Twee keer bidden voor het slapengaan

Gebaseerd op een waargebeurde familiegeschiedenis
uit de Amsterdamse oorlogsjaren

Nadine Wojakovski

Copyright © 2018 Uitgeverij Plateau, Hilversum

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een databank, of doorgegeven in welke vorm dan ook – elektronisch, mechanisch, gekopieerd, gescand of op enige andere wijze – behalve voor korte citaten in recensies of artikelen, zonder de voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

ISBN 9789058041524

NUR 302, 337

Vertaling: Ton van Mourik

Vormgeving binnenwerk: Scriptura

Omslagontwerp: Wil Immink

Foto’s: archief Nadine Wojakovski

Oorspronkelijke titel: Two Prayers Before Bedtime

Copyright © 2014 by Nadine Wojakovski.

Published by Fabular Publishing.

Voor pa & ma, Oded, Nathalie, Nicky, Alex,
Miriam & Jackie

Ter ere van Aad en Fie Versnel en het Nederlandse verzet

Ter nagedachtenis aan de 1.500.000 kinderen die tijdens de Holocaust werden vermoord en die de zon nooit meer zagen opkomen

Ter herinnering aan mijn schoonvader Gideon Wojakowski (15 december 1929-20 juli 2014) die het merendeel van zijn Poolse familie tijdens de Holocaust verloor

Hoe diep liefde zit, blijkt steevast op het moment
van het afscheid.

– Kahlil Gibran

Van de auteur

Ik had liever niet willen debuteren met een roman over zoveel lijden en verdriet. Aan de andere kant wist ik dat als ik ooit een verhaal zou vertellen, dit het eerste zou worden.

Ongeveer elf jaar geleden vertelde mijn oudtante me een fascinerend oorlogsverhaal over mijn moeder en grootmoeder. Ik had het nog nooit gehoord. En op hetzelfde moment kwam de titel voor dit boek al in me op.

Kort erna schreef ik de eerste alinea, maar daar bleef het bij. Mijn kinderen waren jong en ik besefte dat ik er in emotioneel opzicht niet klaar voor was om deze pijnlijke familiegeschiedenis uit die duistere periode beter te onderzoeken. Op de een of andere manier was ik in de zomer van 2013 wel zover. De voorbereidingen brachten me van Londen naar Amsterdam, en daarna naar Antwerpen. Stap voor stap kwam ik achter het gedetailleerde oorlogsverleden van Amsterdam en achter dat van mijn eigen familie.

Twee keer bidden voor het slapengaan is gebaseerd op het waargebeurde levensverhaal van mijn grootmoeder Cilli Bitterman. Het vertelt hoe zij en haar echtgenoot Eugen, hun dochtertje Renate (mijn moeder) en hun zoontje Arthur tijdens de Tweede Wereldoorlog in Amsterdam lieten onderduiken. Het vertelt ook over de heldhaftige inzet van Aad en Fie Versnel, die hun leven op het spel zetten om een Joods kind in het door de nazi’s bezette Nederland verborgen te houden. Dat is de reden waarom ik dit boek aan hen, en aan het Nederlandse verzet, opdraag.

De namen van de familie Bitterman en de familie Versnel zijn in het boek veranderd. Omdat tijdens het schrijfproces nog veel puzzelstukjes van hun persoonlijke verhalen ontbraken, moesten allerlei details rond de werkelijke gebeurtenissen ingevuld worden. Daarom leek het me niet passend om overal echte namen te gebruiken (behalve die van Cilli’s dochter Renate, die er toestemming voor verleende).

Veel belevenissen tijdens de onderduik zijn in het boek geromantiseerd, net zoals de namen en personages van leden van het Nederlandse verzet. Desondanks is alles wat ik heb geschreven gebaseerd op waargebeurde verhalen. De gebeurtenissen hebben werkelijk plaatsgevonden en de personages hebben werkelijk bestaan. Verder heb ik geput uit talloze andere openbare bronnen, waardoor ik soms relevante details in het verhaal kon inbedden.

De familie Bitterman heet in het boek ‘Bierman’. Het gezin bestaat uit de ouders Cilla en Edmund, en hun kinderen Anton en Renate. Aad en Fie Versnel worden in dit boek Arnold en Valerie Gestel genoemd.

Ik koester waardevolle herinneringen aan mijn grootouders en had het geluk dat mijn grootvader nog op mijn bruiloft was, een maand voordat hij overleed. Als ik terugkijk op het zware leven dat mijn opa en oma hebben geleid, kan ik alleen maar ontzag hebben voor hun positieve instelling na de oorlog, ondanks alles wat ze hadden doorgemaakt.

Naarmate ik steeds meer ontdekte hoe levens door oorlog verwoest raken, begon ik mijn eigen dagelijkse leven nog meer te waarderen. Je kinderen welterusten zeggen, familie, vrienden en kennissen gedag zeggen, een bed hebben, onbezorgd op straat lopen, in een restaurant zitten, een glas water drinken… Dit soort ogenschijnlijk kleine geneugten zijn voor mij niet langer vanzelfsprekend.

Na de verschijning van de eerste druk van de Engelse versie van dit boek, leidde een verrassende wending tot deze Nederlandse, bovendien herziene uitgave, die eens te meer de nagedachtenis aan Aad en Fie Versnel levend houdt (zie ook het krantenartikel achterin).

Nadine Wojakovski, 2018

1
Amsterdam, donderdag 17 september 1942

Cilla verschool haar gezicht zo goed mogelijk achter de kraag van haar regenjas, zodat geen van de andere wandelaars op deze late namiddag haar tranen zou zien. Verblind door verdriet bleef ze even staan bij de uitgang van het park. Terwijl ze houvast zocht bij de spijlen van het toegangshek, veegde ze met haar zakdoek de tranen van haar wangen. In de verte zag ze haar dochtertje steeds kleiner worden, als een wegdrijvend rozenblaadje op een rivier, tot ze volledig uit het zicht verdween.

Het was haar zwaar te moede. Ze merkte dat ze hijgde, dat haar handen beefden. Ze sloeg dubbel en moest overgeven. Nadat Cilla haar mond had afgeveegd, kokhalsde ze opnieuw en begon weer te huilen. Ze liet zich op de grond zakken en sloeg haar handen om haar knieën, de blikken van onverschillige voorbijgangers negerend.

Voor het laatst wierp Cilla een blik op het park. Bij de grote natuurstenen fontein, waar ze Renate nog maar een paar minuten geleden had laten gaan, lag iets pluizigs op de grond. Ze kneep haar ogen samen om het beter te kunnen zien. Op het grind lag de teddybeer die Renate bij haar geboorte van haar grootvader had gekregen. Cilla hees zich op aan het hek, wankelde erheen en raapte de speelgoedknuffel op. Ze bracht hem naar haar gezicht, snoof de vertrouwde geur op en kneep erin. De pijnlijke echo van de laatste woorden van haar dochtertje klonk nog steeds in haar oren.

‘Blijf, mama. Mama, blijf! Mama! Ma… ma!’

2
Woensdag 16 september 1942

Cilla zat met het gezicht in haar schoot, ineengedoken op de bank. Haar man Edmund staarde door het raam.

Het uitzicht vanuit de woning op de tweede verdieping was een plaatje. De stralende middagzon, die tussen de bladeren van de imposante, weelderige iepen in de nette straat door viel, tekende lichte plekken op de stoep. De serene schoonheid van de dag leek te spotten met de angst en huiver bij de mensen die zich op de stoep voort haastten, met gebogen hoofd en opgestoken kraag, in een poging zo min mogelijk op te vallen in een grote stad. De angst en alertheid die buiten heersten, waren als een onzichtbaar gas doorgedrongen tot in de kleinste hoeken van de gezellige woonkamer van de familie Bierman.

Hun fraaie, keurige woonkamer was ooit vol leven geweest. Aan de speeltafel bij het raam hadden vrienden een kaartje gelegd en domino gespeeld. De boekenplanken werden bevolkt door sidoerim1, een choemasj2, boeken over kunst, cultuur en romans. Ernaast bevond zich een vitrinekast met glimmend zilveren voorwerpen. Op de middelste schap stond een stel bewerkte kandelaars, naast een kleiner, eenvoudiger paar. De grootste kandelaars waren een huwelijksgeschenk van Cilla’s schoonmoeder geweest. Elke vrijdagavond werden twee kaarsen aangestoken om de sabbat in te luiden. Cilla had er echter een paar aan toegevoegd, een voor elk van haar kinderen die bovendien met naam en toenaam genoemd werden bij de wekelijkse zegen.

‘Yesimcha Elokim3…’

De kamer bezat een houten vloer, een zwart marmeren schouw en witte kroonlijsten langs het plafond. Het was een klassiek, stijlvol interieur. De familie Bierman leidde een comfortabel bestaan. Niet overdadig of protserig, maar wel met gevoel voor schoonheid. Ze waren huiselijk en gelukkig. Maar hoewel het niet zo lang geleden was, leek het al een eeuwigheid sinds familie en vrienden in deze ooit zo bruisende ruimte met elkaar hadden gelachen, gepraat en gespeeld.

Hun twee kinderen wachtten aarzelend bij de deur, tot ze ten slotte de woonkamer in stormden. Renate, nog maar een peuter, klom bij haar moeder op schoot. De vijfjarige Anton kroop tegen zijn moeder aan en trok haar arm om zich heen. Cilla’s gezicht was vlekkerig, haar ogen waren rood en haar lange, donkere haren zaten in de war. Haar knappe, verfijnde trekken waren niet langer zichtbaar. Haar sprekende glimlach had plaatsgemaakt voor een uitdrukking van wanhopig verdriet.

‘Wat is er, mama?’ vroeg Anton.

‘Niets, lieverd. Niets,’ antwoordde ze, terwijl ze snifte en de tranen uit haar ogen veegde.

De jongen begreep dat hij niet moest aandringen.

Edmund stond op en kwam naast Anton op de bank zitten. Hij nam de hand van zijn zoon in de ene, en die van zijn dochter in de andere hand.

Een eindeloze minuut lang sprak niemand een woord. De stilte was oorverdovender dan ooit. Een gevoel van naderend onheil hing in de kamer.

Het was hun laatste avond samen, in de bovenwoning aan de Plantage Parklaan. Morgen zouden Cilla en Edmund afscheid nemen van de kleine Renate, in de hoop dat anderen goed voor haar zouden zorgen. Maar wat belangrijker was, dat ze de oorlog zou overleven.

Het was een onmogelijke afweging waartoe ze gedwongen waren. Toen ze onder tranen het besluit hadden genomen, hadden ze geprobeerd troost te putten uit het verhaal van Moshe4 uit de Tenach5. Zijn ouders hadden voor een vergelijkbaar dilemma gestaan. Alles was beter dan je kind in de klauwen van meedogenloze Jodenvervolgers te laten vallen. Achteraf gezien was Moshe bovendien op een wonderbaarlijke manier beschermd gebleven. Hij had later zelfs een hoofdrol gespeeld bij de Exodus, de uittocht die ze elk jaar met Pesach zo intens vierden. Welke taak zou er voor Renate en Anton in het verschiet kunnen liggen?

Rond bedtijd bracht Cilla haar jongste langzamer dan anders naar de slaapkamer die de kinderen met elkaar deelden. Anton mocht iets langer opblijven.

Maak er een bijzondere ervaring van, zei ze in gedachten tegen zichzelf. En hou je verdriet voor je. Ze wilde van elk moment samen genieten. Een kostbare herinnering maken, die ze op zware momenten kon koesteren.

Cilla speelde wat met Renate en vertelde daarna een paar lievelingsverhaaltjes uit haar hoofd. Toen het tijd werd om te gaan slapen, probeerde ze met Renate langzaam het joodse Shema6 op te zeggen als avondgebed.

‘She-ma Israël… Probeer eens, Renate. Kan je dat?’

‘Shm… a…’

‘She-ma,’ verbeterde Cilla.

Ze besefte heel goed dat de woorden te moeilijk waren voor het kleine meisje. Maar toch hoopte ze dat de echo van de heilige woorden van dit belangrijkste joodse gebed in haar onderbewustzijn zou blijven hangen.

‘Shm-a… ma-ma…’

Cilla glimlachte.

‘Goed zo. Mama zal het nog een paar keer voordoen. Luister maar: Shema Israël, HaShem Elokeinu, HaShem echad.’7

Ze herhaalde de woorden een paar keer om de herkenning van de klanken te vergroten.

‘We spreken dit gebed elke avond uit, lieverd,’ vervolgde ze daarna zacht. ‘Dus vergeet het nooit.’

Ze stopte haar dochtertje in, gaf haar een langere kus dan anders op het voorhoofd en zei dat ze voor altijd van haar hield.

‘Moge HaShem8 nu en altijd voor je zorgen, lieve schat,’ fluisterde ze met een brok in haar keel.

Cilla deed de deur behoedzaam achter zich dicht en bleef met gesloten ogen met haar rug tegen de deurpost staan.

Kon het maar voor altijd vandaag blijven.

1 Meervoud van ‘siddoer’, een Joods gebedenboek.

2 De eerste vijf boeken van Mozes.

3 ‘Moge G’d je doen zijn als Efraïm en Manasse’ (jongens)… ‘als Sara, Rebekka, Rachel en Lea’ (meisjes).

4 Mozes.

5 De eerste vijf boeken van Mozes (en van het Oude Testament).

6 Joodse geloofsbelijdenis.

7 ‘Hoor Israël, de Eeuwige is onze G’d, de Eeuwige is één’ (hier fonetisch weergegeven).

8 Uit ontzag wordt Gods naam nooit volledig uitgesproken en uitgeschreven. Vaak vervangen door HaShem (‘De Naam’).

3
Donderdag 17 september 1942

Midden juli bereikte de Jodenvervolging in Amsterdam een hoogtepunt. Het tempo van de razzia’s9 werd opgeschroefd. Duitse soldaten sloten straten af, braken met geweren en herdershonden door voordeuren en dreven zo veel mogelijk Joden bij elkaar. De razzia’s konden zonder aankondiging op ieder moment en elke plek plaatsvinden.

Het was thuis niet veilig en op straat niet veilig. Overal waren de nazi’s gespitst op het oppakken van Joden. In een poging om de aantallen te vergroten, boden ze elke Nederlander die een Jood aangaf zeven gulden vijftig. Het leven van een Jood kende nu een waarde: het weekloon van een ongeschoolde arbeider.

Iedereen die werd gepakt, werd als een stuk vee in een vrachtwagen gedreven. De eindbestemming was een concentratiekamp. De namen van die kampen zouden later berucht worden: Auschwitz, Birkenau, Bergen-Belsen, Sobibor, Theresienstadt en vele anderen.

De enige manier om aan dit vreselijke lot te ontkomen, was door onder te duiken. Het was voor het gezin het veiligst om voor elk van de kinderen een apart schuiladres te zoeken. Voor Renate zou dat het makkelijkst gaan, gezien haar leeftijd van anderhalf jaar. Inderdaad werd voor haar als eerste een plek gevonden. Iemand uit het verzet, een vrouw met de schuilnaam ‘Lotte’, meldde Cilla dat haar collega ‘Helga’ haar in het Wertheimpark zou ontmoeten, aan de overkant van de straat waar de familie Bierman woonde.

Lotte behoorde tot een besloten netwerk van gedreven studenten die zich niet konden verenigen met de wrede behandeling van de Joden. Zij regelden een onderduikadres, valse persoonsbewijzen en gestolen voedselbonnen voor de kinderen.

Lottes collega Helga woonde in een studentenhuis pal tegenover het hoofdkwartier van de Gestapo. Op de avond van een grote razzia had ze vrachtwagens, blaffende honden en hysterisch geschreeuw en gehuil gehoord. Toen ze uit het raam had gekeken, had ze gezien hoe Joodse mannen, vrouwen en kinderen nog in hun pyjama’s uit huis waren gesleept. Ze werden geschopt en geslagen voordat ze in de vrachtwagens gedwongen werden. Helga was verbijsterd. Toen iemand haar later vroeg of ze bij het verzet wilde, hoefde ze geen seconde na te denken.

De zon scheen door het raam van de kinderkamer. Cilla borstelde Renates donkere haar met lange halen. Renate brabbelde honderduit, opgewonden als ze was over het komende uitstapje met haar moeder. Als Cilla de klok op dat moment had kunnen stilzetten, was ze de gelukkigste mens van de hele wereld geweest. Kon ik de toekomst maar de toekomst laten, dacht ze. En voor altijd met mijn kleine meisje in deze kamer blijven.

Ze onderdrukte de gedachte en ging verder met de voorbereidingen. Ze trok Renates haar naar achteren en strikte er een mooi roze lint om. Haar dochter zag er prachtig uit, met die kleine krullen en haar fleurige zomerjurkje. Cilla staarde naar haar, zoals het meisje op dat kleine stoeltje zat, en nam elk detail in zich op. Ze plukte een paar haren uit de borstel, snoof de geur ervan op, drukte ze tegen haar lippen en wikkelde ze in een papiertje dat ze in haar zak liet glijden.

In de woonkamer omhelsde Edmund een paar minuten later zijn enige dochter. Hij hield haar dicht tegen zich aan, zodat ze zijn tranen niet kon zien. Hij zette zijn beslagen ronde bril af en wreef in zijn ogen. Cilla staarde onafgebroken naar de zilveren kandelaars. Ze zei niets. Er viel ook niets te zeggen. Ze boog zich voorover en pakte de kleine tas met persoonlijke spulletjes die haar dochter mocht meenemen. Er zat een haarborstel, tandenborstel, pyjama, wat eenvoudige kleertjes en haar lievelingspop Kitty bij. De tas zelf oogde zo onopvallend mogelijk. Een buitenstaander kon misschien spullen voor een logeerpartijtje vermoeden, maar beslist niet voor langer.

Renate stapte parmantig de voordeur uit, met in de ene hand haar geliefde teddybeer en in de andere een flesje warme melk. Vol verwachting klauterde ze in het wandelwagentje. Cilla liet haar ogen ondertussen onderzoekend door de straat glijden. Ze wist dat er op dit tijdstip geen Duitse patrouilles waren, maar moest er beducht op blijven. En ze moest opschieten, want ze droeg ditmaal een jas zonder de verplichte gele Jodenster. Als ze vlug was, kon ze met drie minuten in het park zijn. Ze wurmde de wandelwagen van het afstapje en ging op pad.

Andere keren had ze er een hekel aan dat ze het gezicht van haar dochtertje niet kon zien tijdens het wandelen. Vandaag was het een zegen.

Ze stak de Plantage Parklaan over voor de laatste honderd meter naar het Wertheimpark. Zenuwachtig wierp ze een blik in de verte, nog steeds bang om aangehouden te worden. Ze bevond zich immers zonder ster en persoonsbewijs op straat. Daar stonden hoge straffen op. Het hart klopte haar in de keel.

Wat een gotspe dat uitgerekend dit park, waar Cilla ontelbare keren vrolijk met haar kinderen had gespeeld, uitgekozen was als plek om elkaar te laten gaan. Het park was vernoemd naar Abraham Carl Wertheim, een gerespecteerd Nederlands-Joodse bankier, filantroop en politicus uit de vorige eeuw. Zomaar een van de vele Joden die had meegeholpen om Amsterdam te maken tot de geweldige en prachtige stad die zij was geworden. Wat een tragedie dat dit park nu verboden was voor Joden, door de zoveelste anti-Joodse maatregel van de bezetter.

Bij het toegangshek speurde ze naar haar contact. Verderop, bij de grote fontein, zag ze een jonge vrouw met een blauwe jurk en een gele tas. Naast haar stond een man van ongeveer dezelfde leeftijd. Cilla, nog steeds op haar hoede, liep er argwanend heen. Ze wachtte wijselijk tot de vrouw haar als eerste aansprak.

‘Cilla?’

‘Ja. En jij bent?’

‘Helga. En dit is mijn vriend Otto.’

‘Dat was me niet verteld,’ reageerde Cilla achterdochtig.

‘We vonden het logischer als hij meekwam,’ verklaarde Helga. ‘Ik ben blond en hij heeft zwart haar. Samen zien we eruit alsof we heel goed de ouders van het meisje – van Renate, bedoel ik – kunnen zijn.’

Cilla’s stem brak. ’Waar brengen jullie haar heen?’

‘Ze gaat naar een fijn gezin buiten Amsterdam. We gaan er meteen naartoe.’

‘Vertel alsjeblieft meer.’

‘Je kent de regels.’

Cilla drong aan. ‘Alsjeblieft. Al is het alleen maar een naam.’

‘We mogen geen namen en adressen verstrekken,’ antwoordde Helga resoluut, maar begripvol. ‘Die mensen zetten hun leven op het spel, mevrouw Bierman. We moeten hen zo goed mogelijk beschermen.’

‘Hoe weet ik dan… of mijn kindje echt veilig is?’ vroeg Cilla, met een snik in haar stem.

Helga keek Cilla aan en pakte haar zacht bij de arm. ‘Ik begrijp je pijn. Geloof me. Maar je dochter is veilig bij haar nieuwe gezin. Er zal goed voor haar gezorgd worden.’

Haar nieuwe gezin! Cilla voelde de woorden in haar hart schroeien. Zij, de echte moeder, droeg haar dochter nu over aan een andere ‘moeder’, die haar meisje op haar beurt zou overdragen aan een derde ‘moeder’ – en dat allemaal op één dag. Hoe moest haar dochter dat verwerken? Cilla had zo naar dit kindje verlangd. Ze hield zoveel van Renate. En nu was ze gedwongen haar als een postpakketje af te geven. Ze voelde haar maag in zich omdraaien.

‘Hoe kan jij nou weten hoe zeer het doet?!’ bracht Cilla bitter uit.

‘Je hebt gelijk. Dat kan ik ook niet. Maar ik kan wel met je meevoelen. Dat is de reden waarom we jullie helpen.’

‘Ik weet het. Het spijt me. Het kost ons alleen zoveel moeite.’ Cilla keek ook even naar Otto. ‘We zijn jullie dankbaar.’

Helga keek gespannen om zich heen. Ze zag een ander stel het park in komen. De twee duwden een wandelwagentje voor zich uit. Een jongetje van een jaar of vijf huppelde ernaast. ‘We moeten gaan voordat iemand ons samen ziet.’

Cilla bukte zich en kuste Renate op haar mond. Het meisje keek op en brabbelde: ‘Mama pelen?’

‘Nee, lieverd. Daar hebben we nu geen tijd voor. Mama moet weg. Maar tante Helga past op je.’

Renate leek verward. Het meisje keek onzeker naar de onbekende vrouw. ‘Nee. Wil mama.’

En ik wil jou ook, schat, dacht Cilla. Maar dat kan niet. Mag niet. Niet nu. Als ik je binnenkort weer terug heb, zal ik je nooit meer alleen laten. Nooit meer. Dan ben je voor altijd weer mijn prinsesje.

Haar stem haperde. ‘Tante Helga is een vriendin van mama. Zij zorgt wel voor je.’

Ze vermande zich, om zo kalm mogelijk te vervolgen: ‘Mama, papa en Anton zullen altijd van je houden. Onthoud je dat? Ik hou van je. Wij houden van je.’

Toen draaide Cilla zich om en liep weg.

Renate begon te huilen. Eerst zacht, maar al snel met een aanhoudend, hartverscheurend gebrul.

‘Blijf, mama. Mama, blijf! Mama! Ma… ma!’

9 Gerichte klein- of grootschalige patrouilles, invallen en huiszoekingen om Joden op te pakken.

4
September 1935

Cilla Schiff was op 23 september 1912 geboren in Košice, in Tsjecho-Slowakije. Ze was een nakomeling van een van de medeoprichters van de chassidische beweging, een Joods-orthodoxe geestelijke stroming, die in de achttiende eeuw was gesticht door rabbi Elimelech Weisblum uit het Poolse Lizhensk. Hoewel haar rechtstreekse familie niet chassidisch was, waren ze strikt orthodox. Ze omarmden de geldende joodse gebruiken binnen hun omvangrijke, hechte gemeenschap. Haar moeder Miriam stierf toen Cilla nog heel jong was. Om haar vader te ontlasten, nam ze als enig kind de taak van huisvrouw op zich. Ze vervulde die rol met verve en werd een ervaren kok en bakker. Tegen de tijd dat ze achttien werd, hertrouwde haar vader met Maria Weinberger. Het gezin verhuisde naar Amsterdam om daar een nieuw leven te beginnen.

Edmund Bierman was een paar jaar eerder geboren. Op 28 januari 1910, eveneens in Košice. Maar hij was met zijn ouders verhuisd naar Spišské Podhradie, een dorpje ruim 80 kilometer verderop. In 1935, toen hij net 25 was geworden, kreeg Edmund een goede baan aangeboden bij zijn oom Pinkas, een bonthandelaar in Amsterdam. Edmund kende de branche een beetje. Zijn vader Shaul ruilde eieren voor konijnenvellen. Hij kon deze opwindende buitenkans onmogelijk laten schieten.

Hoewel het leven in Tsjecho-Slowakije draaglijk was, voelden Joden zich altijd bedreigd door de permanente onderstroom van antisemitisme. Naar Amsterdam verhuizen, betekende de mogelijkheid van een nieuwe start. Het hele bestel in Nederland was gebaseerd op vrijheid van godsdienst en oefende grote aantrekkingskracht uit op joden die in andere landen vanwege hun geloof werden onderdrukt.

In de jaren dertig van de vorige eeuw zochten duizenden Joden uit Duitsland een goed heenkomen in Nederland, met name in Amsterdam. Zo probeerden zij te ontkomen aan de groeiende vervolging in Duitsland, waar het nazibewind steeds meer anti-Joodse wetten invoerde. Joden voelden zich veilig en werden geaccepteerd in die prachtige, met grachten doorsneden stad. Hij ademde verlichting uit, hier in het meest westelijke deel van Europa, vlakbij Engeland aan de overkant van het Kanaal.

Op een prachtige sabbatsdag in mei werden Edmund en Cilla buiten hun synagoge aan elkaar voorgesteld. Het feit dat ze allebei uit Košice kwamen en beiden Hongaars en Jiddisch spraken, schiep onmiddellijk een band. Ze sjmoesden10 op het zonovergoten binnenplein in het Jiddisch met elkaar. Edmund werd niet alleen aangetrokken door het knappe uiterlijk van deze fijngebouwde vrouw met donker haar. Ze was intelligent, en sprak ingetogen en charmant. Op dezelfde manier vond Cilla hem, naast smaakvol gekleed en knap, charmant, intelligent en ambitieus. Toen Edmund haar na een korte verkeringstijd ten huwelijk vroeg, stemde ze meteen toe.

In september 1935 trouwden ze in aanwezigheid van familie en enkele intieme vrienden, in de synagoge aan de Rapenburgerstraat in Amsterdam. Verwachtingsvol begonnen ze aan hun nieuwe leven. Terwijl Edmund zich concentreerde op zijn nieuwe werk, waar hij alles over de handel, bewerking en verkoop van bont leerde, rustte op Cilla de taak om een huis voor hen te vinden.

Het was midden september en prachtig weer. De jonge echtgenote ploegde met haar fiets door de bruisende stad. Ze reed over de drukke grachten en bruggen, door goedbezochte parken en langs volle restaurants. Ze genoot van de karakteristieke grachtenpanden. De mensen leken allemaal op weg ergens naartoe. Hun optimisme was inspirerend. Cilla zette nog een tandje bij en was opgetogen over haar nieuwe leven.

Cilla was gebrand op een goede ligging van hun nieuwe thuis. Het moest bij voorkeur op loopafstand van de synagoge zijn, aangezien orthodoxe joden niet mochten reizen op de sabbat. Tegelijk moest het in de buurt van het huis van haar vader zijn. Op aanraden van Edmunds oom en tante nam ze een kijkje in de Plantagebuurt. Dit was een van de nieuwere wijken waar veel Amsterdamse Joden zich al sinds 1900 vestigden. Het was een mooi, rustig stadsdeel met een groeiende Joodse gemeenschap en veel synagoges. Ook had de buurt het voordeel van nogal wat aantrekkelijke voorzieningen, waaronder een dierentuin, een Hortus Botanicus, een theater, parken en restaurants.