NATHANS
ERFENIS

DICK VAN DEN HEUVEL

Copyright © 2012 Uitgeverij Plateau, Barneveld

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

ISBN 978 90 5804 077 0

NUR 330

Omslag: Wil Immink

Omslagfoto: Eljee

Conversie e-book: Alderlane Digital Publications

www.uitgeverijplateau.nl

1

Giurgiu, Roemenië, februari 1945

De oorlog kon niet ver zijn. Van het kanongebulder aan de oevers van de Donau restte hier niets dan wat dof gedreun. De kleine Yitzhak verdoofde het angstaanjagende geluid met zijn viool. De kleine vingers grepen virtuoos op de zwarte toets en de strijkstok slingerde zich langs de snaren zoals een balletdanser in Het Zwanenmeer over het toneel.

Daar zat hij, in de schaduw van een oude boom met groen bladerdek, de aren op de boerenakkers als zijn publiek. Een kind was hij nog maar, acht jaren oud. Het instrument had hij van zijn grootvader gekregen. Die had de linkerhand van het jochie onder de hals gelegd en de rechter vastgehouden, toen hij als peutertje voor het eerst speelde. Niemand had hem de viool hoeven leren, die zat – zo zei men – bij zijn geboorte al in zijn bloed. Yitzhak wás viool! In de zware jaren onder generaal Ion Antonescu had het kleine dorpje Giurgiu gelachen en gehuild om de muziek van de kleine Yitzhak. Zijn viool was een compleet circus: een clown, als er getroost moest worden, een trapezewerker vol salto mortale’s, de spreekstalmeester op momenten van moedeloosheid. En soms liet Yitzhak de mensen huilen, omdat in zijn muziek doorklonk hoe de Joden hier geleden hadden en nog steeds aan het lijden waren. Van al die politiek had de kleine muzikant nauwelijks weet, behalve dat hij inmiddels wist wat angst was, en geweld, dood, verderf, verdriet. Op zulke momenten brachten de lange zuivere tonen van zijn snaren enige verlichting. Soms wilde Yitzhak geen publiek. Dan nam hij zijn viool en liep een eindje het dorp uit.

‘Trebuie doar sa?’ zei zijn moeder. ‘Pas je wel op?’

‘Hij loopt in de heuvels geen gevaar,’ wist zijn grootmoeder, met de lieve tandeloze glimlach en het perkamenten gezicht. ‘Dar du-te acum!’

Het was waar. De heuvels rondom Giurgiu waren zonder gevaar. De laatste resten van Duits verzet hielden zich op aan de rivieroevers van de Donau. Niet dat er nog sprake was van enig gevecht De berichten dat het met de nazi’s gedaan was, hadden ook Roemenië al bereikt. Het was nog maar een kwestie van dagen, misschien een paar weken, totdat het afgelopen was met Hitler en zijn bende. Yitzhak wist niet meer dan ‘er komt vrede’ en hij hoefde ook niet meer te weten. Vrede was in zijn besef een eindeloze lente, zonder herfst en winter. Altijd bloesem aan alle takken, zonneschijn tot laat in de avond, de warmte op je gezicht en muziek zonder dat gedreun. En misschien kwam iedereen wel weer terug: ooms en tantes, een paar neefjes en een nicht, de familie uit Boekarest. Van de stad wist hij niets, al moest hij er eens geweest zijn. Tenminste, dat zei zijn grootvader. Maar het was te lang geleden en hij was te jong geweest om er iets van op te slaan in zijn geheugen. In Boekarest hadden de Joden het veel zwaarder gehad dan hier, in Giurgiu. Getreiterd werden ze hier en Yitzhak wist dat een paar dorpelingen waren doodgeschoten dat had hij gehoord, niet gezien. Zijn jonge ogen en oren werden zo veel mogelijk dicht gehouden voor de verschrikkingen van de IJzeren Garde van Horia Sima. Dat doen degenen die je liefhebben. Die slaan een hand voor je gezicht, zodat je niet ziet hoe verschrikkelijk de wereld is. Niemand kon hem trouwens uitleggen wat dit voor een oorlog was, hoewel grootvader het had geprobeerd.

‘De oorlog van de laatste slechte mensen,’ had de oude man gezegd. ‘Ultima oameni rai.’ Het was een oorlog van de duivel tegen God, van goed tegen slecht, van gruwelijkheden tegenover trotse rechtvaardigheid. De jonge Yitzhak had er helemaal niets van begrepen. Hij had schreeuwende soldaten gezien in Giurgiu en hij begreep hun woede niet. Hoe kon je boos worden op brave boeren die niets anders wilden dan graan verbouwen op de heuvels van hun land, en luisteren naar een jochie op een viool? Hoe kon je woedend worden op onschuld? ‘Als je acht bent, hoef je dat niet te begrijpen. Als je tachtig bent, begrijp je het ook niet,’ zei grootvader.

Soms wilde Yitzhak niet onder de mensen zijn, hoe aardig ze ook waren en hoe ontroerd ze ook reageerden op zijn muziek. Het was een te zware last voor zijn kleine schouders om hun verdriet te moeten wegpoetsen met zijn viool. Dan wilde hij alleen zijn met de boom, de akkers en het groen. Die huilden niet en hadden geen weet van welke oorlog dan ook. Hier, in de heuvels klonk zijn instrument het mooist. Hij sloot graag zijn ogen om te vergeten dat het zijn eigen handen waren op de snaren en aan de stok. Zo kon hij luisteren naar zijn eigen muziek. Want het was niet hij die de viool bespeelde. De viool bespeelde hem.

‘Mensch, sie sind noch nur ein hundert Meter hinter uns.’

Yitzhak kon er geen woord van verstaan. Het moest Duits zijn. Een paar woorden kwamen hem bekend voor. Hij opende zijn ogen en keek naar de plek waar het geluid vandaan kwam. Daar, vanaf de heuvels. De kleine jongen keek om zich heen. Het glooiende landschap bood nauwelijks enige beschutting. Hoewel, achter de boom misschien.

Hij pakte zijn viool en ging plat op zijn buik liggen, achter de stam. Duitsers, inderdaad. Twee stuks, in uniform. Ze schreeuwden tegen elkaar. En op de achtergrond hoorde hij het ronken en brommen als bij een voertuig. Net een vrachtwagen, alleen zwaarder.

‘Ik kan niet meer,’ zei de tweede Duitser. Ze hadden de heuvel beklommen en de achterste stond rechtop, naar adem te happen. Zijn ooit zo trotse nazi-uniform was gedegradeerd tot een bebloede voddenbaal. Zijn been leek aan flarden geschoten, maar toch hinkte hij er nog op. Hij hijgde als een stuk aangeschoten wild dat zich tot op het laatst verzette. Er stroomde bloed uit een open wond. Het was donker, bijna zwart. Zijn kompaan kwam teruggelopen, ondersteunde hem en probeerde hem mee te krijgen.

‘Kom, man. We moeten verder.’

‘Het gaat niet.’

‘Het moet. We hebben geen keus.’

Yitzhak zag hun wanhoop en hun angst. Het was een vreemd gezicht, want hun uniformen herkende hij. Zulke soldaten waren met hun geschreeuw af en toe in Giurgiu geweest. Dan schoten ze, dan blèrden ze wat. Dan wilden ze vreten en zuipen. Dan weerklonk dat hatelijke gelach en zetten ze iemand tegen de muur. En dan laadden ze hun geweren door, om uiteindelijk niet eens te schieten, maar te genieten van de angst die ze de mensen wisten aan te jagen.

Op dit moment waren ze geen schim van de bruten zoals Yitzhak hen kende. Twee schijtebroeken waren het – ‘Lasilor fricos!’ Het was raadzaam om niet gezien te worden, wist Yitzhak. Tegelijk kon hij zijn ogen niet van het tafereel afhouden.

Oorlog. Hij wist wat het was, maar ook weer niet. Nu zag hij het met eigen ogen: soldaten in groene uniformen, bang als konijnen, bloedend als vers geslachte beesten. Zo had hij wel eens een ree gezien, in de schuur van zijn grootvader, met de emmer eronder om het bloed op te vangen voor worst. Van mensen kende hij het bloeden niet. Niet op deze manier. Ja, een vinger waar een kus op moest, een knie voor wat verband. Maar deze wonden waren te groot voor het oog van een kind. En toch moest hij kijken en luisteren, al begreep hij al die woede en pijn niet.

Het grommen werd harder en vooral gemener. Het kwam nog van over de heuvel, maar het geluid werd steeds sterker. Er kwam een vreemde buis over de heuveltop en Yitzhak zei zachtjes tegen zichzelf: ‘Wat is dat nou?’ Daarna volgde alles waaraan de buis was bevestigd. Zo’n vreemd voertuig had hij nog nooit gezien. Een vrachtwagen was het beslist niet. Wielen had hij niet. Of wel, maar er liepen banden overheen. Je kon ook niet zien wie het ding bestuurde. Wel zat bovenin blijkbaar iemand met een machinegeweer. Dit moest een tank zijn! Een Russische tank. Hij had erover gehoord, maar ze in de buurt van Giurgiu nog nooit gezien. Dit was er dus een. Een grommend insect van enorme afmetingen, met niet veel vriendelijkheid in het metalen lijf. En deze militaire tor zat achter die twee Duitsers aan, zoveel was wel duidelijk.

De soldaat achter het machinegeweer hoefde nauwelijks te richten. Hij schoot en trof de soldaat die was teruggelopen om zijn maat te helpen. De kogels lieten diens lichaam in de lucht trillen. Yitzhak keek ernaar alsof het een kunststukje betrof. Het verwonderde hem meer dan dat het hem angst inboezemde. Hij zag hoe het uniform met kleine plofjes aan stukken werd gereten. De Duitser was dood, nog voordat hij de grond raakte. De ander keek even naar het levenloze lichaam en besefte dat hem niet veel tijd meer gegund was. Hij wierp zijn wapen weg en probeerde zich uit de voeten te maken. Het ging nauwelijks met dat gewonde been. Op dat moment bleef hij met zijn voet achter een tak haken. In elke andere situatie zou hij zich binnen een seconde weer hebben losgekregen. Ditmaal voelde de tak als een berenval waaruit geen ontsnappen meer mogelijk was. Hij trok voor zover hij nog kon en zag, terwijl het warme lichaamsvocht in stralen langs zijn benen liep, dat de tank hem naderde.

‘Krijgsgevangene! Ik ben een krijgsgevangene. Luister dan toch. Mijn wapen ligt daar. Ik geef me over. Zeg dan wat!’

Er werd niets gezegd. Helemaal niets. Niet omdat de Rus hem niet hoorde, maar alleen omdat hij niet naar hem wilde luisteren. Yitzhak vergat het gevaar en kwam achter de boom vandaan om naar dit schouwspel vol angst en pijn te kijken.

Jongetje met viool in zijn hand, en strijkstok in de andere, met open mond naast een boom, kijkend naar een wereld die hij tot nu toe nooit gezien had.

De Duitser kreeg hem in de gaten. Keek naar het jongetje en begon veinzend te smeken.

‘Hé, jij daar. Klim ’s op de tank. Je spreekt toch wel Duits? Liebe Jüdlein. Zeg dat ik me overgeef.’

De tank hield even op met brommen en stond stil op enkele meters afstand van de soldaat met zijn voet, vast in de tak. Die schudde met het zere been om los te komen, maar dat lukte niet. Hij schreeuwde Yitzhak alle vloekwoorden over Joden toe die hij binnen een paar jaar militaire dienst had weten te verzamelen.

De kleine violist keek alleen maar. Ook naar de man in de tank met het machinegeweer, die geen enkele emotie tentoonspreidde en alleen maar naar zijn slachtoffer keek. Toen bromde de tank en kwam het gevaarte op gang. Het ging recht – en volstrekt emotieloos – op de Duitser af die geen woorden meer had, alleen nog maar kon schreeuwen. De tank hield nu ook geen vaart meer in. De rupsbanden werden nog wat gericht en na een paar tellen was de ijzeren tor daar. Yitzhak hoorde botten breken. En geschreeuw, dat hoorde hij ook. Alles bij elkaar duurde het niet lang. Na een paar seconden was het leven van de Duitser voorbij en moest er van zijn lichaam niet veel meer over zijn dan een geplette vleesprak.

Yitzhaks maag draaide zich om en hij kotste. Hij werd duizelig, pakte de viool over in de hand waarin hij ook de strijkstok hield en moest zijn vrije hand tegen de stam van de boom zetten om niet te vallen. Hij zakte door zijn knieën, om vervolgens te huilen – hartstochtelijk en hemeltergend. Het grommen hield op, en uit de tank klom niet alleen de schutter, maar ook een andere Russische soldaat. Ze lachten luid en ze sprongen van de tank af, om daarna nog even te kijken naar de gevolgen van hun monsterlijke daad.

‘Hé Jood, wou je hem helpen? Het is een Duitser.’ Yitzhak keek vol afschuw naar de tank. Hij voelde aan zijn wangen en merkte dat ze nat waren van warme tranen. ‘En jou krijgen we ook nog wel,’ zei de Rus dreigend. Hij pakte een geweer en richtte dat op de kleine jongen. Yitzhak wist dat de ‘bevrijder’ niet zou aarzelen een kogel door hem heen te jagen en volgde zijn eerste impuls. Hij rende weg. Hij hoorde hoe zijn viool geraakt werd, en hij hoopte maar dat het instrument er geen weet van zou hebben. Daarna suisde nog een kogel vlak langs zijn oor maar hij was ervan overtuigd dat hij dit zou overleven. Hij rende en hij rende, terug naar Giurgiu aan de oevers van de Donau. Hij hoorde hoe de kanonnen luider klonken, en toch wist hij dat hij de veiligheid tegemoet rende. Hij leefde, en de oorlog was nog niet voorbij.