Omslag

Titelpagina

Colofon

Copyright © 2020 Uitgeverij Plateau, Amersfoort

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een databank, of doorgegeven in welke vorm dan ook – elektronisch, mechanisch, gekopieerd, gescand of op enige andere wijze – behalve voor korte citaten in recensies of artikelen, zonder de voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

ISBN 978 90 5804 177 7

ISBN e-book 978 90 5804 179 1

NUR 740

Vormgeving: Studio Mol

www.hetgroenenormaal.nl

Opdracht

In herinnering aan Martine Vonk (1974-2019)

Vooraf:
Kostbaar geschenk

De coronacrisis heeft een enorme impact op ons samenleven. In de allereerste plaats bij de miljoenen (!) mensen die ziek geworden zijn en die een geliefde hebben verloren. Wat een pijn en verdriet! Maar de crisis raakt ook de mensen die niet ziek geworden zijn, alleen al in de afstand die we van elkaar moeten houden. Ook de economische gevolgen zijn enorm.

De crisis geeft ook veel te denken. We beseffen pijnlijk dat mensen meer dan individuen zijn. We zijn aan elkaar gegeven om samen te leven. De crisis stelt ook indringende vragen bij onze omgang met de natuur. Tijdens de piek van de crisis was de lucht schoner dan ooit, haalden we met gemak de vereiste reductie van CO2-uitstoot en was er geen fileprobleem.

Terecht vraagt het manifest voor Het Groene Normaal aandacht voor dit laatste aspect van de coronacrisis. Het roept op om samen op te staan voor een duurzame wereld.

Deze oproep ondersteun ik van harte. De natuur is namelijk niet ons bezit, maar een geschenk van de Schepper. De christelijke traditie spreekt over de natuur als schepping. Als geschenk van de Schepper is ze ons toevertrouwd om haar te bewerken en te bewaren. We hebben hierbij de opdracht om waar mogelijk de natuur beter na te laten aan onze kinderen en kleinkinderen dan hoe wij haar toevertrouwd kregen. De coronacrisis laat ons zien dat dit mogelijk is, maar niet zomaar lukt. Het vraagt om daadwerkelijke omkeer, om bekering. Om afscheid van een denk- en leefwijze die gericht is op wat de natuur mij materieel en economisch oplevert. De natuur is een godsgeschenk, ze is schepping. Ze is ons toevertrouwd om van te genieten, om te bewerken en als kostbaar geschenk door te geven.

Het manifest roept heel concreet hiertoe op. En terecht: een kostbaar geschenk vraagt immers om zorgvuldige omgang.

René de Reuver

Scriba Protestantse Kerk in Nederland

Vooraf:
De aarde als ons aller huis

Paus Franciscus publiceerde in 2015 zijn encycliek Laudato Si’. In deze rondzendbrief schetst de paus de visie van de Rooms Katholieke Kerk op de goede en rechtvaardige samenleving. Het gaat om de inzet voor een cultuur van het leven. Niet alleen pleit de paus voor de bescherming van het ongeboren en aftakelende leven, ook pleit hij hartstochtelijk voor een globale sociale gerechtigheid en het beschermen van onze aarde als ons gemeenschappelijk huis.

Alle mensen, van welke levensovertuiging ook, staan voor de grote opdracht om de aarde zo schoon en veilig mogelijk door te geven aan de generaties na ons. Paus Franciscus pleit voor een bundeling van de spirituele kracht van katholieken, andere christenen, andersgelovigen en alle mensen van goede wil. Gezamenlijk kunnen wij de uitdaging aan om de waardigheid van alle mensen recht te doen en de aarde als Gods schepping goed te beheren.

In dit boek komen christenen aan het woord die de daad bij het woord willen voegen. Door de coronacrisis ontstaan ook nieuwe kansen. Een Engels spreekwoord luidt: Never waste a good crisis. Juist de huidige crisis kan hopelijk leiden tot een verduurzaming van onze productie- en consumptiesystemen.

Ik hoop dat de lezer van deze studie inspiratie krijgt om ook zelf goede keuzes te maken en een bijdrage te leveren aan een verantwoorde omgang met onze aarde als ons aller huis. Zo kunnen wij tekens oprichten van het Koninkrijk van vrede, recht en gerechtigheid dat God zelf zal voltooien.

Mgr. Gerard de Korte
bisschop van ‘s-Hertogenbosch

Inleiding

Corona overkwam ons met een snelheid die niemand had zien aankomen.

Terwijl de eerste Nederlandse patiënt op 27 februari 2020 positief werd getest op het virus, gingen velen nog op skivakantie naar de Alpen. Niemand kon vermoeden hoe ons leven in korte tijd zou veranderen. Slechts enkele weken later hield premier Rutte zijn even unieke als indrukwekkende nationale toespraak: Het moment waarop bij de miljoenen kijkende Nederlanders pas echt doordrong welke impact corona in korte tijd op ons leven zou krijgen.

Medio 2020 zijn de maatregelen in hoog tempo afgebouwd, al weet niemand hoe de nabije toekomst eruit zal zien. Dooft het virus uit? Krijgen we snel een werkend vaccin? Of komt er juist een tweede golf? We kunnen er alleen maar naar gissen, maar wat we nu wel kunnen doen is stilstaan bij de lessen die we uit de coronacrisis kunnen leren. Want naast dat corona verdriet en zorgen meebracht, legde de uitbraak van het virus ook weeffouten in onze samenleving bloot. We wisten al dat onze manier van leven de aarde onherstelbare schade aanrichtte, maar corona heeft dit versneld en versterkt aan het licht gebracht.

Laten we als christenen massaal aanhaken bij de wave van duurzaamheid die al langer is ingezet.

Deze oproep lees je in het manifest Het Groene Normaal, dat ook in dit boek opgenomen is. De oproep is door een brede groep christenen en christelijke organisaties ondertekend. Op de website www.hetgroenenormaal.nl kun je het manifest lezen, ondertekenen en vind je handreikingen en informatie van deelnemende organisaties.

Misschien komen na het lezen van het manifest vragen bij je naar boven. Is dit niet het zoveelste activistische manifest? Zijn dit de nieuwe groene geboden die je moet volgen, omdat je er anders niet bij hoort? Begint een beter milieu wel echt bij jezelf? Daarom lees je na het manifest negen prikkelende en inspirerende gesprekken met bekende, christelijke duurzaamheidspioniers die ons meenemen in hun eigen zoektocht. Het zijn persoonlijke interviews waarin onder andere bovenstaande vragen aan de orde komen, maar waarin ook praktische tips worden gegeven om in je eigen leven (nog verder) te werken aan een duurzame en eerlijke toekomst. Ook de drie bijbelstudies achterin zullen hierbij van pas komen.

Het idee van een wave van duurzaamheid is geleend van de schrijver Jonathan Safran Foer (Het klimaat zijn wij). Het is een inspirerend en positief beeld om met elkaar anders te gaan leven. Een wave begint vaak spontaan en heeft slechts twee elementen nodig om te kunnen ontstaan:

• een kleine groep starters, pioniers, die – terwijl iedereen zit – enthousiast opstaan met hun handen in de lucht;

• een nog altijd kleine, maar wel grotere groep mensen die besluiten om mee te gaan doen.

Is een wave eenmaal op gang, dan is deze niet meer te stoppen. Weinig mensen weerstaan een wave. Ondanks dat Nederland seculariseert, zijn nog altijd miljoenen Nederlanders christen. Wanneer we als christenen massaal aanhaken bij de wave van duurzaamheid die al langer is ingezet, zullen we een aanstekelijk verschil gaan maken.

Een van de starters was Martine Vonk (1974-2019), misschien wel dé christelijke, duurzame pionier van Nederland. Haar naam werd in de gesprekken en interviews vaak genoemd. Een interview met haar man Klaas-Hemke van Meekeren vormt de epiloog van dit boek.

Alfred Slomp

Alfred Slomp geeft sinds 2015 samen met Arjan Schoonhoven de workshop ‘God in de supermarkt’ over duurzaam boodschappen doen (www.godindesupermarkt.nl). In 2019 verscheen zijn boek SuperWaar: je volgende stap in duurzaam boodschappen doen (www.superwaar.nu).

Proloog: Manifest voor Het Groene Normaal

Samen opstaan voor een duurzame wereld

Er is een tijd om te huilen en een tijd om te lachen. Een tijd om te omhelzen en een tijd om af te weren, zegt de Prediker. Deze woorden blijken in de coronacrisis verrassend actueel te zijn. De uitbraak van het virus heeft onze samenleving geraakt op een manier die we niet voor mogelijk hadden gehouden.

Tijdens het uitbreken van de coronacrisis kwam er veel op ons af: zieken, stervenden, overvolle IC’s, quarantainestress en financiële zorgen, het gemiste contact en de ontwrichting van vele levens. Maar het was ook een tijd om stil te staan bij onze manier van leven en de plek die wij als christenen in de samenleving innemen. Inmiddels ligt het begin van de crisis achter ons en zakken die herinneringen weer weg. Dat is jammer, want de coronacrisis liet ons een aantal dingen zien die we zouden moeten onthouden. Uiteraard kan dat over een paar maanden weer anders zijn, dan zouden we midden in een volgende golf van besmettingen kunnen zitten. Dan krijgen we weer een tijd van afstand en reflectie, die we kunnen benutten.

Laten we die momenten niet negeren, maar ons bezinnen op onze manier van leven, nadenken over vernieuwing en dankbaar leven vanuit verwondering, in verbondenheid met de natuur om ons heen. Want ligt er niet voor christenen, levend vanuit de liefde van God voor Zijn schepping en schepselen, een opdracht om groener en socialer te gaan leven? ‘De toekomst heeft een naam,’ aldus Paus Franciscus en wij kunnen laten zien wat die naam is: ‘Hoop.’

BEZINNING OP ONZE MANIER VAN LEVEN

Corona legt de weeffouten in onze samenleving bloot.

Deskundigen waarschuwden al veel langer voor een doorgeschoten globalisering, maar het coronavirus liet zien dat dat echt schadelijk is, voor het klimaat en voor de mens.

Doordat inheemse bossen verdwijnen komt de mensheid in contact met wilde dieren die in totaal wel zo’n 1,7 miljoen virussen met zich meedragen. Het virus kon zich dankzij het drukke vliegverkeer over de hele wereld verspreiden. Ook zien we een sterke afname van het aantal dier- en plantensoorten, waarover ieder jaar weer alarmerende rapporten verschijnen. Daarnaast zien we dat de kloof tussen arm en rijk toeneemt, de enorme staatssteun voor KLM is daar slechts een van de wrange voorbeelden van. Corona maakt nogmaals duidelijk dat onze manier van leven de schepping in verdrukking heeft gebracht.

Na de schepping keek God om zich heen en zag dat het zeer goed was, maar het bleef niet goed. De onderlinge verbindingen tussen God, de mens en de schepping werden verbroken. Die verbroken verbindingen zijn door Jezus hersteld. Wanneer we Hem volgen, groeit het verlangen naar Zijn nieuwe wereld.

Laten we als christenen eerlijk kijken naar onze levensstijl en onder ogen zien waar die onrecht doet aan mensen, dieren en de natuur. Vanuit het besef van gebrokenheid en het verlangen naar herstel, ontstaat intrinsieke motivatie tot een andere manier van leven. Een leven in verbondenheid met God en de natuur, als een afspiegeling van de volmaakte harmonie op de nieuwe hemel en nieuwe aarde.

NADENKEN OVER VERNIEUWING

Corona laat zien dat anders mogelijk is.

Tijdens de coronacrisis zagen we naast verdriet en angst ook tekenen van hoop die bijna bijbelse proporties aannamen. Het water in Venetië werd al na een paar weken weer zo kraakhelder, dat de bodem zichtbaar werd. De hemel was door het ontbreken van vliegtuigstrepen blauwer dan ooit en omwonenden van Schiphol konden weer de vogels horen. Wilde dieren kwamen tot in de lege straten van onze wereldsteden en vele inwoners van de Indiase miljoenenstad Jalandhar zagen voor het eerst van hun leven de Himalaya voor hun ogen oprijzen.

Er ontstonden hartverwarmende initiatieven als #nietalleen waarin mensen hulp aanboden aan mensen in hun wijk of buurt en daklozen sliepen zelfs in cruiseschepen. Onze samenleving ging in een veel lagere versnelling en de natuur kwam letterlijk op adem toen de 24-uurseconomie stokte. En ondanks de afstand waren velen van ons meer op elkaar betrokken.

Dit biedt ons hoop om het anders te gaan doen. Een ander leven, met respect voor de natuur, is wel degelijk binnen handbereik. Een leven waarin de politiek wel in staat is om andere keuzes te maken, waarin wij kunnen leren om te genieten van de natuur dicht bij huis. We kunnen ons eten en wat we verder nodig hebben zoveel mogelijk dicht bij huis kopen. Wanneer we minder spullen hebben, komt er meer tijd en ruimte voor dingen die er echt toe doen. In een eenvoudig, waardevol leven hebben we meer oog voor de mensen om ons heen.

DANKBAAR LEVEN VANUIT VERWONDERING

Corona spiegelt ons voor om anders te leven, vanuit verwondering over de natuur om ons heen.

Dankzij het feit dat in Nederland de lockdown een ‘intelligente’ was, konden we nog wel naar buiten. Daardoor zagen we hoe mooi de natuur om ons heen eigenlijk is en hoeveel troost en vreugde een simpele wandeling door het bos ons geeft.

Een leven in evenwicht met de natuur en onze naasten begint bij verbondenheid met Gods liefde en verwondering over de schoonheid van alles wat God geschapen heeft. Verbinding met Gods liefde leert ons de naaste echt te zien en geeft ons oog voor de armen en kwetsbaren op de wereld. En verwondering over de schepping leert ons de verborgen waarde en kwetsbaarheid van de natuur kennen.

God wil ons gebruiken om Zijn liefde zichtbaar te maken. We geloven en beseffen dat de liefde van God voor de wereld door ons heen werkt en heilzaam is. Vanuit Gods liefde en onze verwondering over alles wat Hij geschapen heeft, maar vooral ook vanuit het besef dat we uit genade mogen leven, willen we ons bezinnen op onze levensstijl en onze stem voor een eerlijke wereld laten horen. Laten we als christenen massaal aanhaken bij de wave van duurzaamheid die al langer is ingezet.

SAMEN STERK VOOR EEN EERLIJKE WERELD

• We leren met elkaar van Gods plan voor een herstelde wereld en ontdekken hoe wij hier handen en voeten aan kunnen geven.

• We verwonderen ons met elkaar over de schoonheid en kwetsbaarheid van de natuur om ons heen en realiseren ons dat we verbonden zijn met de plek op aarde waar we leven.

• We kopen alleen wat we echt nodig hebben en genieten van de tijd en ruimte voor wat er echt toe doet.

• Bij onze aankopen letten we op een eerlijke prijs voor de arbeiders en de natuur en kopen zoveel mogelijk tweedehands.

• We eten gezond en met respect voor mens, dier en schepping.

• We genieten van onze eigen omgeving en proberen van waarde te zijn voor de mensen om ons heen.

• Alleen als individuele consument onze levensstijl aanpassen is niet voldoende. De inrichting van onze maatschappij moet veranderen. Daarom laten we van ons horen en zijn we de stem voor hen die niet gehoord worden. We doen mee aan campagnes voor een eerlijke wereld en roepen onze volksvertegenwoordigers op zich sterk te maken voor een duurzame toekomst.

Augustus 2020