem daarom. Ze bewonderen en vereren de tovenaar die in staat is tot het wonder van een psychopathische alchemie die de grootste overwinning van Italië op de oorlogsvelden verandert in een vernederende nederlaag.

Als de grote menigte op de ochtend van 6 mei negentienhonderdnegentien aan de voet van het ruitermonument voor Marcus Aurelius roerloos wacht om door de alchemist van de nederlaag vanaf de balustrade van het Capitool te worden toegesproken, is in heel Italië het gevoel van vernedering, van nederlaag en onrecht unaniem. Daarvoor waren twee weken voldoende.

Op 24 april hebben premier Orlando en zijn minister van Buitenlandse Zaken Sonnino de vredesconferentie in Parijs verlaten. Het Verdrag van Londen, dat in negentienhonderdvijftien de voorwaarden van oorlogsdeelname naast Rusland, Frankrijk en Groot-Brittannië bepaalde, had Italië in geval van een overwinning Dalmatië beloofd, dat eeuwenlang van de republiek Venetië was geweest. Volgens de nationalisten zou verder de nieuwe doctrine van zelfbestuur voor de volkeren, zoals gepropageerd door Wilson, Italië nu ook Fiume opleveren, het grensstadje met een grote Italiaanse meerderheid, dat buiten de Londense afspraken was gehouden. De slogan luidt: Het verdrag van Londen plus Fiume. Maar de president van de Verenigde Staten van Amerika, de meester van het diplomatieke spel, lijkt het een noch het ander aan bondgenoot Italië te willen toekennen.

Op 23 april heeft Wilson zich, met voorbijgaan aan en vernedering van de vertegenwoordigers, rechtstreeks tot het Italiaanse volk gewend met een lange brief in een Franse krant, waarin hij de kleinere bondgenoot liefdevol de redenen van zijn tweeledige weigering uitlegt: noch Dalmatië, noch Fiume. Het zouden ook goede redenen kunnen zijn, maar wat boven alles uitsteeg was de minachting. De minachting die afdroop van de paternalistische toon waarop de nieuwe goedmoedige baas van de wereld in zijn brief aan de Italianen degenen die Mussolini de ‘afgestudeerden van zijn overwinning’ noemt, beleerde. Het gerucht gaat zelfs dat de Franse president Clemenceau, die het met Wilson eens is, zijn Italiaanse collega Orlando privé ‘een vegetarische tijger’ noemt.

Na het verlaten van de onderhandelingen in Versailles heeft de teleurstelling in Italië onmiddellijk de trekken van een drama aangenomen. De kameraden van gisteren ontzeggen ons wat ze ons voor de prijs van zeshonderdduizend doden hadden beloofd. De vredesconferentie, merkte Ivanoe Bonomi op, ‘verschijnt in het licht van een hinderlaag’.

Het vertrek van de Italiaanse afgevaardigden uit Parijs was een geruchtmakend, trots gebaar. Aan de diplomaat die dreigde met ernstige economische gevolgen van de Italiaanse breuk schijnt Sonnino te hebben geantwoord: ‘We zijn een sober volk en verstaan de kunst om van de honger te sterven.’ Dat volk heeft zijn woordvoerder verwelkomd met een gejuich van fier zelfbeklag. In de laatste week van april zijn de pleinen van heel Italië ontvlamd in wraaknemingen vanwege Fiume en het Italiaanse Dalmatië. Als nooit tevoren schaarde het Italiaanse volk zich rond zijn bestuurders in het gemeenschappelijk gevoel beroofd te zijn. Alles werd ingezet op de immense glans van de nederlaag, op de wellust van de ramp. Een gevaarlijke weddenschap.

In het parlement waarschuwde Filippo Turati, de onbetwiste leider van de hervormde vleugel van de Socialistische Partij, voor de risico’s van die gewaagde weddenschap en viel hij Orlando en Sonnino fel aan: ‘Ofwel u weet met mathematische zekerheid dat een verzoening mogelijk is… Waarvoor dan die enorme mobilisering van de publieke opinie in het land?… Ofwel u bent niet zeker van het resultaat en dan raakt u verstrikt in die zelf uitgelokte doorgestoken mobilisering en snijdt die iedere terugweg die niet diep vernederend is af.’ Een gemakkelijke voorspelling.

Op de vredesconferentie onderhandelden Wilson en de andere meesters van de overwinning zonder de Italianen verder en beslisten ze over de nieuwe wereldgrenzen. In twee weken van patriottistische opwinding, waarin de Italiaanse liberalen, nationalisten en fascisten hun zinnen zetten op een paar rotsen in de Adriatische Zee, verdeelden de geallieerden in Parijs de Duitse koloniën in Afrika en het Turkse keizerrijk in het Nabije Oosten. Slechts twee weken nadat ze verontwaardigd waren weggelopen, moesten Orlando en Sonnino zodoende met de staart tussen de benen terug naar Parijs. De morele schade was enorm. Een volk dat zichzelf had wijsgemaakt alleen tegen allen op te kunnen, was aan zichzelf overgeleverd. Tegen miljoenen vreedzame boeren, die de wereld niet kenden, die vier jaar lang wereldoorlog in de loopgraven hadden gevoerd zonder te weten in welke grond die gegraven waren, werd gezegd dat ze voor niks hadden moeten bloeden, dat de wond tevergeefs nog bloedde. De teleurstelling barstte los als bijna wanhopig leed.

De trein waarmee Sonnino en Orlando de hele nacht hebben gereisd, afgemat, vol spijt, bezorgd om vooral de ontmoeting met de Duitse delegaties niet te missen, rijdt Parijs binnen, terwijl Gabriele d’Annunzio het balkon van het Capitool betreedt. Het lijkt onmiddellijk duidelijk dat de tovenaar de wond open wil houden. Zijn assistenten spannen een grote driekleur over de balustrade van het Capitool.

De fijne, beringde hand van D’Annunzio streelt de driekleur waarin eerder het stoffelijk overschot werd gewikkeld van Giovanni Randaccio, de infanteriekapitein die in de tiende slag bij de Isonzo is gesneuveld tijdens de op instigatie van de dichter uitgevoerde zelfmoordaanval op een heuveltje aan de monding van de Timavo. De wond moet blijven bloeden. Op het symbool van de ‘verminkte overwinning’ vormt het gestolde bloed van de voetsoldaat in het vermiljoenrood van de vlag, dat glanst in de zon van Rome, een dofrode vlek. Het publiek onder aan het balkon tuurt nog steeds roerloos naar de vlag en tast heimelijk zijn lichaam af naar het ontbrekende ledemaat.

Gabriele d’Annunzio, in het witte groot tenue van een cavalerieofficier, grijpt met beide handen de balustrade waaraan de zweetdoek-vlag is opgehangen vast. De man is een levende legende.

Gabriele d’Annunzio is geboren in 1863 en heeft de eerste vijftig jaar van zijn leven besteed aan pogingen om de eerste dichter van Italië te worden. Dat is gelukt. Zijn gedichten en zijn prozawerken – met name de roman Kind van de lust – hebben de smaak van een generatie beïnvloed en internationaal weerklank gevonden. Hij beweert aanmatigend dat hij ‘de Italiaanse literatuur in Europa heeft teruggebracht’, en hij heeft gelijk. De voornaamste intellectuelen van het continent lezen hem, bewonderen en bejubelen hem in het openbaar. Zijn leven leeft hij intussen als een kunstwerk: als weergaloze dandy, strijdbare hedonist, triomfantelijke, aanstellerige, zinnelijke, verbeeldingsvolle verleider stelt hij zijn grenzeloze eruditie in dienst van het obsessieve onderzoek naar de vreugden der zinnen en ongebreidelde vleselijke lusten. Vervolgens slaat midden in de belle époque, bijna onverwachts, zijn schoonheidscultus om in een cultus van geweld, de onrust van een tijdvak neemt bloedige kleuren aan. Zijn onverzadigbare begeerte naar vrouwelijke veroveringen wordt begeerte naar gebiedsuitbreiding. De zanger van het eindeloze smachten wordt de zanger van het bloedbad: hij bezingt eerst de koloniale heldendaden in de ‘Canzoni d’Oltremare’, Overzeese liederen, drijft Italië vervolgens met de redevoering van Quarto de oorlog in; de decadente estheet verandert in il Vate, een heilige dichter, de profeet van de nationale glorie.

Bij het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog is hij als vijftigjarige, op de leeftijd dat mannen van zijn tijd de ouderdom betreden, niet tevreden en D’Annunzio, de verzamelaar van gelakte en geglazuurde niemendalletjes, besluit de eerste soldaat van Italië te worden. En dat lukt. Nadat hij erin is geslaagd als verbindingsofficier in dienst te komen bij de lansiers van Novara, nadat hij een vliegbrevet heeft gehaald, neemt hij deel aan vluchten boven Triëst, Trente en Parenzo, aan de aanval op de Monte San Michele aan het front in het Karstgebergte. Als hij tijdens een noodlanding gewond is geraakt, verliest hij zijn rechteroog. Zijn herstel benut hij voor het schrijven van Nocturne, een van zijn meest geheimzinnige, geïnspireerde werken, vervolgens keert hij tegen ieder medisch advies in terug naar het front en bedenkt in de tiende slag bij de Isonzo de gedurfde aanval op Hoogte 28 boven de Timavo. Daar sterft Giovanni Randaccio. Als om zijn vriend te wreken bereidt de dichter een serie sensationele oorlogshandelingen voor: hij valt de haven van Cattaro aan, vliegt met zijn escadrille boven Wenen waar hij vlugschriften uitwerpt die oproepen tot overgave van de hoofdstad van de vijand, hij schendt de Oostenrijkse scheepsblokkade in de baai van Buccari aan boord van kleine aanvalsscheepjes met een spottende bliksemactie die het moreel van de Italiaanse manschappen na de nederlaag van Caporetto weer opkrikt. Zijn naam wordt terecht bijgeschreven op de lijst met kampioenen en helden.

Maar op dit punt wordt de krijger-dichter, op het hoogtepunt van zijn roem, weer gegrepen door zijn weemoed. In een ongeneeslijke romantische radeloosheid – merkt Mussolini op – beseft D’Annunzio na het triomfantelijke tegenoffensief van het Italiaanse leger in Vittorio Veneto de betekenis van zijn onverwachte nutteloosheid. Op 14 oktober negentienhonderdachttien, in de laatste oorlogsmaand, schrijft hij aan Costanzo Ciano, zijn kameraad in de stunt van Buccari: ‘Voor mij en voor jou en voor onze collega’s is de vrede nu een ramp. Ik hoop ten minste de tijd te krijgen om te mogen sterven… Ja, Costanzo, laten we nog andere grote ondernemingen beproeven voordat we gedwongen zijn tot vrede.’ Tien dagen later, als de oorlog al gewonnen is, maar de wapenstilstand nog niet getekend, luidt il Vate via de Corriere della Sera de noodklok tegen het gevaar dat Italië wordt bedrogen. ‘Onze zege,’ schrijft hij, ‘zal niet verminkt worden.’ De uitdrukking zingt al rond bij de nog niet gedemobiliseerde soldaten en wordt als in een verontrustende, zichzelf vervullende voorspelling binnen enkele maanden werkelijkheid.

Deze man, die alles van het leven heeft gekregen en alles is geweest, die door soldaat, marinier, vlieger te worden in eeuwen de enige Italiaanse literator was die dichter en krijger, literatuur en leven, salons en de straat, individu en massa samenbracht, geeft zich over aan een premature, gigantische teleurstelling. En nu staat hij daar aan de balustrade van het Capitool die zich leent voor het laatste samengaan, dat van het volk met zijn volksleider.

‘Romeinen, gisteren was de vierde verjaardag van de Sagra dei Mille. Gisteren was het vijf mei: een tweeledig plechtige datum, de datum van twee rampzalige overlijdens.’

Het zijn de eerste woorden van D’Annunzio vanaf dat balkon. Ze doelen op Garibaldi en Napoleon. De menigte die in vervoering luistert is nog altijd roerloos. De toespraak gaat, zoals altijd, in verheven stijl verder, via achtereenvolgende golven van Latijnse motto’s, erudiete en archaïsche verwijzingen, ondoorgrondelijke toespelingen, plechtige uitroepen, gezochte metaforen, extatische hoogten, precieuze, ouderwetse, esthetische elementen. De gewone man snapt er geen jota van, maar ondersteunt het spreekritme met wiegende bewegingen van zijn hoofd, zoals wanneer je afwezig een populair wijsje neuriet.

Maar na een paar minuten lijkt de spreker de vlag in de gaten te krijgen. De dichter bevoelt hem, streelt hem, betast hem alsof hij zich door zijn aanraakbaarheid wil vergewissen van zijn eigen bestaan.

‘Ik heb hem hier. Hier is hij. Op Hoogte 12, opgevouwen in de steengroeve, diende hij als kussen voor de stervende held. Dit, Romeinen, dit, Italianen, dit, kameraden, is de vlag van dit moment.’

D’Annunzio laat zijn blik over de vlag gaan alsof hij het gelaat van zijn gesneuvelde vriend erop wil zien. De verheven beeltenis van de voetsoldaat die er, als lijk, zijn hoofd op rustte – beweert hij – is erin gedrukt als in de lijkwade van een mindere Christus. Het wonder hoeft geen verbazing te wekken: alle doden in de vaderlandreligie lijken op elkaar.

De spreker vraagt om stilte. Luister nu. De ziel van de natie zweeft opnieuw in het onbekende. Zwijgend, maar rechtop wordt er gewacht. De vlag van Randaccio zal worden voorbestemd voor rouwbetoon, zolang Fiume en Dalmatië niet terugkeren naar Italië. Alle goede Italianen zullen tot die dag zwijgend rouw verspreiden over hun vlag.

Dan valt ook de spreker plotseling stil. Er klinkt geen stem meer op de Piazza del Campidoglio te Rome. D’Annunzio draait zijn hals naar links en omhoog. Hij spitst zijn oor naar een verre weergalm.

‘Horen jullie ze?’ roept hij naar de menigte. Geen antwoord.

‘Horen jullie ze?’ herhaalt hij.

‘Horen jullie daar, op de wegen van Istrië, op de wegen van Dalmatië, die allemaal Romeins zijn, geen leger marcheren?’

Ja, nu hoort de menigte de marcherende voetstappen van oude zegevierende, vervlogen legioenen, van mythische vaderen die de wereld gingen veroveren. De opeengedrongen menigte op de Piazza del Campidoglio hoort die voetstappen en begint automatisch, onbewust meegaand in hun archaïsche ritme onder het ruitermonument van keizer Marcus Aurelius, op de plaats te marcheren, de lichamen naar links en rechts deinend als de dragers onder een baar. De doden gaan sneller dan de levenden. Menigten, en D’Annunzio weet dat, moet je laten golven.

Dit, Romeinen, dit, Italianen, dit, kameraden, is de vlag van dit moment. De verheven beeltenis van de voetsoldaat die er zijn hoofd op rustte, is erop afgebeeld. En het is de beeltenis van alle doden; immers allen die zijn gestorven voor het vaderland en in het vaderland lijken op elkaar… Luister nu. Neem de grootste stilte in acht… Opnieuw zweeft ze in het onbekende, de ziel van de natie, die in de hardheid van de eenzaamheid al haar discipline en al haar kracht gevonden heeft. We wachten zwijgend, maar rechtop… Opdat de verwachting gewijd en de concentratie wakker en de eed getrouw zal zijn, gericht op de boog van Aquileia, wil ik mijn vlag de rouwkleur geven zolang Fiume niet van ons is, zolang Dalmatië niet van ons is.

Iedere goede burger dient zijn vlag in stilte de rouwkleur te geven, zolang Fiume niet van ons is, zolang Dalmatië niet van ons is.

Gabriele d’Annunzio, Rome, 6 mei 1919

Wat er gebeurt, is zo enorm dat… ik wel op de muur zou kunnen rammen. Fusilleren, ze allemaal fusilleren: ik vind er geen beter woord voor.

Brief van Filippo Turati aan Anna Kuliscioff naar aanleiding van de d’annunziaanse demonstraties in Rome, mei 1919

Benito Mussolini

Milaan, half mei 1919

De hoed. Het is maar een simpele bolhoed die voor 40 lire gekocht is bij Borsalino in de Galleria en toch wordt zijn blik door dat zwartvilten hoofddeksel aangetrokken als ijzervijlsel door een magneet.

De slagen van de San Gottardo-toren vullen heel de kleine sjofele ruimte, die doortrokken is van de scherpe geuren van seks. De vrouw ligt languit op haar rug, haar dijen nog gespreid, afgemat en toch soeverein in haar schaamteloze naaktheid. De klok slaat de uren en de kwartieren. Hij kijkt weer naar de hoed.

Ze is al veertig, maar is nog altijd mooi. Haar grijsgroene ogen, haar koperblonde haar, haar weelderige hangborsten die gezoogd hebben. Gekleed is ze het meest elegante en verfijnde dat de portier van die gribus ooit het hotel heeft zien betreden op de uren dat de kost wordt verdiend. Maar nu is ze naakt, het is zes uur vijfenveertig – negen slagen van de San Gottardo-toren – en zij corrigeert hardop de rede die haar minnaar op 22 mei moet houden in het Teatro Verdi van Fiume.

Italië heeft een missie in het Middellandse Zeegebied en in het Oosten. Een blik op de kaart is genoeg om de axiomatische waarheid daarvan te zien. Even ver van de evenaar als van de poolcirkel beslaat Italië het midden van de Middellandse Zee, de belangrijkste binnenzee ter wereld. De vorm, de loop van de kusten, de juiste lijnen brengen het in een bevoorrechte positie waardoor Italië het overwicht zal houden in het Middellandse Zeegebied; en het is zeker dat het, als na tweeduizend jaar de Alpenmuur heroverd is, weer zal uitkijken op de zee vanwaar het altijd voorspoed en grandeur ontving. Afrika is zijn tweede oever. Je kunt zeggen dat deze mediterrane noodzaak het recht van veertig miljoen Italianen vertegenwoordigt om de vrije hand te hebben in de natuurlijke uitbreiding ervan. We moeten echter sterk zijn. Italiës uur heeft nog niet geslagen, maar moet wel komen. Binnen de interne orde dient Italië eerst zichzelf te veroveren. Dat is de taak van het fascisme. Een grootser keizerlijk lot. Een duizendjarige traditie roept Italië naar de kusten van het zwarte continent.

Zij knikt, ze houdt van het woord ‘overwicht’. Dan streept ze resoluut een paar uitdrukkingen weg en besluit dat hij Gabriele d’Annunzio moet ontmoeten. De lucht in de kamer raakt bedompt. Weer die hoed.

Margherita Sarfatti en Benito Mussolini hebben elkaar persoonlijk in februari negentienhonderddertien leren kennen, toen hij, net dertiger, tot hoofdredacteur van Avanti! was benoemd. Zij, die de kunstkritiek voor de socialistische krant deed, had haar ontslag aangeboden bij de nieuwe hoofdredacteur, zoals gebruikelijk bij iedere politieke wisseling. Van die eerste ontmoeting zouden haar zijn fanatieke gele ogen, de dierlijke energie, zijn magerte bijblijven. Hij had op haar de indruk gemaakt van een man die vecht om een deur gesloten te houden die tot elke prijs open wil. Maar ze had daarvoor al over hem gehoord. De eerste die het met haar over hem had gehad, was haar man geweest, Cesare Sarfatti, een eminent advocaat, een exponent van de reformistische stroom van het Milanese socialisme. Op 13 juli negentienhonderdtwaalf had Cesare aan zijn thuis gebleven vrouw een geestdriftig briefje geschreven vanuit Reggio Emilia, waar het congres van de Socialistische Partij net afgerond was: ‘Benito Mussolini. Onthoud die naam. Hij is de volgende man.’ En Margherita had hem onthouden.

In Reggio Emilia was de jonge, duistere afgevaardigde van de afdeling Forlì donker als een beul op de tribune verschenen, zwart jasje en dasje, bleek gezicht, sleetse kleren, benig lichaam, vergeestelijkte ogen, een baard van drie dagen, en hij had een nooit eerder gehoorde taal gesproken. Gebroken, dwingende, beukende zinnen, bijna steeds voorafgegaan door een overdreven ik, met tussendoor dreigende pauzes, onmiskenbare, strijdbare betekenissen, hysterische, gedenkwaardige uitspraken. Benito Mussolini, de duistere afgevaardigde van de provinciale afdeling Forlì, vaagde eeuwen van ronde, geleerde welsprekendheid in luttele minuten weg, gesticuleerde als een Chinees, mishandelde zijn breedgerande mazziniaanse hoed, vervloekte God vanaf de volkstribune. Het publiek was verdeeld: wie blind was of arrogant, had hem uitgelachen als een mafkikker, alle anderen waren gefascineerd en ontzet.

Het doelwit van zijn woede waren de oudere, deftige, goedmoedige notabelen van de reformistische vleugel. Het ging om het volgende: een metselaar uit Rome had een revolverschot gelost op de koning en zij hadden zich onder leiding van Leonida Bissolati, de grote bejaarde van het gematigde socialisme, bezondigd aan een bezoek aan de vorst door naar het paleis te gaan met een flaphoed op en strogele handschoenen aan. Toen had die Mussolini zijn mouwen opgestroopt en hen allemaal tegen de muur geduwd. Hij had hen vol in het gezicht geslagen. ‘Ik kan dat hovelingengedrag van u niet goedkeuren. Zeg op, Bussolati, hoe vaak bent u een metselaar die van de steiger is gevallen respect gaan betuigen? Hoe vaak een wagenmenner die door zijn eigen wagen is overreden? Nou? Wat is een aanslag op de koning anders dan een bedrijfsongeval?’ Applaus. ‘Voor een socialist is een aanslag iets voor de krant of de geschiedenis, al naargelang. De persoonlijke talenten van de koning staan buiten kijf. Voor ons is de koning iemand die zoals alle anderen onderhevig is aan de komische en tragische wonderlijkheden van het lot. Waarom zou je geëmotioneerd raken en huilen om de koning, alleen de koning? Als het gaat om het ongeval van een koning en dat van een arbeider, kan het eerste ons onverschillig laten. De koning is per definitie een nutteloze burger.’ Applaus. Hoera. Een triomf.

Aan het einde van de dag zullen Bissolati, Bonomi, Cabrini en Podrecca – de leiders van de gematigde vleugel – uit de partij worden gezet; Benito Mussolini, de wilde revolutionair uit de provincie, zal verheven worden tot zijn nieuwe idool; nog een paar maanden en Margherita, de aantrekkelijke dochter uit de Venetiaanse Joodse gegoede burgerij, die is opgegroeid in het Palazzo Bembo aan het Canal Grande, de vrouw van mr. Sarfatti en een hoogontwikkelde intellectuele voorvechtster van het socialisme, rentenierster met 40.000 lire per jaar, fijnzinnig kunstcritica, beschermster van Boccioni, begunstigster van de toekomstige kunstenaarsavant-gardes, zal zijn maîtresse worden.

Maar nu is het geen negentienhonderdtwaalf meer. Er zijn zeven jaar en een wereldoorlog voorbijgegaan. De socialisten hebben zelfs die Benito Mussolini uit de partij gezet, die er voor de oorlog de rijzende ster was, ze hebben de verrader die plotseling van het pacifistische front naar het interventionistische front is overgestapt gebrandmerkt als schurk, ze hebben hun jonge revolutionaire idool neergehaald, zoals hij met de oude reformistische patriarchen heeft gedaan. Na vier jaar constant door de orthodoxe socialisten tegengewerkte oorlog vierde de arbeidersklasse, die veteranen en interventionisten verafschuwt, op de eerste mei met grootse demonstraties de Dag van de Arbeid. De massa stroomde machtsdronken samen onder de rode vlaggen. De brand van Avanti!, die door de eerste fascisten was gesticht, lijkt de krant niet getroffen te hebben. In nog geen maand tijd haalden ze ruim een miljoen op voor de herbouw. Doch voor Mussolini zijn door die fik alle bruggen naar de oude kameraden verbrand. Iedere poging om een constituerende vergadering van de interventionistische groepen van links te vormen mislukte. En ook de Fasci di combattimento waren een aanfluiting. Een paar honderd aanhangers over heel Italië.

Op sommige avonden met kille mist moet hij over de Via Monte di Pietà op en neer lopen tot Marinelli of Pasella de deur van de afdeling komt opendoen. Trotski heeft in Rusland in een paar maanden tijd een reusachtig Rood Leger van socialistische arbeiders op de been gebracht en hij kan al weken geen verdedigingsploegen van de krant optrommelen. En dan de krant waarvan de oplage almaar terugloopt. Morgagni, de administrateur, wringt zich in allerlei bochten, maar kan soms niet eens het papier betalen. En verder is er de president van de Verenigde Staten van Amerika, die Italië op de vredesconferentie van Parijs blijft vernederen. En verder is er dat maffe wraakzuchtige wijf van een Ida Dalser, die publiekelijk met modder gooit. Ze heeft de zoon uit hun relatie zijn naam gegeven – Benito Albino – en nu heeft ze van Frassati, de hoofdredacteur van La Stampa in Turijn, 700 lire aangenomen om hem ervan te beschuldigen dat hij in negentienhonderdvijftien Il Popolo d’Italia heeft opgericht met het goud van de Fransen. En verder is er Bianca Ceccato, het ‘kleintje’, dat de verloofde wil spelen. Ze is als secretaresse bij de krant ontslagen en jammert dat ze haar uitmaken voor maintenee. Hij nam haar eerst mee naar gemeubileerde kamers in de Via Eustachi, maar nu wil ze romantische uitstapjes. Ze zijn naar het Comomeer geweest, in april zijn ze in Venetië geweest. Ze hebben als herinnering een kiekje gemaakt op de Piazza San Marco, met duiven op hun hoofd. De hotelportiers denken dat ze zijn dochter is. Ze is negentien. Een kindergezichtje onder het kanten kapje. Voor het slapengaan doet ze haar gebeden.

‘Je moet absoluut D’Annunzio ontmoeten.’

Margherita Sarfatti zegt dat il Vate een dierbare vriend van haar is, dat zij hem aan hem kan voorstellen. De beheersing van die vrouw vult de kamer: de dynamiek van de eeuw, de bohème van Parijs, de rijzende stad, de rijstveldwerkers in Novara die na zeventien dagen staken de achturige werkdag krijgen, Umberto Boccioni, de grootste schilder van zijn generatie, vrijwilliger in het nationale rijwielbataljon, die op drieëndertigjarige leeftijd sterft aan het front door een dom ongeluk. Dat liederlijke lichaam van die meesteres vrouw vat ze allemaal samen, de eeuw vibreert in haar borsten, haar buik, haar naakte, onbeschaamde dijen. Hij, Benito Mussolini uit Predappio, de zoon van Alessandro, stoot tegen die damesdijen als een gek geworden vlieg tegen de wand van een omgekeerd glas. Hij zou er met een paard in gaan. En dat is alles. Meer weet hij niet.

De geur in de kamer is inmiddels verschrikkelijk geworden. San Gottardo slaat zeven uur. Zeven volmaakte slagen.

Hij staat op, knoopt zijn das, laat dan zijn persoon in de hem aantrekkende magnetische stroom naar de bolhoed gaan. Nee, geen vrouw zal kunnen beweren dat ze bevredigd uit zijn intimiteit is getreden. Zodra hij hen heeft bezeten – op zich al pijlsnel – voelt hij de dringende behoefte om zijn hoed weer op te zetten.

Dhr. Benito Mussolini, zoon van wijlen Alessandro, geboren te Predappio op 29.7.1883, woonachtig te Milaan aan het Foro Bonaparte 38, revolutionair socialist, ingeschreven als lid, onderwijzer met bevoegdheid voor het middelbaar onderwijs, was eerste secretaris van de Raad van Arbeid van Cesena, Forlì en Ravenna, en vanaf 1912 hoofdredacteur van het blad Avanti! waarop hij een sterk suggestief, onverzettelijk stempel drukte. In oktober 1914 keerde hij zich tegen de lijn van de Italiaanse Socialistische Partij, die immers voorstander is van actieve neutraliteit van Italië in de landenoorlog tegen absolute neutraliteit was, en op de 20ste van genoemde maand trok hij zich terug uit de hoofdredactie van Avanti!

Op 15 november begon hij het blad Il Popolo d’Italia, waarin hij anders dan in Avanti! en met felle polemiek tegen genoemd blad en de voornaamste inspiratoren ervan, oorlogsdeelname van Italië steunde tegen het militarisme van de centrale keizerrijken.

Hierom werd hij door zijn socialistische kameraden beticht van morele en politieke onwaardigheid en werd tot zijn royement besloten…

Als maîtresse kreeg hij ook Ida Dalser uit Trente… Uit deze relatie werd in november 1915 een zoon geboren, die door Mussolini op 11 januari 1916 officieel werd erkend… Nadat zij door Mussolini was verlaten, maakte zij hem overal zwart en beweerde ze hem financieel te hebben bijgestaan, maar zonder verwijzing naar zijn politieke antecedenten… Tijdens haar internering in Caserta uitte ze tegenover een ambtenaar van dit Bureau (februari 1918) de beschuldiging dat Mussolini zich had verkwanseld aan Frankrijk en zijn land had verraden, en berichtte dienaangaande vernomen te hebben dat op 17 januari 1914 in Genève een gesprek had plaatsgehad tussen Mussolini en de voormalige Franse minister-president Caillaux, waarna de laatste aan Mussolini het bedrag van een miljoen lire zou hebben overgemaakt…

La Dalser is echter een zenuwpatiënte en een hysterica, vervuld van wraakzucht tegen Mussolini, en haar verklaringen zijn onbetrouwbaar.

Evenwel is uit onderzoek gebleken dat Benito Mussolini zich niet op de datum van la Dalser, maar op 13 november 1914 (let wel: twee dagen voor verschijning van het eerste nummer van Il Popolo d’Italia) in Genève bevond, om precies te zijn in Hotel d’Angleterre.

Rapport van de inspecteur-generaal voor de Openbare Veiligheid

Giovanni Gasti, juni 1919

Benito Mussolini, Cesare Rossi

Eind juni 1919

Voor het politieke vraagstuk willen wij: geen inschikkelijke buitenlandse politiek, hervorming van de kieswet, afschaffing van de senaat.

Voor het sociale vraagstuk willen wij: de achturige werkdag, het minimumloon, vakbondsvertegenwoordigingen in de bestuursraden, arbeidersbestuur in de industrieën, een invaliditeitsverzekering en een pensioen, verdeling van braakliggend land onder de boeren, een efficiënte hervorming van de bureaucratie, een door de overheid gefinancierde openbare school.

Voor het financiële vraagstuk willen wij: progressieve extra belasting op kapitaal, gedeeltelijke onteigening van alle vermogens, inbeslagname van vijfentachtig procent van de oorlogswinsten, inbeslagname van alle goederen van de religieuze congregaties.

Voor het militaire vraagstuk willen wij: het land onder de wapenen.

Het programma van de Fasci di combattimento wordt op 6 juni gepubliceerd in Il Popolo d’Italia, bijna drie maanden na de bijeenkomst aan de Piazza San Sepolcro, na eindeloze discussies en aanpassingen. Een hele pagina over zes kolommen in koeienletters. Afgezien van de revolutie is het bijna hetzelfde programma als dat van de revolutionaire socialisten, linkser dan de reformisten. Een programma dat door politieke uitvallers van het socialisme is uitgedacht om voormalige kameraden aan te trekken.

Maar Cesare Rossi denkt dat het niets uithaalt. Dat zegt hij niet openlijk, maar maakt hij wel duidelijk. Volgens hem, die het proletariaat goed kent, is het onmogelijk om de arbeiders en boeren los te maken van de leidende burgers van de socialistische partij – hoe ongeschikt en ongericht ook – zoals Mussolini nog denkt te kunnen doen. En Cesarino Rossi is misschien de enige politiek adviseur naar wie Mussolini luistert. Ook hij heeft een vierkante kaak, net als Benito, ronde ogen en diepe inhammen. Hij fronst vaak zijn dikke donkere wenkbrauwen die het voorhoofd bijna met de oren verbinden, en draagt een hoog snorretje onder een priemende neus.

Rossi is net als D’Annunzio geboren in Pescia, in de buurt van Pistoia, verloor zijn vader en was een strijdbare socialist, antimilitarist en van jongs af aan drukker, daarna heeft hij zijn functie bij de Socialistische Partij neergelegd, omdat zijn leiders zich in scholastieke beschouwingen verloren, en heeft hij met Alceste De Ambris de Italiaanse Vakbondunie opgericht, de revolutionaire vakbond van de directe actie; nadat hij net als Mussolini was overgestapt naar het interventionisme, heeft hij als gewoon soldaat in de oorlog gevochten en vanaf het front uitstekende verslagen geschreven; hij kan politiek bedrijven en een krant maken. Hij is de enige met wie Mussolini serieus rekening houdt.

Aan de anderen rond Il Popolo d’Italia heeft de stichter van het blad weinig, ze zijn briljant, maar geschift, of gezond en imbeciel, gevaarlijk of door en door onnozel. Michele Bianchi is, met al zijn politiek inzicht en intelligentie, een fanatiekeling die niet kan leven zonder wraak en zonder sigaret; Mario Giampaoli is een schurk die nog steeds vrouwen uitbuit in Porta Ticinese; Pasella heeft niet één idee en is daarom een uitstekend spreker, goed voor bijeenkomsten in de provincie; Arnaldo, zijn broer, is een onbetaalbare steun, een goed mens, een brave huisvader, een goede vriend, vadsig, oprecht, rustig, zachtaardig, runderblik. Rossi heeft daarentegen donkere wolvenogen. En Rossi vindt dat je niet om kunt keren.

Massa’s woedende socialisten blijven de fascistische openbare bijeenkomsten dwarsbomen en anderzijds blijven de Arditi de arbeidersleiders neersteken, als ze hun in handen vallen. Daar komt geen verandering meer in. Tussen hen en het verleden rijst een muur van haat, minachting en bloed.

Volgens Rossi kunnen ze ook met de volksrellen wegens de hoge voedselprijzen, die begin van de maand in heel Noord-Italië zijn uitgebroken, geen kant uit. De volkswoede is authentiek, spontaan, maar zonder politieke inhoud. De mensen hebben honger, dat is al. De inflatie rijst de pan uit, de miljoenen soldaten die na vier jaar oorlog zijn teruggekeerd van het front, hebben niets te eten. Hun was welvaart, grond toegezegd, en zulke beloften hebben gevolgen.

Tijdens hun middagbijeenkomsten blijft Rossi het belang van de opstanden bagatelliseren: die huisvrouwen die de groentekramen bestormen en blikjes ansjovis plunderen, dat is goedaardig, vrolijk volk, blij dat het van een mandfles wijn van twee lire kan genieten, volk dat vreedzaam huiswaarts keert en zich al verheugt op de blijdschap thuis. Die opstootjes waar de burgers zo van schrikken brengen niet de revolutie, alles verzandt in een bloedbad van flessen en kippen. Italië is overigens wel altijd het land geweest waar alle opstanden bij de bakkerskramen begonnen.

En dat weet Mussolini ook. Ook hij krijst in de krant ‘Laat de rijken dokken!’, hij hangt de volksmenner uit, roep op tot een ‘heilige volkswraak’, is solidair met het volk dat ‘opgestaan is tegen de uithongeraars’. Maar dan ziet ook hij dat de staking, de opstootjes alleen een besmettelijke ziekte, een chronische ijlkoorts zijn. Zonder noodzaak worden smederijen en akkers verlaten, verplegers verlaten zieken en doodgravers weigeren doden te begraven. De chaos is compleet, neemt toe, is onbestemd, maar is enkel chaos. Revolutie is heel andere koek en de socialistische leiders zijn niet bij machte om die spontane revolte naar de verovering van de macht te dirigeren. Dat hebben ze bewezen met de brand van Avanti!. De indruk die de verwoesting in het land wekte, was enorm. Maar de socialistische leiders hebben alleen een geldinzameling gehouden waarmee in luttele dagen het reuzebedrag van een miljoen lire werd opgehaald bij hun onmetelijke volk dat rond de gevallen vlag dromde, en toen spoorden ze die massa geestdriftige activisten aan om weer vreedzaam aan het werk te gaan. Die nietsnutten prediken geduld in afwachting van de fatale revolutionaire afrekening, die wel werd afgekondigd, maar steeds weer uitgesteld. Die ‘evangelische’ socialisten zullen nooit revolutie voeren, benadrukt Rossi. En op dat punt is Mussolini het met hem eens.

Maar Cesare Rossi er wel van overtuigd dat je een andere richting uit moet kijken. In Bologna hebben de landeigenaren zich verenigd in een federatie van grootgrondbezitters. Die kant uit, naar rechts moet je kijken. Rossi zegt het voortdurend tegen Mussolini. Het programma van San Sepolcro deugt niet, het moet herschreven worden. Weg met alle weemoed en de overblijfselen van hun linkse verleden. Je moet je eens en voor al afvragen: wie zijn we?

Maar daar zit Rossi ernaast. Als Rossi op dit terugkerende onderdeel in zijn redenering aanbelandt, luistert Mussolini meestal niet meer. Wie zijn we? Een verkeerde, zinloze, zelfs schadelijke vraag. Een overbodige vraag, door de overwaardering van het bewustzijn.

Wie zijn de fascisten? Wat zijn ze? Benito Mussolini, hun bedenker, vindt het een loze vraag. Ja, allicht… ze zijn iets nieuws… iets ongehoords… een tegenpartij. Dat is het… de fascisten vormen een tegenpartij! Ze bedrijven antipolitiek. Prima. Maar dan moet het zoeken naar identiteit hier ophouden. Het voornaamste is iets te zijn waardoor ze de verwikkelingen van coherentie, de ballast van principes kunnen vermijden. Theorieën en consequente ontwrichting laat Benito Mussolini graag aan de socialisten over.

Cesare Rossi heeft gelijk met zijn diagnose: de Fasci hebben geen idee van de toekomst, ze weten niet waar ze uitkomen. Cesarino vergist zich echter in zijn prognose: deze tekortkoming zal niet hun veroordeling, maar hun behoud betekenen. Je moet de werkelijkheid in grote lijnen nemen. Elk leven stond gelijk aan een ander leven, elk bloed aan ander bloed. De fascisten willen het boek van de werkelijkheid niet herschrijven, ze willen alleen hun plaats in de wereld opeisen. En die zullen ze krijgen. Het is alleen zaak om de groepshaat aan te wakkeren, de rancune op te kloppen. Dan zal er niets zijn uitgesloten. Er is geen links en geen rechts meer. In deze oorlogsschemer hoef je alleen bepaalde stemmingen te kweken. Verder niets. Voilà.

Het programma van San Sepolcro? Alleen maar een stuk papier, een ongemakkelijk woord vooraf. Ze hebben ons heel wat opzienbarende verzoeken gedaan, maar zij zijn wel de Fasci di combattimento en hun ware programma ligt helemaal in het woord ‘combattimento’, strijd. Zij kunnen en moeten zich daarom de luxe veroorloven om naar believen reactionair en revolutionair te zijn. Zij beloven niets en zullen hun belofte gestand doen.

Rossi heeft ongelijk dat hij het programma wil herschrijven en wil theoretiseren omtrent de ruk naar rechts. En Gabriele d’Annunzio heeft gelijk dat hij lak heeft aan programma’s: de nadruk moet helemaal op actie worden gelegd. Dat verleidt de jongeren die ‘op het leven af gaan’, zoals in het motto van D’Annunzio: actie. Het theoretisch vraagstuk van het politieke programma wordt opgelost door het uit te rukken als overwoekerend gras: de fascisten moeten enkel tot actie overgaan, tot iedere vorm van actie. Dan wordt alles eenvoudig. Op die momenten, als het denken zich ontlaadt in actie, wordt het innerlijk leven minimaal, vervalt het tot de simpelste overpeinzingen, verplaatst het zich van het centraal zenuwstelsel naar de buitenkant. Wat een opluchting…

Alleen achtergebleven op zijn kantoor, op een niet nader aangeduide dag in juni negentienhonderdnegentien, pakt Benito Mussolini pen en papier en schrijft aan Gabriele d’Annunzio:

‘Waarde D’Annunzio… Wanneer komt u naar Milaan? Of moet ik naar Venetië komen? Laat iets weten. Ik sta tot uw beschikking.’

Een paar dagen laten, op 23 juni, ontmoeten D’Annunzio en Mussolini elkaar voor de eerste maal persoonlijk. De dichter, die van Venetië naar Rome is gekomen, heeft zoals gewoonlijk zijn intrek genomen in het Grand Hotel. Diezelfde dag heeft hij een ontmoeting met de koning gehad. Alvorens naar het Quirinaal te gaan moest hij enkele geruchten ontzenuwen omtrent een samenzwering tegen de regering die hij zou hebben beraamd met Mussolini, met de leider van de nationalistische Federaties, met Peppino Garibaldi, de kleinzoon van de held Giuseppe Garibaldi, en met de hertog van Aosta, de neef van de koning. De loochening zal een van zijn beroemdste frasen blijven: ‘Mijn actie is zo duidelijk en zo zuiver dat ze niets vreest van vijanden noch vrienden, nu niet en nooit. Ik verstout mij, ik beraam niet.’

Tegelijkertijd komt il Vate in een interview in Idea Nazionale haastig met een subversieve verklaring: ‘Het nieuwe volksgeloof moet met alle mogelijke middelen prevaleren boven de politieke kaste die met alle mogelijke middelen aangetaste en verachte levensvormen tracht te verlengen. Als het sein voor de aanval moet worden gegeven, dan zal ik dat doen. En al het overige is verrotting.’ Binnen enkele uren begint het beeld van de politieke klasse als bevoorrechte, los van de samenleving staande kaste – even snel als eerder dat van de ‘verminkte overwinning’ – aan te slaan bij de ontevredenheid van het volk.

Mussolini heeft in de loop van de dag deelgenomen aan de eerste assemblee van de Romeinse Fascio, die op 15 mei is gevormd op initiatief van de futuristen Mario Carli en Enrico Rocca en van Giuseppe Bottai, een jonge Arditi-luitenant, een amateurdichter. Het bekende stel.

Vervolgens heeft Mussolini het eerste nationale congres van de Fasci bijgewoond, in het Capitool, en een commentaarverslag doorgebeld naar de krant. Het schijnt dat er bij de namen van Francesco Saverio Nitti, na de zoveelste crisis de nieuwe minister-president en opvolger van Vittorio Emanuele Orlando, en van Giovanni Giolitti, de oude staatsman die achter de schermen parlementair manipuleert, flink is gefloten. Sommigen beweren dat er ook bij de naam van Mussolini, de beschermer van de veteranen maar de verrader van de socialisten, zou zijn gefloten. Maar dit detail komt in het verslag van Il Popolo d’Italia niet voor.

Hoe het ook zij, het gesprek tussen Mussolini en D’Annunzio heeft ’s middags plaats in het Grand Hotel. Mussolini wordt vergezeld door de journalist Nino Daniele. De ontmoeting, die naar verluidt een uur heeft geduurd, bleef zonder getuigen. De enige die erbij was, was het spook van een vrouw: Margherita Sarfatti, die, al bewonderde ze hem immens en bleef ze zijn vriendin, vanaf negentienhonderdacht de hofmakerij van de dichter heeft afgewezen. Zij heeft voor de ontmoeting bemiddeld en Mussolini enthousiast gemaakt voor het plan voor een vliegtuigactie, zoals bedacht door de dichter, met wie hij zelf aan boord van een van de al in de oorlog bestuurde vliegtuigen van Rome naar Tokio zou gaan. Met haar passie voor de luchtvaart smeekt Margherita D’Annunzio, sinds het bericht rond ging zingen, mee te mogen. Ook Mussolini is, aangespoord door zijn maîtresse, sinds kort begonnen met vlieglessen om te wedijveren met D’Annunzio. Hij is nog maar een beginneling. Ook op dat gebied, de verovering van de lucht, kan hij niet tegen zijn rivaal op.

Niet alleen delen de twee deze spookervaringen, die van de levende en die van de lucht, ze schijnen het ook eens te zijn geworden over de noodzaak om Italië een regering van Fasci te geven en zich vierkant te verzetten tegen de grote staking die de socialisten van heel Europa uit solidariteit met de rode legers van Lenin hebben uitgeroepen. Die heeft al de bijnaam ‘topstaking’.

‘Een interessante man, die Mussolini,’ schijnt D’Annunzio te hebben opgemerkt, toen hij zich na het afscheid van de minnaar van zijn oude vriendin Margherita kon wijden aan zijn uitgelaten, aanbeden meute hazewindhonden.

Het probleem is helder. De natie Italië is als een grote familie. De geldkisten zijn leeg. Wie moet ze vullen? Wij? Wij die geen huizen, auto’s, banken, mijnen, landerijen, fabrieken, bankbiljetten bezitten? Wie kan, ‘moet’ betalen. Wie kan, moet vergoeden… Van tweeën een: of de gelukkige bezitters onteigenen zichzelf en dan komen er geen heftige crises, want wij als eersten gruwen van geweld onder mensen van hetzelfde ras die onder dezelfde lucht leven: of ze zullen blind, doof, gierig, cynisch zijn en dan dirigeren wij de massa’s zwarthemden naar die struikelblokken en halen ze neer. Voor iedereen komt het nu op offers aan. Wie geen bloed heeft gegeven, geve geld.

Benito Mussolini, Milaan, 9 juni 1919

Toespraak op de scholen van Corso di Porta Romana over de volksopstanden tegen de hoge voedselprijzen.

Eerste openbare bijeenkomst van de Fasci di combattimento

Gegeven de ontbrekende stabiliteit van hun programma is iedere overeenkomst met de Fasci di combattimento onmogelijk. Benito Mussolini is ook iemand die geen enkele garantie kan geven.

Mario Gibelli, prominent vertegenwoordiger van de republikeinen,

juni 1919

Ik ben er klaar voor. Wij zijn er klaar voor. De grootste strijd begint, en ik zeg u dat we onze vijftiende overwinning gaan behalen.

Brief van D’Annunzio aan Mussolini, 30 mei 1919

Benito Mussolini

19 juli 1919

Tien mijnbommen.

Cesare Rossi was zo woedend op de voormalige kameraden dat hij persoonlijk de explosieven is gaan halen uit een van de opslagplaatsen op het Centraal Station waar ze al verborgen liggen sinds voor de oorlog, toen ze moesten dienen voor sabotage tijdens een spoorwegstaking. En die schuilplaats kende Rossi, want destijds stond hij aan het hoofd van de gewelddadigste vleugel van hun vakbond. Nu, enkele jaren later, vol afschuw over de zoveelste staking van de socialisten, die voor de volgende dag was aangekondigd – ditmaal nota bene ‘topstaking’ gedoopt – heeft zelfs een redelijk man als Rossi het risico genomen om met een boezemvriend ’s nachts de losruimte in te kruipen waar een fascistische hoofdconducteur hem een voor een tien bommen heeft aangegeven en hij ze een voor een naar zijn handlanger heeft gedragen, die met een koffer op het stationsplein wachtte. Als ze hem hadden aangehouden, zou hij hebben gedaan alsof hij een reiziger was die geen geld voor een hotel had en door de onlusten zijn reis niet kon vervolgen. Een arme reiziger met tien bommen in zijn koffer. Zijn absurde plan wilde van de verwarring gebruikmaken om een bom te leggen bij het hoofdkantoor van Avanti! en de Raad van Arbeid.

Mussolini kon zijn chef-redacteur nog net tegenhouden. Toen hij Rossi de wreedheid voorhield van een plan dat geen rekening hield met onschuldige slachtoffers, wierp de ander tegen dat alle drukkers van Avanti! strijdbare socialisten zijn en dat de Raad van Arbeid alleen bezocht wordt door vijanden van het fascisme. De bommen zijn nog in het huis van de handlanger in de Via Durini, op een steenworp afstand van de krant.

Als zelfs iemand als Rossi een aanslag voorbereidt, is er geen redden meer aan. Ze koersen op het drama af. De verwachting dat de ‘topstaking’ van 20 juli een omwenteling zal veroorzaken, is zo sterk dat tien mijnbommen in een binnenstadappartement er plausibel door worden. Ziedaar het gevoel te leven op de rand van een nieuw tijdperk. Geen uitweg tussen de partijen. Tussen socialisten en fascisten – aldus Rossi – zouden er min of meer lange rustperioden kunnen zijn, maar uiteindelijk maken ze elkaar toch af.

Mussolini probeert het hoofd in alle gebeurtenissen boven water te houden. Het is zwalken tussen heimwee naar oude kameraden en behoefte aan nieuwe. Op 17 juli heeft het eerste congres van de Fasci van Midden- en Noord-Italië, in Milaan, tot het grootste verzet tegen de ‘topstaking’ besloten. Er waren niet meer dan zo’n twaalf steden vertegenwoordigd met een paar honderd leden, en toch besloten de fascisten voor het eerst tot de harde lijn, tegen de ‘rode’ oproerkraaiers, het ‘bastaardras dat Italië te schande maakt’ door het Rusland van Lenin als model te nemen in plaats van hun tegen de Oostenrijkers zegevierende vaderland.

Dit wat de beweging betreft, maar om te blijven drijven verwaarloost Mussolini de instituties niet: Michele Bianchi heeft op zijn bevel al een overeenkomst gesloten met de prefect van Milaan en hem de Fasci ter beschikking gesteld voor het handhaven van de openbare orde. De prefect heeft hem op de hoogte gebracht van een overweldigende noviteit: een vertrouwelijke circulaire van de regering bepaalt en stimuleert voor het eerst de samenwerking met de fascisten bij de ook gewelddadige onderdrukking van revolutiepogingen, mits ze zich willen laten leiden door de overheid. Om de opmars van de ‘rooien’ af te remmen zal de liberale staat dus optrekken met de fascisten, en dezen zullen zich voor het eerst vierkant tegen een massale staking keren.

Maar anderzijds is aan de vooravond van de ‘topstaking’ ook weer de mogelijkheid gelanceerd van een pre-electoraal samenwerkingscomité onder alle facties van het interventionisme van links, dat twee maanden geleden nog definitief schipbreuk leek te hebben geleden. De leiders van de socialistische factie die in negentienhonderdvijftien tegen de officiële partijlijn in vochten om Italië de oorlog in te krijgen, verenigen zich aan de vooravond van de ‘topstaking’ in de aula van het Beccaria-lyceum in Milaan. Alle politieke vluchtelingen van het officiële socialisme en de radicalen van patriottistisch links zijn aanwezig.

Mussolini spreekt als een van de eersten en houdt een behendige toespraak. Hij ziet een sociale, economische reorganisatie voor zich die de welvaart van de arbeiders centraal stelt, maar dan zonder invloed van het bolsjewisme. Even lijkt iedereen overtuigd en op één lijn. Stemmen gaan op dat men misschien, als oude verschillen en persoonlijke gevoelens worden overwonnen, gezamenlijk zou kunnen optreden bij de verkiezingen van november. Het schip lijkt dan volle zee te kiezen. Men kan wellicht hopen op een vredig varen langs de kust, waardoor er ook aan te leggen is bij een zetel in het parlement, ondanks de verklaringen tegen de ‘kaste’.

Het is echter lastig om het bij de kleine kustvaart te houden met de revolutie voor de deur. De ‘topstaking’, die officieel door de arbeidersorganisaties van heel Europa is afgekondigd, uit protest tegen de buitenlandse interventies in Rusland die de contrarevolutionaire troepen ondersteunen, wordt voorgesteld als een eenvoudige demonstratie, en toch lijkt de situatie te gaan uitlopen op een frontale botsing. Zelfs afgevaardigde D’Aragona, een gematigde socialist, verklaart: ‘De berichten van een poging tot revolutie en van bloedvergieten zouden ons niet moeten verbazen. De resultaten hoeven niet groot te zijn, maar een opstand is bijna onvermijdelijk.’ Zijnerzijds heeft de jonge Engelse minister van Oorlog en Luchtvaart hem vanuit Londen bijgevallen. Volgens Winston Churchill zouden de bolsjewieken ‘vijanden van de menselijke soort’ zijn die vanuit Moskou aan het hoofd staan van ‘een wereldcomplot om de beschaving omver te werpen’. De ‘Aziatische pest’ staat dus voor de deur. De tien mijnbommen blijven in een kolenkachel aan de Via Durini.

Als hij na de vergadering op het Beccaria-lyceum midden in de nacht terugkeert op de redactie, moet de hoofdredacteur van Il Popolo d’Italia om het prikkeldraad bij de ingang heen. Daar aan de zijkant doodt Albino Volpi de tijd door zijn pistool netjes te laden en te herladen. Overal hangt de geur van bloed.

We staan op een moment dat de autoriteiten het niet uitsluitend met de ambtenaren en de politie kunnen doen… In de steden met Fasci en knokploegen… zullen ze vaderlandslievend werk verrichten als ze willen meewerken aan de handhaving van de openbare orde en aan de onderdrukking van geweld en revolutiepogingen, door zich vrijwillig ter beschikking van de autoriteiten te stellen en uitsluitend hun leiding te aanvaarden.

Francesco Saverio Nitti, regeringsleider,

in een vertrouwelijke circulaire aan de prefecten, 14 juli 1919

Mattina meldt onderhoud te hebben gehad met autoriteiten, en tevoren Bianchi, de chef-redacteur van Il Popolo d’Italia, te hebben ontvangen omdat Mussolini in Rome was. Algehele overeenstemming tussen Bianchi en de prefect, mede door inbreng Mattina. Derhalve is aannemelijk dat de lokale Fasci di combattimento zich voor alle zekerheid ter beschikking van de overheid stellen.

Telegram aan de directeur-generaal voor de Openbare Veiligheid

vanuit de prefectuur van Milaan 15 juli

Dit proletariaat heeft een bloedbad nodig.

Benito Mussolini, bijeenkomst op het Beccaria-lyceum te Milaan,

19 juli 1919

Nicola Bombacci

Milaan, 20 juli 1919

RODE VLAG ZAL ZEGEVIEREN.

Zo kopt Avanti! op 19 juli negentienhonderdnegentien in de Turijnse editie. In koeienletters over zes kolommen. La Difesa, het orgaan van de Florentijnse socialisten, valt hem met drie uitroeptekens in één regel bij: ‘Proletariërs! Actie is ophanden, laat die doorslaggevend zijn! Laten we opstaan!’

In Rusland heeft de rode vlag in oktober negentienhonderdnegentien al gezegevierd. Nu wappert hij op minstens zestien oorlogsfronten, van Vilnius tot Samara tot Vladivostok, van de Baltische Zee tot de Wolga tot de Stille Zuidzee. En hij zal ook daar zegevieren, omdat Leo Trotski in nog geen jaar tijd een Rood Leger uit de grond heeft gestampt dat zelfs het idee van oorlog radicaal heeft veranderd. Geïnspireerd door een nieuwe relatie tussen de ruimte en de opstelling van de manschappen, voor een fluïde oorlog van planetaire bewegingen, van universele broederschappen die groot kunnen denken, in een wereldwijd theater. Zijn voorbeeld is al nagevolgd. In het voorjaar van ’19 heeft de rode vlag zelfs gezegevierd in Boedapest, waar de communistische arbeider Béla Kun de Hongaarse Radenrepubliek heeft gesticht. En ook in Milaan wappert op de ochtend van 20 juli negentienhonderdnegentien om 11.00 uur tegenover de Raad van Arbeid in de Via Manfredo Fanti, in de door de Humanitaire Sociëteit ter beschikking gestelde ruimten, een zee van rode vlaggen boven de menigte.

Claudio Treves, de geleerde, fijnbesnaarde leider van de reformistische groep heeft al het woord gevoerd, Giacinto Menotti Serrati, de krijgshaftige leider van de maximalisten, heeft al het woord gevoerd. Maar iedereen wacht op het moment dat Nicola Bombacci dat doet. De Franse Algemene Unie van de Arbeid heeft zich op het laatste moment teruggetrokken uit de ‘topstaking’, de Engelse trade unions hebben hetzelfde gedaan, de Italiaanse arbeiders zijn de Russische broeders als enigen blijven steunen. De sfeer is eerder feestelijk dan revolutionair, de arbeiders genieten van het duimen draaien, halverwege de ochtend een pijp roken, de patrouilles van lichte cavalleristen gaan somber de randwegen af zonder legers tegen te komen om mee te vechten. Dit alles doet er echter niet toe, want Nicolino Bombacci gaat het woord voeren. De arbeiders houden van hem, wachten op hem.

Zodra hij het podium bestijgt, daalt er een stilte over de menigte, een stilte vol respect, vol vaderliefde, de beschermende rust van slapende kinderen. Nicolino is broodmager, klein, vriendelijk – zijn fijne botten verdwijnen onder een donkere, grof linnen pij. Zijn etherische lichaam vindt een tegenwicht in de dikke, donkere, glanzende haardos en in de grote kastanjekleurige baard, die hem gewicht geven. Baard en haardos lijken steeds meer op te rukken, alsof ze zijn smalle gelaat, zijn uitstekende jukbeenderen, zijn engelblauwe ogen willen verslinden.

De rode vlaggen wapperen voor de zoon uit een eenvoudig boerengezin, geboren in Civitella di Romagna in een afgelegen provincie, een voormalig seminarist, gemankeerde priester, om gezondheidsredenen afgekeurd voor militaire dienst, daarna schoolmeester geworden, vakbondslid en ten slotte leider van de maximalistische groep die na de oorlog de Socialistische Partij heeft aangevoerd. Bombacci is aan de top gekomen door een evangelisch socialisme te prediken, altijd aan de kant van de armen, voor wie hij mede de bonden van de dagloners en de arbeiders heeft ingesteld, de vrouwenorganisaties in de katoenweverijen, waarbij hij zich altijd afkeerde van de salonintellectuelen – hij noemt ze ‘makers van ideeën voor wie ze niet heeft’ –, altijd fel de revolutie predikend. Zijn bijnaam luidt de ‘Lenin van de Romagna’, Mussolini noemde hem ten tijde van de gemeenschappelijke socialistische strijd de ‘Kaiser van Modena’, maar de bijnaam die is blijven hangen is die van de ‘Christus van de arbeiders’. Een Christus die net van het kruis is gehaald en door zijn moeder op schoot is genomen.

Als Nicolino met zijn trage, maar gloedvolle stem begint, dalen er over de zomer van Milaan noordelijke nevelsluiers neer:

‘De rode vlag heeft over Rusland gezegevierd.’

Dat zijn Bombacci’s eerste woorden. In hun eenvoud reiken ze een onaanvechtbare helderheid, een simpele constatering aan. Dan laat de spreker uit de natuurlijke conclusie ervan volgen:

‘Wij willen hier ook Rusland.’

De menigte barst uit in een opgelucht applaus. Dit is iets wat iedereen kan begrijpen.

Het vervolg van de bijeenkomst is tegelijkertijd apocalyptisch en troostend. Alsof het een al duizend keer voorgekomen, achter ons liggende ramp aankondigt. Een zoete catastrofe.

Op het oorlogssignaal – legt Nicolino op zijn geduldige onderwijzerstoon van de Humanitaire Sociëteit aan de stakende arbeiders uit – heeft de zesde kracht van Marx, de revolutie, haar intrede gedaan in het Oude Europa. Je mag dus hopen dat de oude wereld op instorten staat. De symptomen van uiteenvallen zijn overal. De tijd van het socialisme, de leer van vrijheid en integrale democratie kondigt zich aan. In Rusland is hij al, hij zal ook in Italië komen. De partijleiders vormen de voorhoede van de revolutie en de Algemene Arbeidsconfederatie hun leger. Tezamen zullen ze tot de aanval overgaan om de Bastille van de burgerij neer te halen.

Ziedaar. Simpel en kristalhelder. Meer hoeft er niet gezegd. De menigte stakers is verrukt. Opgewonden door het idee dat ze de komende twee weken de wereld moeten heruitvinden, maar ook ongerust, verschrikt, als een jongen bij zijn eerste bordeelbezoek. Wordt dit echt de eerste dag van het nieuwe leven? Is het oude al voorbij?

Maar dan, na een korte pauze om met een slokje water op verhaal te komen, voegt Bombacci eraan toe dat de staking van die 20 juli negentienhonderdnegentien een niet-revolutionair demonstratief karakter heeft. Het is de voorbereiding op, maar niet de uitvoering van de onteigenende staking. De revolutie is trouwens aanstaande. Een historische noodzaak. Die zal vanzelf de ontwikkeling van de economische en politieke omstandigheden brengen. Het is nog maar een kwestie van geduld.

De menigte ontspant zich, de zenuwen betijen, zoals na twee glaasjes grappa. De eindstrijd is niet voor vandaag, die is voor morgen. De uitgebuite ruggengraat van de arbeiders daar krijgt rust, de krommingen in de onderrug maken zich los. De woede van de arbeiders bedaart, want Bombacci heeft hun gelijk gegeven. De pijn wordt verzacht, de tijd is nog niet rijp.

Benito Mussolini

Strand van Senigallia, eind augustus 1919

‘Vliegen! Almaar hoger: in een kostelijke spanning van zenuwen, wilskracht, intelligentie, die alleen het kleine sterfelijke lichaam van de mens kan geven. Vliegen boven alle dienstdoende strijders van deze vreselijke continue loopgraaf die het dagelijks leven is.’ Dat schreef hij op 20 augustus om propaganda te maken voor de door Il Popolo d’Italia georganiseerde vliegersactie boven Mantua.

Maar al met al mag hij graag in het gloeiende zand op het strand van Senigallia zitten, met de benen wijd, de handen in de zij, zijn naakte lichaam onder de hete zon, zijn bekken naar voren gekanteld om de badgasten uit te dagen. Hij houdt van zwemmen en daarna voelen hoe in de mediterrane hitte het frisse water op zijn schedel verdampt. Alles vervliegt in die damp, de hitte is een omnivoor.

De ‘topstaking’ is op niets uitgelopen. Om twee redenen: de leiders ervan waren konijnen, Italië is een arm land. Het enige land van heel Europa dat in tweeduizend jaar geschiedenis misschien nooit een revolutie of een ware godsdienstoorlog heeft gekend. Een land waar nooit iets gebeurt en nooit iets standhoudt. En ondanks de onbezonnen afkondigingen van de socialistische leiders kan de revolutie niet verworden tot iets feestelijks of een ziekte, een sint-vitusdans of een uitbraak van epilepsie. Daar komt meer voor kijken. Je kunt armoede niet socialiseren.

En zo was de revolutie ook bij de zo lang verwachte ‘topstaking’ verdaagd sine die. Ga maar naar huis, kameraden, we hebben ons vergist, dit was niet de bedoelde dag. De Italiaanse socialisten hadden de aanval op het paleis van de macht weer uitgesteld. In Rusland was het in ’17 om de verovering van een winterpaleis gegaan. De bolsjewieken hadden de winterresidentie van de tsaren met een meter hoge bevroren sneeuwmuur eromheen in de looppas betreden om een eind te maken aan de dwingelandij. Maar in Italië heerste de zomer. Daarom werd alles wat had kunnen gebeuren daar altijd een komisch uitstel: ‘Volgende keer, kameraden, volgende keer.’

Neem Bombacci. Nicolino had zijn geluk te danken aan zijn Christusbaard en twee ogen in de kleur van Hollands aardewerk. Meer niet. Hij kende die ‘Christus van de arbeiders’ al zijn leven lang. Al sinds Bombacci in het begin van de eeuw schoolmeester was in Cadelbosco di Sopra, in de provincie Reggio Emilia, en de jonge Benito Mussolini in het naburige Gualtieri. Bijna twintig jaar terug hadden ze elkaar voor het eerst ontmoet, op een vergadering voor onderwijzers in Santa Vittoria. En sindsdien was hij nooit anders gaan denken over de revolutionaire fantasieën van zijn vriend: alleen het arme brein van een gemankeerde seminarist als Bombacci had zichzelf wijs kunnen maken dat de Russische revolutie te verplaatsen was naar de mediterrane kust. In plaats van een voor ons klimaat geschikte ‘Italiaanse revolutie’ te prediken en te bekokstoven, wilde die vage mafkees Italië het hemd van de Russische boer aantrekken. In wezen had hij met Nicolino Bombacci te doen en mocht hij hem wel. Hij zou geen vlieg kwaad doen.

Ook de Radenrepubliek Hongarije die Bombacci en zijn kameraden zo hadden bejubeld, was in luttele maanden ineengestort. In de Oekraïne was Denikin, de leider van het antirevolutionaire leger, met de Duitsers opgetrokken tegen de bolsjewieken en stond nu met zijn kozakken voor de poorten van Kiev. Het decreet waarmee de communisten nog maar een paar maanden eerder de grond onder de boeren hadden verdeeld, had de tsaristische generaal al afgeschaft.

Veel kabaal, veel doden voor niets. Een continue, vreselijke loopgraaf. Een nodeloos bloedbad. Dat was deze krankzinnige eeuw.

De hitte neemt toe. De mensen verlaten het ronde zeeterras op palen, de trots van het strand van Senigallia. Zo dadelijk zou zijn vrouw Rachele de kleine Edda laten roepen voor de lunch. Hij hield ook van haar. Ze was geboren toen hun avondeten uit brood en uien bestond. Hij noemde haar het kind van de armoede.

De ‘topstaking’ had ook een vruchteloos uitstapje voor de Fasci betekend. In de dagen van de onlusten waren ze bijna alleen tegen de socialistische massa in het strijdperk getreden. In Bologna was de afdeling die in april door Pietro Nenni was opgericht, begin augustus al verdwenen. Interne conflicten, ideologische discussies, hinderlagen en toen… allemaal naar zee. Daarom waren ze met dat kleine groepje tegen de ‘topstaking’ maar een poppenkast voor de zo geminachte burgers op touw gaan zetten. Die paar zielige fascisten hadden in afwachting van de revolutie alleen een stuk of wat trams kunnen laten rijden en met de door de vuilnisdienst afgedankte bezems enkele stoepen kunnen laten vegen. Zo is Italië: één grote komedie, altijd die komedie. Dat is hun lot: de komische afloop. Om die reden hadden ze geen lot. Komedie of tragedie. Bijna altijd tegelijk. Ernst nooit.

Ook het huzarenstukje van het vliegen was in die tegenstellingen blijven steken. De eerste actie van vliegpropaganda die op 2 augustus door Il Popolo d’Italia was georganiseerd om de politieke druk van de ketel te halen, was op een ramp uitgelopen. Bij de terugvlucht vanuit Venetië was het toestel, dat bestuurd werd door Luigi Ridolfi, een oorlogsgeweldenaar, in de buurt van Porta Palio in Verona neergestort, op 500 meter van het vliegveld vandaan. Zeventien doden.

Hij was doorgegaan met het organiseren van vliegacties om het moreel op te krikken. Op 8 augustus en toen op de 22ste. Bepaald geen grootse ondernemingen, zoals de vlucht van D’Annunzio van Rome naar Tokio. Nabije bestemmingen, regionale routes: Mantua, de meren bij de Alpen. De hoofdredacteur had de hele redactie aan boord gesleept. De slechte weersomstandigheden, de mankementen, het brandstoftekort hadden hen echter voor gek gezet. Drie dagen lang hadden ze van Brescia op en neer gemoeten naar het vliegveld van Ghedi. Ze hadden ook de lunch moeten betalen voor de onderofficiers die hen op een wagen vervoerden.

De tragedie, de komedie, de ophef. Die derde kon nooit ontbreken. De resultaten van het regeringsonderzoek naar de militaire ramp van Caporetto waren net gepubliceerd en ook jaren later, ook na de triomferende eindzege, hadden die documenten over de verantwoordelijkheid van het opperbevel van het leger de tegenstanders van de oorlog nieuw leven ingeblazen. En zo was alles weer van voren af aan begonnen, alsof de oorlog niet al sinds tijden was begonnen en afgelopen. Giacinto Menotti Serrati, de leider van de maximalistische socialisten die hem als jonge berooide emigrant een dak boven zijn hoofd en een baan had gegeven, kwam nu weer met de oude beschuldiging dat hij Il Popolo d’Italia had opgericht met geheime financiering uit Frankrijk. Hij had bij wijze van antwoord weer de oude insinuatie opgedolven dat Serrati een spion was. Ze waren overgegaan op beledigingen, er waren oude koeien uit de sloot gehaald, ze waren diep gezonken. Naïviteit, rancune, kwade trouw. Altijd weer die loopgraaf. Absurd, ononderbroken.

Nu is zijn lichaam compleet opgedroogd en begint hij te zweten. Het strand is uitgestorven.

Ook het verkiezingsbord van interventionistisch links voor de verkiezingen van aanstaande november was weer mislukt. De reden bleek banaal en hardvochtig, zoals altijd in die continue loopgraaf: de straatvrienden van links, dat vóór de oorlog was geweest, aanvaardden het bondgenootschap met de Fasci, maar wilden hem niet op de lijst. Op dit punt waren ze onverzettelijk geweest. Geen Mussolini.

Op het strand van Senigallia loopt het badseizoen ten einde. September begint. Niettemin houdt de hitte aan.

Aan het einde van deze eerste vredeszomer zijn de Fasci di combattimento iets van laag allooi geworden. Een paar honderd activisten, enkele tientallen afdelingen, geen politiek perspectief.

Gelukkig schijnt de zon vaak in Italië. Te vaak, de Russische revolutie kan hier niet komen.

Vliegen! Almaar hoger: in een kostelijke spanning van zenuwen, wilskracht, intelligentie die alleen het kleine sterfelijke lichaam van de mens kan geven.

Vliegen boven alle dienstdoende strijders van deze vreselijke continue loopgraaf die het dagelijks leven is.

Vliegen! Om de schoonheid van het vliegen, zoals de kunst om de kunst…

Vliegen! Vliegen omdat de eerste onverschrokkenheid van de mens die van Icarus was, die al stervend iets van glorie naar de hemel heeft meegenomen, en omdat Prometheus leerde dat het hart van de mens sterker kan zijn dan ieder vijandig lot.

Benito Mussolini,

Il Popolo d’Italia, 20 augustus 1919

Gabriele d’Annunzio

11 september 1919

Hij is van zijn koortsbed opgestaan en heeft het witte uniform met de opstaande kraag van de lansiers van Novara aangetrokken. Luitenant-kolonel. Geen burger is wegens oorlogsverdiensten ooit zo hoog in militaire rang gestegen. Hij is zesenvijftig jaar oud en houdt zich met moeite op de been.

Bij de aanlegsteiger van het ‘rode huisje’, op de hoek met het Canal Grande, wacht een overdekte motorboot. Het is het huis waar hij lang blind is geweest na het vliegtuigongeluk dat hem in de oorlog een oog heeft gekost. De ochtend gloort boven Venetië.

Het is laagtij. Als ze de lagune op varen, ademen ze de rotting in van de modder op de blootliggende bodem. De dag valt binnen door de havenmonden van het Lido, Portogruaro en Malamocco. Een streep blauw licht strekt zich onder de laaghangende wolken naar het oosten uit. Door het vocht van het stilstaande water op de zandbanken voelt hij zijn stijve knieën en de holle oogkas van zijn blinde oog pas goed. Zijn hele lichaam is een wrak. Vanuit Mestre gezien is Venetië een vis. Een schoongemaakte, gladgestreken vis.