nella blokker & clemens kok

het komt wel goed, juf!

Mijn eerste jaar op een Amsterdams mbo

==

© 2011 Nella Blokker & Clemens Kok

Omslagontwerp en -beeld Studio Jan de Boer

Uitgave in MM Boeken februari 2011

Alle rechten voorbehouden

==

www.mmboeken.nl

==

isbn 978 90 5831 575 5

nur 320

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2011

Voor Nille

Inleiding

Onderwijsoverschrijdende problematiek

In een tv-reportage over het roc* Zadkine in Rotterdam, een school met 24000 mbo*-leerlingen, wordt een beeld geschetst van de enorme problemen waar een school zich tegenwoordig voor gesteld ziet: de leerplicht is opgetrokken tot 18 jaar om de jongeren langer van de straat te houden en leerlingen een langere kans op scholing te bieden, maar het aantal drop-outs tussen 16 en 23 jaar is enorm groot. De redenen zijn heel divers: te vaak te laat komen, spijbelen, te laat inschrijven, problemen op de stageplek. Een groot aantal jongeren zit dus thuis zonder dagbesteding, met alle nare gevolgen van dien – verveling, geen structuur of perspectief, met drugs, drank en criminaliteit als uitlaatklep.

De jeugdcultuur is in de afgelopen jaren steeds harder geworden. Bijna 25% van de jongeren die niet meer op school komen, wordt verdacht van een crimineel feit, vari-erend van diefstal tot doodslag. Bijna 28% van de leerlingen van het mbo verlaat de school zonder diploma, in totaal zo’n 50000 leerlingen.

Scholen moeten ontzettend veel energie stoppen in problemen die niets met het onderwijs te maken hebben: 1 op de 5 leerlingen heeft sociaal-emotionele problemen, 1 op de 4 leerlingen heeft problematische schulden, 1 op de 10 heeft een psychiatrische aandoening. Bovendien is de opvoeding van de kinderen in de afgelopen decennia langzaam maar zeker verschoven van de ouders naar de school. De hulpverlening is steeds meer bij de school betrokken, bijvoorbeeld in de vorm van schuldsanering en drugshulpverlening, en hulp bij het zoeken van huisvesting als de leerlingen niet meer thuis kunnen wonen. Het geld dat hiervoor nodig is, zou eigenlijk bij het ministerie van Onderwijs vandaan moeten komen. Maar het is geen probleem van Onderwijs alleen. Ook van politie, Justitie, Volksgezondheid, en het ministerie van Integratie en Immigratie. De verantwoordelijkheden zijn enorm verdeeld en daarom is een politieke oplossing lastig – iedereen verschuilt zich achter de ander. Maar de consequentie is dat er een hele generatie verloren gaat als er niet in deze jongeren wordt geïnvesteerd. Nieuwe regelgeving is belangrijk, maar daarmee zijn de problemen nog niet opgelost. Je kunt de leerplicht wel verlengen, maar een groot aantal jongeren zal desondanks uit de boot vallen.

De knop op positief

Deze cijfers geven een beeld van de probleemgevallen en die zijn bepaald niet gering. Maar als je alleen hierop afgaat, zou je bijna vergeten dat er ook goed nieuws te vertellen is. De schooluitval is in de afgelopen jaren sterk teruggedrongen en het speerpuntenbeleid van het ministerie van ocw* werpt zijn vruchten af. Daarnaast is, naar mijn mening, de algemene beeldvorming over de schooljeugd binnen het vmbo* en mbo veel te negatief. Het lesgeven aan deze gemêleerde groep adolescenten – in de media soms afgeschilderd als een msn- en straattaal sprekende, intellectuele onderwereld – blijkt veel leuker dan ik me in de verste verte had kunnen voorstellen. Waar ik tijdens mijn lessen aan vluchtelingen en asielzoekers weinig illusie had dat deze door hun gebrekkige vooropleiding en taalachterstand een volwaardige plaats in onze samenleving konden verwerven, merk ik dat de nieuwe generatie jongeren veel positiever en hoopvoller is dan ons regelmatig wordt voorgespiegeld. Er zit toekomst in, letterlijk, ook al is de achtergrond van veel leerlingen en de problematiek waarmee ze worstelen vaak moeilijk en heftig: gebroken gezinnen, tienermoeders die naast school ook nog een forse baan hebben, een groot deel van allochtone afkomst, kinderen die op hun zestiende al een heel instituutverleden hebben met jeugdzorg en maatschappelijk werk. Het merendeel van de leerlingen is echter bijzonder gemotiveerd en positief ingesteld. Dat ze de schoolopdrachten niet leuk vinden is, denk ik, van alle tijden. Veel structuur geven en vooral een beetje van ze houden, dan kan het eigenlijk niet fout gaan, zelfs niet met een beginnend docent.

Het komt wel goed, juf! beschrijft mijn eerste, heftige lesjaar op een Amsterdams mbo, opgedeeld in twee semesters, waarin ongeveer vijfenzeventig leerlingen een rol van betekenis spelen. Na één schooljaar kan ik zonder enige vorm van overdrijving zeggen dat ik deze doelgroep in mijn hart heb gesloten.

==

Nella Blokker

1 Een leven voor de klas

‘Maar er borrelde een gevoel van opwinding in me, dat zich niet tot rust liet brengen. Ik wilde hier lesgeven. Ik wilde het, moest het, wist dat ik het kon.’

– Kinderen in de kring, Mary MacCracken

Boeken uitlenen

Snuffelend in de bakken tweedehandsboeken op het Waterlooplein zie ik het ineens. Ooit uitgeleend en niet teruggekregen. Mary MacCracken, Kinderen in de kring, uit 1973. Ik grijp het boek vast als een kleinood, alsof de klant naast mij het uit mijn handen zou willen grissen. Nooit meer boeken uitlenen, neem ik me voor.

‘Eurootje, mevrouw,’ zegt de verkoper, terwijl hij ongeïnteresseerd de andere kant uitkijkt.

‘Als je er een nul achter had gezet, had ik het ook gekocht,’ zeg ik, terwijl ik een euro op tafel leg.

Verrast draait hij zijn warrige haardos mijn richting uit. Nu heb ik ineens wel zijn aandacht. Tevreden loop ik weg.

’s Avonds krul ik me tussen de kussens op de bank en lees alle bekende verhalen nog eens door. Over een vrouw die bij toeval een school voor kinderen met een emotionele stoornis binnenloopt en meteen weet dat ze daar wil werken, ook al heeft ze geen enkel vereist diploma. Ze ploetert de eerste jaren als vrijwilligster tot ze de kans krijgt om met een klas moeilijke, hevig autistische pupillen aan de slag te gaan. Sommige kinderen in haar klas zijn zo in zichzelf gekeerd dat ze al jaren niet meer praten. Het wordt een persoonlijke ontdekkingsreis voor Mary, waarbij ze zich laat leiden door haar geëngageerdheid en motivatie. Ze houdt vol, juist omdat ze het leuk vindt om met deze ingewikkelde kinderen te werken en omdat de probleemgevallen haar raken.

Ik lees het boek in één ruk uit, glimlach bij de ontroerende verhalen, maar kijk er na 30 jaar onderwijservaring toch wel anders tegenaan dan toen ik het vers van de pabo* las. Mijn motivatie is hetzelfde gebleven, maar de omstandigheden waaronder ik tegenwoordig werk, zijn fors veranderd, evenals de snelheid en communicatiedrift van de maatschappij. Mary zou tegenwoordig ook niet meer op een klasje van zes leerlingen hoeven rekenen en de zmlk-* en lom*-scholen zijn ook allang verleden tijd. Maar haar engagement voor moeilijke en problematische leerlingen herken ik nog steeds.

Een carrière voor de klas

Ruim dertig jaar geleden begon ik in het basisonderwijs. Vanaf mijn twintigste gaf ik les aan groep 3 tot en met 8, op vier verschillende locaties in Amsterdam. Ik deed veel ervaring op met andere culturen op deze zogenaamde zwarte scholen, waarvan 80% van de kinderen van buitenlandse komaf is. De eerste vier jaar werkte ik fulltime, totdat ik met een collega de ambtelijke molens geslecht had voor de eerste duobaan uit die tijd – samen verantwoordelijk voor één klas, allebei in evenredige deeltijd. Destijds was dit nog een unicum.

Ik volgde een tweejarige cursus Speciaal Onderwijs, omdat ik het lesgeven op de basisschool langzamerhand meer van hetzelfde vond worden. Ik merkte dat ik steeds meer opzag tegen jaarlijkse rituelen als het opruimen van de sinterklaasversiering en het ophangen van de kerstslingers, of de verplichte eindmusical en playbackshow. Ik wilde iets nieuws. Dat diende zich aan toen ik van een collega enthousiaste verhalen hoorde over het nt2*-onderwijs: Nederlandse les aan volwassenen, voornamelijk vluchtelingen, asielzoekers en nieuwkomers. ‘Net iets voor jou, Nella,’ zei ze.

Ik schreef me in als invalster. Dat leek me een leuke afwisseling, naast de basisschool. Twee dagen later ging de telefoon, 18.30 uur ’s avonds, in de eerste week van het nieuwe schooljaar. Een docent was ziek. Of ik direct kon invallen?

‘Ja, hoor,’ reageerde ik, mijn eetbord wegschuivend, ‘op welke school moet ik zijn?’

Gehaast racete ik op mijn fiets naar de Dapperbuurt, gelukkig niet al te ver van mijn huis, en rende het schoolgebouw binnen. Tijd voor kennismaking met collega’s of informatie over de groep was er niet, maar de conciërge wist waar ik moest zijn. ‘Trap op, tweede deur links.’ Het geroezemoes kwam me tegemoet. Ik keek door het raam het lokaal binnen. De klas die op me zat te wachten bestond voornamelijk uit kauwgom kauwende grote zwarte mannen, gekleed in goedkoop uitziende, maar heel stoere leren jacks. Gelukkig waren er ook enkele zedig ingepakte moslimdames naast voluptueuze Copacabana-rondingen. Ik keek omlaag naar mijn kleding. Ik was zonder nadenken het huis uit gerend en nu stond ik hier in mouwloos shirt, een te kort rokje, met bruinverbrande benen en lange rode oorbellen. Mijn hart bonkte in mijn keel. Ik stapte de klas binnen en opeens was het stil. Twintig hoofden draaiden mijn kant op. ‘Dag, joef,’ zei een vrolijke moslima.

Mijn eerste invalles verliep als een droom. Er waren geen boeken, ik had geen enkele ervaring, geen flauw benul wat voor soort les ik moest geven, maar na drie uur verliet ik met rode konen de school. Ik had alles geïmproviseerd, de uren waren omgevlogen. Op vleugels reed ik naar huis.

Na een tweejarige post-hbo*-cursus was ik bevoegd docent nt2 en weldra had ik een vaste aanstelling in dit boeiende onderwijsveld. Daarnaast bleef ik als computerjuf nog zijdelings aan de basisschool verbonden. Maar mijn hart lag bij het werk met de volwassenen. In de loop van vijftien jaar gaf ik op alle niveaus les, van volslagen analfabeten tot uitstromers met het hoogste profiel – mensen met een hoge opleiding in hun land van oorsprong, die na een cursus Nederlands door kunnen stromen naar een vervolgopleiding of een reguliere baan.

Ik vind het leuk om kennis over te dragen en het enthousiasme waarmee de cursisten zelfs na een lange werkdag ’savonds naar de Nederlandse les kwamen, vond ik geweldig. Daarnaast voelde ik me ook heel sterk betrokken bij de problematiek van de cursisten, van wie sommige met oorlogstrauma’s en schrijnende verhalen over martelingen, verkrachting, verloren familieleden en vluchtdrama’s. Mensen die als wrakhout op onze veilige kust waren aangespoeld en hier hun nachtmerries wilden vergeten. Juist door de problematiek van deze cursisten was een band opbouwen, ze op hun gemak stellen en een veilige groepssfeer creëren, een voorwaarde om te kunnen leren. In het contact met deze doelgroep was Nederlands leren soms slechts bijzaak. Voor veel van deze mensen ben ik de vertrouweling geweest aan wie ze hun verdriet en zorgen even kwijt konden. Mijn hoofd zit nog steeds vol met hun verhalen.

Maar toen werd er in Den Haag anders beschikt.